Дулат Исабеков әңгімелеріндегі адам психологиясы

Кіріспе

Қазақ әдебиетінің көркемдік кеңістігінде адам жанының ішкі әлемін, тұлғаның рухани дағдарысын, әлеуметтік орта мен адам санасы арасындағы күрделі қайшылықтарды терең бейнелеген қаламгерлердің қатарында Дулат Исабековтің орны ерекше. Жазушы шығармашылығы, ең алдымен, адамның ішкі жан дүниесін көркемдік-философиялық тұрғыдан тануға бағытталғандығымен құнды. Оның әңгімелерінде сыртқы әрекеттен гөрі ішкі сезім динамикасы, психологиялық күйзеліс, тұлғаның үнсіз қарсылығы және өмір шындығымен бетпе-бет келуі басты назарға алынады. Сондықтан Дулат Исабеков прозасын тек көркем әдеби құбылыс ретінде емес, адам болмысының психологиялық табиғатын танытатын ерекше рухани кеңістік ретінде қарастыру қажеттілігі туындайды.

Қазіргі қоғамда адамның эмоционалдық күйі, ішкі жалғыздығы, әлеуметтік бейімделу мәселелері өзекті сипат алып отыр. Ғылыми ортада тұлға психологиясын көркем әдебиет арқылы зерделеу үрдісі күшейген сайын қазақ прозасындағы психологиялық талдаудың ерекшеліктеріне жаңаша көзқарас қалыптастыру маңызды бола түсуде. Осы тұрғыдан алғанда, Дулат Исабеков әңгімелеріндегі кейіпкерлердің мінез-құлқы мен ішкі жан арпалысын зерттеу – тек әдебиеттанулық мәселе емес, сонымен бірге қоғамдық және әлеуметтік-психологиялық маңызы бар ғылыми бағыттардың бірі. Себебі жазушы шығармаларында бейнеленген кейіпкерлер тағдыры белгілі бір уақыттың ғана көрінісі емес, кез келген тарихи кезеңдегі адам жанының қайшылықтарын сипаттайтын әмбебап психологиялық модель ретінде бағалануы мүмкін.

Дулат Исабеков шығармаларының басты ерекшеліктерінің бірі – кейіпкер психологиясын ашудағы табиғилық пен өмір шындығына жақындық. Жазушы көп жағдайда адам жанының күйзелісін үлкен драмалық оқиғалар арқылы емес, қарапайым тұрмыстық жағдайлар, үнсіздік, ішкі ой ағысы, психологиялық ишаралар арқылы бейнелейді. Мұндай көркемдік тәсіл оқырманды шығарманы сырттай бақылаушы емес, кейіпкердің ішкі әлеміне еніп, оның сезімін бірге кешіруші деңгейге жеткізеді. Бұл – Дулат Исабеков прозасының психологиялық әсер ету қуатын арттыратын маңызды ерекшелік. Автор адамның рухани әлсіздігі мен мықтылығын, өмір алдындағы қорқынышы мен үмітін, жалғыздық пен қоғам арасындағы ішкі қақтығысын шынайы әрі нанымды түрде суреттейді.

Әдебиеттану ғылымында Дулат Исабеков шығармашылығы әртүрлі бағытта зерттеліп келеді. Алайда көптеген еңбектерде жазушының әлеуметтік мәселелерді көтеруі, ұлттық құндылықтарды дәріптеуі немесе көркемдік ерекшелігі басым қарастырылғанымен, әңгімелеріндегі адам психологиясының терең қабаттары жүйелі түрде арнайы зерттеу нысанына айнала бермейді. Әсіресе кейіпкерлердің ішкі үнсіздігі, эмоциялық тұйықталуы, рухани күйзелісінің астарлы берілу тәсілдері қазіргі психологиялық әдебиеттану тұрғысынан жаңаша саралауды қажет етеді. Сондықтан бұл мақалада жазушы прозасындағы адам психологиясы тек мінездік сипат ретінде емес, тұлғаның ішкі әлемін қалыптастыратын күрделі рухани-әлеуметтік құбылыс ретінде қарастырылады.

Мақаланың негізгі мақсаты – Дулат Исабеков әңгімелеріндегі адам психологиясының көркемдік табиғатын анықтау, кейіпкерлердің жан дүниесін бейнелеудегі авторлық тәсілдерді талдау және олардың қазіргі қоғамдағы психологиялық мәселелермен үндестігін ғылыми тұрғыдан бағамдау. Осы мақсатқа жету барысында жазушы әңгімелеріндегі психологиялық портрет, ішкі монолог, үнсіздік философиясы, тұлғалық жалғыздық, рухани күйзеліс және қоғам мен адам арасындағы психологиялық байланыс мәселелері қарастырылады. Сонымен қатар мақалада бұрынғы зерттеулерде сирек сөз болатын «үнсіз психология» ұғымы ұсынылып, Дулат Исабеков кейіпкерлерінің ішкі драмасын түсіндірудің жаңа тәсілі ретінде негізделеді.

1. Дулат Исабеков прозасындағы психологиялық талдау ерекшелігі

Қазақ прозасының даму тарихында адам болмысын терең психологиялық қырынан бейнелеу мәселесі әр кезеңде түрлі сипатта көрініс тапты. Алайда адам санасындағы ішкі қайшылықтарды, рухани дағдарысты, өмір мен тұлға арасындағы күрделі байланысты шынайы әрі табиғи көрсету тұрғысынан Дулат Исабеков шығармашылығы ерекше құбылыс ретінде танылады. Жазушының әңгімелеріндегі басты ерекшелік – адам жанын сыртқы әрекет арқылы емес, оның ішкі толғанысы, сезімдік күйі, үнсіз ойы және рухани күйзелісі арқылы танытуында. Бұл бағытта қаламгер оқырман назарын оқиға динамикасынан гөрі адамның ішкі әлеміне аударады. Соның нәтижесінде шығармадағы психологиялық әсер күшейіп, кейіпкер тағдыры қарапайым өмір көрінісінен философиялық тереңдікке ұласады.

Дулат Исабеков прозасындағы психологиялық талдаудың маңызды сипаты – өмір шындығын әсірелеусіз жеткізуінде. Кейіпкерлер көбіне күнделікті тұрмыстық жағдайда бейнеленгенімен, олардың ішкі дүниесі күрделі психологиялық қабаттарға ие болып келеді. Жазушы шығармаларында адамның жан әлеміндегі алаңдаушылық, өкініш, үмітсіздік, жалғыздық немесе ішкі қарсылық секілді сезімдер бірден ашық түрде берілмейді. Керісінше, олар шағын деталь, қарапайым әрекет, үнсіздік немесе кейіпкердің өзін-өзі іштей бағалауы арқылы көрініс табады. Мұндай тәсіл оқырманнан шығарманы терең қабылдауды талап етеді, себебі кейіпкердің жан дүниесі дайын күйінде ұсынылмайды, оны мәтін астарынан тануға тура келеді.

Жазушы прозасындағы кейіпкерлердің психологиялық табиғатын түсінуде ішкі монолог тәсілі маңызды орын алады. Ішкі монолог – адамның сыртқа айтылмаған ойын, ішкі арпалысын және шешілмеген қайшылықтарын бейнелейтін көркемдік құралдардың бірі. Дулат Исабеков бұл тәсілді кейіпкердің өмірге деген көзқарасын, өз-өзімен күресін немесе қоғамға деген үнсіз қарсылығын көрсету үшін шебер пайдаланады. Мұндай көркемдік ерекшелік кейіпкер психологиясын үстірт емес, күрделі деңгейде түсінуге мүмкіндік береді. Әсіресе жазушы шығармаларында кейіпкердің сырттай сабырлы көрінгенімен, ішкі әлемінде үлкен күйзелісті бастан кешуі жиі кездеседі. Бұл – адам табиғатының күрделілігін көрсететін маңызды психологиялық шындық.

Дулат Исабеков әңгімелеріндегі адам психологиясын бейнелеуде уақыт пен кеңістік ұғымдарының да өзіндік қызметі бар. Кейбір шығармаларда кейіпкердің өткен өмірге қайта оралуы, жастық шағын еске алуы немесе орындалмаған армандарын ойлауы психологиялық талдаудың тереңдеуіне ықпал етеді. Өткен шаққа деген сағыныш пен қазіргі өмірге деген қанағатсыздық кейіпкердің ішкі әлеміндегі қарама-қайшылықты күшейтеді. Осы арқылы жазушы адам психологиясының тек белгілі бір сәттік күй емес, өмір бойы жиналған тәжірибелердің, өкініштердің және рухани ізденістердің жиынтығы екенін көрсетеді.

Жазушы шығармаларында кездесетін тағы бір маңызды психологиялық ерекшелік – тұлғаның қоғаммен байланысындағы ішкі қайшылықтардың берілуі. Көп жағдайда кейіпкер өзін қоршаған ортаға толық бейімделе алмайды немесе қоғам талаптары мен өзінің ішкі қалауы арасында қақтығысқа түседі. Мұндай жағдай адамның ішкі күйзелісін күшейтіп, жалғыздық сезімін туындатады. Дулат Исабеков осы құбылысты аса бір драмалық сипатта емес, табиғи өмір заңдылығы ретінде бейнелейді. Кейіпкерлер көбіне өз мәселесін ешкімге ашып айтпайды, ішкі күйзелісті үнсіз өткереді. Бұл құбылыс қазіргі қоғамдағы адамдар психологиясымен де үндеседі, себебі көптеген адамдар өз сезімін ашық білдіруден гөрі ішкі әлемінде сақтауға бейім.

Дулат Исабеков прозасының психологиялық қуатын арттыратын тағы бір ерекшелік – адамның жан дүниесін әлеуметтік жағдаймен байланыстыра бейнелеуі. Жазушы кейіпкерлері тек жеке эмоциялардың иесі ғана емес, белгілі бір қоғамдық ортаның өкілі ретінде көрінеді. Қоғамдағы өзгерістер, адамдар арасындағы қарым-қатынастың әлсіреуі, рухани құндылықтардың өзгеруі кейіпкер психологиясына әсер етеді. Сондықтан жазушы шығармаларындағы адам тағдыры жеке адамның мәселесі ғана емес, қоғамның рухани ахуалының көрінісі ретінде қабылданады. Бұл тұрғыдан алғанда, Дулат Исабеков әңгімелері әлеуметтік психологияны тануға мүмкіндік беретін маңызды әдеби материал болып табылады.

Жазушының психологиялық талдау ерекшелігін зерттеу барысында ерекше назар аударатын мәселенің бірі – кейіпкердің үнсіздігі. Әдетте әдеби шығармада кейіпкердің ішкі күйі сөз арқылы берілсе, Дулат Исабеков кей жағдайларда үнсіздіктің өзін психологиялық құралға айналдырады. Кейіпкердің ұзақ ойға батуы, ешкімге сыр ашпауы немесе қарапайым әрекет арқылы сезімін білдіруі адам жанындағы күрделі эмоционалдық процестердің белгісі ретінде көрінеді. Бұл тәсілді шартты түрде «үнсіз психология» деп атауға болады. Мұнда адамның ішкі драмасы сөзбен емес, психологиялық ишара арқылы жеткізіледі. Осындай ерекшелік жазушы шығармаларының тереңдігін арттырып, оқырманға дайын жауап емес, ойлануға мүмкіндік береді.

Қорыта айтқанда, Дулат Исабеков прозасындағы психологиялық талдау ерекшелігі – адамның ішкі жан дүниесін шынайы әрі табиғи түрде бейнелеуінде. Жазушы кейіпкердің ішкі күйін әсірелеусіз, өмірдің қарапайым құбылыстары арқылы жеткізіп, адам табиғатының күрделілігін терең ашуға ұмтылады. Оның шығармаларындағы психологиялық талдау тек әдеби тәсіл ғана емес, адам болмысын түсіндірудің көркемдік философиясы болып табылады. Сондықтан Дулат Исабеков әңгімелерін психологиялық әдебиет тұрғысынан зерттеу қазақ прозасының рухани әрі ғылыми құндылығын тереңірек тануға мүмкіндік береді.