Махтабай Ұлдана Бейсенбекқызы 

Тұран университеті, 3-курс студенті

Журналистік зерттеу жұмысы

Ем беремін деп - дерт берген дәрі

Медицина тарихындағы басқа медициналық қателіктермен салыстыруға келмейтін ең үлкен апат –Талидоми. 20 ғасырдың ең үлкен дәрі-дәрмек дағдарыстарының біріне айналды. Алғашында бұл дәрі қауіпсіз және әмбебап ем ретінде ұсынылып, кейін мыңдаған баланың өміріне орны толмас зиян келтірді. Тарихтағы бұл қателік медицина саласындағы сақтық ережелерінің күшеюіне себеп болды. 

Талидомидтің тарихы: ғажайып дәрінің пайда болуы

Германиядан бастау алған. Өткен ғасырдың орта тұсында немістің Chemie Grünenthal атты фармацевтикалық компаниясы нарыққа жаңа препарат түрін шығарды. Басты мақсат – пептидтерді пайдалана отырып арзан антибиотиктерді жасап шығару болды. Компанияның қызметкерлері түрлі зерттеулер нәтижесінде 1954 жылы Талидомид (thalidomide) атты жаңа препарат ойлап тапты. Бір жыл өте жаңа препараттың үлгілері Германия мен Швейцарияның түрлі дәрігерлеріне тегін берілді 

Талидомид дегеніміз не? 

Бастапқыда препараттың қасиеті құрысуға қарсы дәрі ретінде анықталды. Бірақ жануарларға жасалған тәжірибелер мұны растамады. қоспаның көп дозалары тіпті зертханалық тышқандарды өлтірмеді. Препараттың табиғатын жақсырақ түсіну үшін 1955 жылы Германия мен Швейцария дәрігерлеріне оны адамдарда сынау ұсынылдыКөп ұзамай Хеми Грюнентальға жақсы пікірлері бар хаттар келе бастады.

Терапевтер талидомидтің әсер ететінін атап өтті науқастар тыныштандыратын және гипноздық әсерге ие. Дәрілік заттың жанама әсері жоқтығына, ал артық дозаланған жағдайда, жануарлар сияқты, ауыр зардаптарға әкелмейтініне қатты назар аударылды. .

Талидомид жарнамасы 1950 жылдары әртүрлі елдерде көрсетіле бастады. Әлемнің 46 елінде ерте токсикозға ұшыраған жүкті әйлдер талидомид атты «ғажайып дәріні» қабылдауды әдетке айналдырды Мамандардың қолдауынан соң 1957 жылы препарат Contergan деген атаумен нарыққа шығарылды.1958 жылдың сәуір айында Ұлыбританияның Distillers компаниясы талидомидті Distaval деген атаумен де өндіре бастады. Дәрі 37 түрлі  атаумен шығарылды. Ешбір елде талидомидке тәуелсіз зерттеулер жүргізілген жоқ.

Қателік: Екі түрлі молекула, екі түрлі әсер.

Талидомид молекуласы екі изомер түрінде - оң және сол қолды болатыны анықталды. Олардың бірі емдік әсер береді, екіншісі (тератогенді) эмбрионның ДНҚ-сына біріктіріліп, дамып келе жатқан ағза үшін жойқын зардаптарға әкеледі.

Тератогендік изомер ұрықтың қан тамырларының өсуін болдырмайды және жасушаның бөлінуіне қажетті ДНҚ репликация процестеріне кедергі келтірді. Бір изомер екіншісіне, соның ішінде адам ағзасына оңай ауысатындықтан, «зиянсыз» седативті препаратты қабылдау мыңдаған әйелдер үшін апатты болды. Бірақ талидомидтің жануарларға әсері болмады, дәлірек айтсақ, әсері адам ағзасына қарағанда 100 есе төмен болды.

Алғашқы күдік Балаға қауіп қайдан келді?

1956 жылдың 25 желтоқсан күн  Chemi Grünenthalкомпаниясының Штольберг қаласындағы қызметкерінің отбасында құлағы жоқ қыз дүниеге келдң .Оның анасы ресми түрде нарыққа шығарылмаған талидомидт  қабылдаған . 

Дамуында ақауы бар балалардың саны жүзден асқанда неміс дәрігерлері есін жиды. Оның себебін іздей бастадық және тапты 50-60 жылдар атом өнеркәсібінің қарқынды дамуымен тұспа-тұс келді. Мутация толқыны бүкіл планетада ядролық қаруды сынаумен байланысты болды. Нағыз себебін 1961 жылы неміс педиатры Видукинд Ленц пен австралиялық гинеколог Уильям Макбрайд ашты, ол кезде туылған ауру балалардың саны бірнеше мыңнан асып кеткен.

Талидомидтен туындаған ұрықтың зақымдануы дененің әртүрлі бөліктеріне әсер етеді: аяқ-қолдардың, құлақтардың ақаулары немесе болмауы, көздің және бет бұлшықеттерінің ақаулары ерекшеленеді. Сонымен қатар, талидомид баланың жүрегіне, бауырына, бүйректеріне, ас қорыту және несеп-жыныс жүйесіне деструктивті әсер етіп, кейбір жағдайларда психикалық дамуы тежелген, эпилепсия, аутизммен ауыратын балалардың дүниеге келуіне әкеліп соқтырды.

Талидомидтің ең ауыр әсері оның қолданылған кезеңіне байланысты анықталды. Талидомидті жүктіліктің 20 күніне дейін қолдану мидың қайтымсыз зақымдалуына әкелді; жүктіліктің 24-30 күнінен бастап бет пен аяқ- қолдар ауырады. Сонымен қатар, өмірге сәйкес келмейтін ақаулар барлық өмірлік маңызды органдарда пайда болады. Жүктілік кезінде талидомид қабылдаған әйелдерден туған балалардың 40% -ы бірінші туған күнін көрмеген. Ал қаншама ата-ана аман қалғандарын басынан кешкен қайғыға шыдай алмай, перзентханаға тастап немесе балалар үйіне жіберген.

Ауру құрбандары - 12 мың нәресте.

Мамандар тарапынан жүргізілген тексеру барысында 1956-1962 жылдар аралығында бірқатар елдерде 12 мыңға жуық нәрестенің дене кемтарлығымен туылғаны анықталды. Бір ғана Ұлыбританияда 2 мыңнан астам мүгедек бала туылып, олардың мыңға жуығы бірнеше ай ішінде көз жұмды. Профессор Ленцтің болжамынша, 1959 жылдан бастап 3 мыңдай бүлдіршін талидомидтің құрбанына айналған. Одан бөлек, дәрілік препаратты қабылдаудың салдарынан 40 мыңнан астам адам перифериялық невритке шалдықты. 12 мыңға жуық балалардың 5 мыңнан астамы ғана тірі қалғанымен, олар өмір бойына мүгедек атанды.

Батыр дәрігер: Америка нарығын қалай құтқарды?

Фрэнсис Келси есімді дәрігер АҚШ-та талидомидтің таралуына жол бермеді. Оның табандылығы препараттың қауіптілігін анықтауға және АҚШ-ты одан қорғауға мүмкіндік берді.Ғажайып Әйел Фрэнсис О. Келси мыңдаған адам өмірін сақтап қалған Қаһарман дәрігер

Талидомид құрбандарына арналған ескерткіштер.

Талидомид трагедиясының құрбандарына арнап әлемнің әртүрлі қалаларында ескерткіштер орнатылды. Бұл трагедия медицина саласында Талидомид құрбандарын еске алатын бірнеше ескерткіш орнатуға себеп болды. Мысалы:«Қолсыз мүсінші» – Элисон Лаппердің ерік-жігері

2005 жылы Лондондағы Трафальгар алаңында орнатылған. Бұл мүсін суретші Элисон Лаппердің портреті. Элисон балалар үйінде өсті, анасы қолы және аяғы жоқ туған баласын перзентханаға тастап кеткен. Алисаның балалық шақтағы ең қорқынышты естелігі мұғалімінің оны бөлменің арғы жағындағы жастықтардың тауына лақтырып жібергенін көру болды. Соған қарамастан, Алиса 3 жасында сурет сала бастады. Оның жұмысы көзге түсіп, бойжеткен өнер колледжіне, одан кейін университетке қабылданды. Элисон тіпті үйленді, бірақ күйеуімен қарым-қатынасы нәтиже бермеді. Күйеуі олардың қарым-қатынасын жарнамалауға ұялды, ал жүктілік туралы білгенде, ол жай ғана қашып кетті. Элисон ұл туды. Ол тәуелсіз және дарынды анасын жақсы көреді. 

Тұқым қуалаушылық қаупі: Ғылым не дейді?

Физикалық деформациялар тұқым қуалауы мүмкін. Бұл туралы Thalidomide құрбандарының ағылшын қоғамының өкілдері мәлімдеді. Олар дәлел ретінде талидомид қабылдаған әйелдің немересі 15 жасар Ребекканың оқиғасын келтірді. Бойжеткеннің қолдары қысқарған және екі қолында үш саусақпен туылған, бұл препаратпен байланысты типтік деформация. Дәл осындай өзгерістер талидомидті қолданудың бірінші толқыны кезінде туылған балаларда байқалды. Сарапшылар бұл жағдайда тағы бір генетикалық ауытқудың болуы мүмкіндігін жоққа шығарады. Мұндай жалғыз бұл емес болып жатқан. 

Сот ісі: Кінәлілер жазаланды ма? 

1968 жылға қарай прокуратура 972 беттен тұратын материалдарды әз рлеп, сот процес  басталды. Жауапқа Chemie Grünenthal компаниясының жеті  қызметкері  тартылды. Нарыққа қауіпті  медициналық препаратты дұрыстап тексермей жіберіп, мыңдаған бүлдіршіннің денсаулығына зақымын тигізгеніне қарамастан, компанияның көп жыл бойы негативті  ақпараттыбарынша жасырып қалуға ұмтылғаны да әшкереленді .

Кешірім кеш келді: Грюнентальдың мәлімдемесі

2012 жылы Грюненталь компаниясы талидомидтің зардаптары үшін ресми түрде кешірім сұрады. Бұл қадам зардап шеккендерге моральдық қолдау көрсету үшін жасалды. Атышулы Chemie Grünenthal компаниясы бүгінгі таңда да жұмыс істеп келеді. Бір қызығы, сот процесінде айыпты ретінде танылып, жауапкершілікке тартылған компания талидомид трагедиясы үшін арада жарты ғасыр өткен соң ғана, яғни 2012 жылы кешірім сұрап, мәлімдеме таратты. 

Еуропа елдерінде, сондай-ақ Азияда, Австралияда және Канадада мыңдаған адамдар әлі де мүгедектікпен өмір сүреді, бұл оларға біз үйренген өмір салтын жүргізуге мүмкіндік бермейді. Зардап шеккендердің көпшілігі үнемі күтім мен көмекке мұқтаж. Хеми Грюненталь талидомид шығарғаны үшін 2012 жылы ғана кешірім сұрады: «Сізден біздің ұзақ үнсіз қалуымызды сіздің тағдырыңыз бізді тудырған үнсіз күйзелістің белгісі ретінде қабылдауыңызды сұраймыз. Біз зардап шеккендермен ашық диалог жүргізудің қаншалықты маңызды екенін білдік. Бұл қайғылы оқиға орын алмаса екен деп тілейміз.

Жан азабы: Зардап шеккендер тағдыры

Талидомид құрбанының анасы Линетт Роу көз жасын тыя алмады:

- Бұл бізді қорлау ! Ол біздің Грюненталь 50 жыл бойы кешірім сұрамалы. Бізде шок болды дейсіңдер Шок – қолсыз немесе аяқсыз туылған асыл нәрестеңіз. Бұл сіздің балаңыз ешқашан сіз армандаған өмірде өмір сүрмейтінін түсіну...

Бүгінгі күндегі талидомид: Қайда және не үшін қолданылады?

талидомид қазіргі таңда да сирек болса да қолданылуда. Әйткенмен, ашық сатылымда бұл препарат кездеспейді. Оны негізінен алапес ауруын, миелома мен ауыр онкологиялық ауруларды емдеуге пайдаланады. .Дегенмен, бұл оқиға медицина тарихында адам өміріне қауіп төндіретін қателіктердің қайталанбауын қамтамасыз ету қажеттігін айқын көрсетті. 

Қазақстанда да медициналық қателіктерге қатысты статистика алаңдатарлық. Қазақстанда жыл сайын медицина қызмет - керлеріне қатысты Қылмыстық кодекстің 317-323-баптары бойынша 600- 800 шамасында Қылмыстық, Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстің 80-бабы бойынша 300-ге жуық адам әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Заң бар, бірақ ол дәрігерлердің қателік жасауына тоқтам болып тұрған жоқ.:

Дәрігер Қылмыстық кодекстің 317-бабы «Медицина қызметкерінің кәсіптік міндеттерін тиісінше орындамауы, абайсызда адам өліміне әкеп соқтыруы». Өз қызметіне салғырт қарау бойынша Қылмыстық кодекстің 114-бабы бар. «Азаматтардың конституциялық құқығына нұқсан келтіру» бойынша 144-бап, «Дәрігерлік құпияны жария ету» бабының 2 бөлімінде қылмыстық жауапкершілік қарастырылған. Сондай-ақ Қылмыстық кодекс бойынша медицина мамандарына «абайламай өлтіріп алу» бойынша 101-бап бар. 

Талидомид трагедиясы адамзат тарихындағы ең үлкен медициналық қателіктердің бірі ретінде есте қалды. Бұл оқиға – жауапсыздық пен ғылыми зерттеулердегі салғырттықтың нәтижесі. Оның сабақтары медицина саласында қауіпсіздік пен этика мәселесін қатаң бақылауға алуға шақырады. Ем бермек болып, дерт берген дәрі трагедиясы енді қайталанбас үшін, әрбір дәрігер мен фармацевт өз ісіне мұқият болуы тиіс. Талидомид трагедиясы көптеген елдерді дәрілік заттарды лицензиялау ісіне қатысты көзқарасын өзгертуге мәжбүр етті. Талап күшейтіліп, тексеру ісі анағұрлым тереңірек жүргізілетін болды. Ем бермек болып, дерт берген дәрі трагедиясы енді қайталанбас үшін, әрбір дәрігер мен фармацевт өз ісіне мұқият болуы тиіс.