Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық

университеті

Білім және менеджмент институты

«Дене мәдениеті және информатика» кафедрасы

Реферат

Тақырыбы: «Еркін күрестің адам ағзасына әсері»

Орындаған: «Дене шынықтыру және спорт»

білім беру бағдарламасының 3 курс студенті

Дайрабаев.А.Н

Тексерген: PhD, қауымдастырылған профессор

Мендигалиева.А.С

Орал 2024

Жоспар:

Кіріспе………………………………………………........................……....................................................3

1. Еркін күрес…………………………………………………........................................................................4

2. Еркін күрес ережелері……………………………….........................................................................6

3. Қазақстанда еркін күрестік дамуы……………........................................................................7

4. Еркін күрестің адам ағзасына әсері…………….......................................................................9

Қорытынды………………………………………………….....................................................................10

Қолданылған әдебиеттер..................................................................................................11

Кіріспе.

Еркін күрес, диам. 9 м арнайы кілемде өтеді(1 сурет). 19 ғ-дың аяғында Англияда пайда болған. 1904жылдан олимпиялық ойындарбағдарламасына енген. Қазақстанда еркін күрес жарыстары 1955 жылдан өтіп келеді. 1956 ж. өткен КСРО халықтары спартакиадасында Қ.Байдосов, Ж.Ысқақов жүлдеге ие болды. Еркін күрес, кілем үстінде әдіс қолдану еркін жасалынатындықтан осылайша аталған. Бұл дүниежүзі халықтарының күрес турлерінің әдістерін түгел қолдануға байланысты айтылады. Еркін күресте белдескен балуандар ұпай санымен немесе қарсыласының жауырын кілемге тигізіп, таза жеңіске жетеді. Оның тарихы көне замандарға кетеді. Ертедегі Мысырда, Вавилонда, Қытайда және Жапонияда еркін күрес болган. Алғаш рет еркін күрес 1904 ж. Олимпиялық ойындардың бағдарламасына енді. Мұнда кілемге небәрі 38 балуан шығып, жалпыкомандалық 1-орынға АҚШ-тың құрамасы ие болды. Еркін күрестен Еуропа чемпионаты 1928 ж., ал Әлем чемпионаты 1951 ж. бастап өтіп келеді. Еркін күрес салмақ дәрежелері жарыс басталар алдында оған қатынасушыларға жіберілген жарыстың тәртібінде көрсетіледі. Адамзаттын улы тарихы куреспен жасалды. Айды, кунді айтпаганда, эр сагат, эр секунд куреске толы. Ятни, казір пелен курес деген тагып, дубірлетіп бэсеке уйымдастырып журген курес атаулынын туп негізі -- жумыр басты пенденін жалган дуниеде тірпгілік кешуі ушін умтылысынан, жанталаса рекет етуінен бастау алганы анык.

Арнайы дене дайындытынын эдістемелік принциптері калыптасканнан бері, кептеген жылдар етті. Осы уакыт ішінде спорттык кызметтік кабілеттіліктін физиологиялык механизмдері туралы кезкарастар, едэур тереі ідеді жане кеніді. Кызу ет эрекетіне деген организмнін бейімделу ерекшеліктері айкындалды. Бурын купия болган, адам организімінін к*рамына кіретін, шекті ширыгуларда білінетін кызметтік мумкіндіктері мен морфологиялык- функциялык корлары туралы кунды деректер табылган, жогары дэрежелі спортшыларды дайындауга мумкіндік тутызган, бай тажірибе жинакталган

3

1-сурет. Еркін күрес кілемі.

1.Еркін күрес.

Егер сіз мінсіз балуанды елестетуге тырыссаңыз, онда ол ауыр атлет сияқты күшті, шаңғышы сияқты төзімді, акробат немесе баскетболшы сияқты епті болуы керек; ол қарсыластың әрекеттеріне семсерлесуші сияқты тез жауап беруі керек, тактикалық ойлау үшін боксшы сияқты батыл және батыл болуы керек шахматшыға (әрине, бұл қасиеттердің барлығы күреске қатысты дамуы керек). Еркін күрес (ағыл. freestyle wrestling, франц. lutte libre) – екі спортшының белгілі бір ережелер бойынша әр түрлі әдіс-тәсілдерді (қармалау, лақтыру, төңкеріс, сыпыру және т.б.) қолданумен күресінен тұратын жекпе-жек және олимпиадалық спорт түрі. Қарсыластардың әрқайсысы екіншісін құлатуға немесе 10 ұпайдан басымдыққа ие болып, жеңіске жетуге тырысады. Еркін күресте грек-рим және белбеу күресінен айырмашылығы кез келген әдісті орындау кезінде қарсыластың аяғынан ұстауға, сыпыруға және аяқты белсенді пайдалануға рұқсат етіледі. Қазіргі еркін күрес – олимпиадалық және әуесқойлық спорт түрі. Тарихи деректерден ертеде Британ империясында балуандардың аяқтарын ұстауға және аяқпен қимылдау тәсілдеріне рұқсат етілген күрес болғаны белгілі  . Халықаралық спорт аренасында еркін күрес

4

грек-рим (француз) күресінен кеш пайда болды. Ланкашир еркін күрестің отаны болып саналады. Содан кейін ол АҚШ-та пайда болды. Күрес «ұстау»(2-сурет) деп аталды. (аулау, ағылшын тілінен — «басып алу»; Патшалық Ресей мен КСРО-да 1947 жылға дейін ол ресми түрде «еркін американдық күрес» деп аталды). Оку-жаттыгу барысынын негізгі нысаны топтык, оку-жаттыту мен теориялык сабактар жане жеке жоспар бойынша жумыстар болып табылады. Бадарламанын оку материалы курескердін теориялык, дене кимылы, арнайы, технико-тактикалык, психологиялык жене жарыс дайындыты турлері керсетілген белімдерінде берілген. 1 жэне 2-оку жылынын (10-12 жастатылар) алгашкы дайындык топтары - дене тербиесі бойынша оку багдарламасынын негізінде окушынынын жан-жакты дене шыныгуын, спортпен жуйелі турде шутылдану кызыгушылыктарын арттыру, окушылардын денсаулыгын нытайту, жылдамдыкты айрыкша дамытумен бірге жан-жакты дене дайындыгын, козгалыстын ептілігі мен уйлесімділігін, допты устау техникасын, футбол ойынынын жеке жэне топтык тактикасын, ережелерге сейкес ойын барысын менгеруді, дорігерлік бакылау туралы карапайым теориялык маглуматтарды, футбол ойынынын техникасы, тактика мен ережесін білуді камтамасыз етеді.[1]

2
-сурет.Ұстау тәсілдері.

5

2.Еркін күрес ережелері.

Жекпе-жекте үш төреші бар: төсеніш басы, бас төреші және бүйірлік төреші. Төрешілер жекпе-жекке қатысушылардың бірі жататын аймақтан (елден) бола алмайды. Судьялардың шыққан аймақтары да қайталанбайды. Ұпайлар мен айыппұлдар беруден басқа, төрешілер пассивті күрес үшін жекпе-жекті тоқтатады. Бұл қатысушылардың ешқайсысы уақытты босқа өткізбеуі үшін жасалады. Жеңіс қатысушылардың бірі келмеген немесе дисквалификация болған жағдайда, түрту үшін ұпай санына қарай беріледі (төменде бұл туралы толығырақ). Егер балуан әділ ойын ережелерін бұзса, қарсыласына дөрекілік көрсетсе немесе дөрекілік танытса, дисквалификация қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ спортшы стандартқа сәйкес келмейтін форманы пайдаланғаны және допинг қолданғаны үшін жарыстан шеттетілуі мүмкін. Балуандардың жекпе-жегі арнайы кілемде өтеді. Барлығы достық қол алысудан басталады, ал төрешінің белгісі бойынша қатысушылар күреске кіріседі. Олар 30 секундтық үзіліспен үш минуттық екі кезеңмен жарысады. Жеңіске жету үшін сіз 10 ұпай жинауыңыз керек-содан кейін уақыт аяқталмаса да, жекпе-жек аяқталады. Ұпайлар сәтті шабуыл немесе қарсыластың шабуылына тосқауыл қою үшін беріледі. Бір кездесуде Сіз 1, 2, 3 немесе 5 ұпай ала аласыз — мұны судья шешеді. Жеңіске жетудің ең жылдам жолы — тушь жасау. Ол үшін қарсыласты иық пышақтарына қойып, төреші сигнал бергенше бірнеше секунд ұстап тұру керек. Ұшаны бас төреші де, бүйірлік төреші де анықтай алады, бірақ соңғы растау кілем басшысында қалады.

Қаржылық және тәртіптік регламенттерді, сондай-ақ халықаралық жарыстарды ұйымдастыру және өткізу регламентін және барлық ерекше регламенттерді назарға ала отырып, UWW жарғысының ережелерін орындауға келтіру халықаралық күрес ережелері келесі мақсаттарға ие:

* Жиырылу жүргізілуі тиіс практикалық және техникалық шарттарды айқындайды және белгілейді, сондай-ақ нақтылайды.

* Жарыс жүйесін, жеңіс немесе жеңіліс беру параметрлерін, жіктеу әдістерін, жазаларды, жарыстардан шеттетуді және т. б. анықтау.

* Техникалар мен техникалық әрекеттер үшін берілген ұпайларды белгілеңіз.

* Әртүрлі жағдайлар мен тыйымдардың тізімін жасаңыз.

* Төрелік корпустың техникалық функцияларын анықтау.

Тиімді практикалық қолдану мақсатында ережелер үнемі өзгертіліп, жетілдіріліп отырады. Осы құжатта баяндалған ережелер өзінің барлық стильдерінде күрес сияқты спорт түрі жүзеге асырылатын модельді құрайды.[1][2]

6

3.Қазақстанда еркін күрестің дамуы.

Қазақстандағы еркін күрес спорт түрі ретінде 1955 жылдан бастап дами бастады. Ең үлкен жетістікке қол жеткізген М.Мамыров — Олимпиада ойындарының (Атланта, 1996) және әлем чемпионатының (1998) қола медалінің иегері. Спорт түрін дамытумен Қазақстанның грек-рим, еркін және әйелдер күресі федерациясы айналысады. Ұлттық чемпионаттар мен біріншіліктер өткізіліп, халықаралық аренаға қатысады. Бұған дейін қазақстандықтар одақтық турнирлерге қатысып, 1956 жылы КСРО халықтарының Спартакиадасында қ.Байдосов, ж. Ысқақов жүлделі орындарға ие болған.Еркін күрестің дамуына ж.Ізбасаров, с. Жылқайдаров, А. Қазымбетов, с. Аманбаев, қ. Рымжапов, қ. Төребаев, ж. Өтемісов, г. Сабыров, Л. Өтешев, Б. Рахбиев, қ. Қожанов, и. Абдолов, М. Қапанов сияқты чемпиондар елеулі үлес қосты.А. Әлиев.Әр жылдары Қазақстан атынан: А. Айқанов, А. Ғабсаттаров, А. Бұғыбаев (Бұғыбаев), с. Әбдікәрімов, г. Мұсаев, А. Мұсабеков, А. Жапиаров, с. Алшинбаев, Р. Нұрманов, с. Мұқашев, А. Семкин, М. Майауызов, А. Иманқұлов, ж. Жарқынбаев, М. Надирбеков, ж. Көрпебаев, Б. Көкебек, Н. Әсет, Б. Әубәкіров, А. Хамзин, П. Суриков. Еркін күрестен аға жаттықтырушы — Асқар Әбдірашев. Және де Ризабек Айтмұхан(3-сурет) Қазақстан еркін күрес спорт шебері, 2023 жылы әлем чемпионаттарында жастар мен ересектер арасында алғашқы Қазақстан балуын чемпионы атанды.

Тәуелсіздікке дейін Казакстаннын намысын коргаган балуандардын жетеуі гана КСРО чемпионы деген мортебелі атакка кол жеткізді. Олар – Аманкелді Габсаттаров (1962 жыл), Обілсейіт Айканов (1963 жыл), Петр Суриков (1971 жыл), Аманжол Бутыбаев (1973 жыл), Федор Баумбах (1974 ЖыЛ), Александр Иванов (1974 жане 1976

жылдары) жене Мусан Абдул-Мусілімов (1979 жылы). Таты 20-дан аса

жерлесіміз айтулы жарыста жулдегерлер санатына косылды. Егер 1945-1991 жылдар аралыгында Одак біріншілігінін жалауы 47 марте желбірегенін ескерсек, бул корсеткіш конілімізді маркайтты деп еш айта алмаймыз. Жарайды, ол туста Кенес Одаты бапкерлерінін іштарлыты мен солакай саясатынын салдарынан еліміздін еркін курес шеберлерінін басым белігінін жолы бегелді дейік.

Еліміздегі әйелдер күресінің танымалдығы жыл сайын артып келеді, бұл қуантатын жағдай. 2017-2022 жылдар аралығында әйелдер күресі бойынша ел чемпионаттарының жүлдегерлері республиканың барлық өңірлерінен келген қыздар болды. Екатерина Алексеевна Ларионова (23 қаңтар 1994 жыл, Орал) — қазақстандық еркін күресші. 2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойндарының қола жүлдегері. Сондай-ақ, 2013 жылғы әлем чемпионатында, 2014, 2015 жылдары Азия чемпионаттарында қола жүлдені иеленді.Медальдар саны бойынша топ 5-ке Алматы, Ақмола, Түркістан, Қарағанды облыстары, Астана және Шымкент қалалары

7

кіреді.Және де Орал қаласынан шыққан Нұрлан Бақытұлы Бекжанов деген

палуан бар. Ол 2016 жылы Будапештте болган Әлеп чемпионында күміс жүлдегері, Бангкоктағы Азия чемпионында күміс жүлдегерін ұтып алған. Ақжүрек Достықұлы Таңатаров Лондон олимпиадасының қола жүлдегері, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері, еркін күрестен Қазақстанның 4 дүркін чемпионы, бірнеше дүркін халықаралық біріншіліңтердің жеңімпазы. Лондондағы жазғы олимпиада ойындарында 66 кг салмақта қола жүлдегері(7-сурет). Ислам Ілиясұлы Байрамуков Қазақстандық балуан, еркін күрес шебері. Ұлты қарашай. Сиднейдегі олимпиадалық ойындардың(2000) күміс жүлдегері(8-сурет).[3][4]

3-сурет. Екатерина Ларионова. 4-сурет.Нұрлан Бақытұлы Бекжанов

қазақ спортшысы, еркін күресші, қазақ палуаны, әлем және азия

2016 жылғы жазғы Олимпиада чемпионаттарының жеңімпазы

ойындарының күміс жүлдегері

5

-сурет. Әйелдер күресінен 2017-2022 6-сурет. Ризабек Айтмұхан.

ж.ж. Қазақстан Чемпионаттарының Қазақтың еркін күрес палуаны,

аймақтар бойынша медальдық есебі. 2023 жылғы Қазақстан және әлем чемпионы.

8

7-сурет. Ақжүрек Достықұлы Таңатаров. 8-сурет. Исмаил Ілиясұлы Байрамуков.

Спортшы, Лондон олимпиадасының қола Сиднейдегі олимпиадағы еркін күрестен

жүлдегері, Қазақстанның 4 дүркін әлем күміс жүлдегері.

чемпионы

4.Еркін күрестің адам ағзасына әсері.

Көптеген басқа спорт түрлерімен қатар еркін күрес дененің қорғаныс функцияларын нығайтуға әкеледі. Бұл спорттық тәртіп балуанның керемет спорттық фигурасын қалыптастырады, өйткені жаттығу кезінде әр бұлшықет тобына дұрыс әсер етіледі. Еркін күрес иммундық жүйенің жұмысын жақсартады. Дененің барлық бұлшықеттерін нығайтуға мүмкіндік береді. Еркін күрес дененің жүрек-тамыр және тыныс алу, бронх-өкпе жүйелерінің жұмысын тиімді жақсартады, вестибулярлық аппаратты дамытады.Дененің төзімділігін арттырады. Теңдестірілген және әр түрлі диета-спортшының жұмысын сақтау шарттарының бірі. Балуандарға диетаға жоғары калориялы және оңай сіңетін тағамдарды қосу, ішу режиміне назар аудару ұсынылады. Көптеген спорт түрлері сияқты, еркін күрес дененің қорғанысын күшейтеді. Бұл спорт барлық дерлік бұлшықет топтарын жұмыс істеуге көмектеседі, бұл керемет спорттық фигураны қалыптастырады. Еркін күрес жүрек-тамыр және бронх-өкпе жүйелерінің жұмысына оң әсер етеді. Дененің төзімділігін үйретеді. Қозғалыстарды үйлестіру мен ептілікті дамытады. Еркін күрес икемділікті жақсы дамытады. Бұл қосымша фунттан арылғысы келетіндерге жарамды. Жаттығу кезінде балуандар құлау қабілетіне ерекше назар аударады, бұл, әрине, күнделікті өмірде және құлау мен жарақат алу қаупі жоғары басқа спорт түрлерімен айналысқанда пайдалы болуы мүмкін. Кейбір еркін күрес әдістерін күтпеген жағдайларда өзін-өзі қорғау үшін қолдануға болады. Күрес сенімділікті, түйсікті, ерік-жігерді, сондай-ақ өзін-өзі басқару және жағдайды талдау қабілетін дамытуға көмектеседі.

9

Қорытынды.

Еркін күрестің спорт түрі ретінде нақты жас шектеулері жоқ. Спорт тарихында спортшылар секцияға 15-17 жасында келіп, жоғары нәтижелерге қол жеткізген жағдайлар бар. Алайда, статистикаға сәйкес, мұндай жағдайлар ережелерден ерекшелік болып табылады.Жаттықтырушылар баланы еркін күреске мүмкіндігінше ертерек беруге кеңес береді. Бөлімде жазудың оңтайлы жасы 6-7 жас болып саналады. Бұл жас кезінде оқушылар күш техникасы мен арнайы техниканы әлі үйренбейді. Мектепке дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балалар жалпы дене шынықтыру принциптерін меңгереді. Балаларға арналған еркін күрес-мінездің Күшін, жеңіске деген ерік-жігер мен адалдықты дамытатын түрлі-түсті және серпінді спорт түрі. Бірақ ата-аналар бұл контактілі жекпе-жек екенін түсінуі керек, онда жарақат пен көгеруден аулақ болу мүмкін емес. Жаттықтырушылар ата – аналарға спорттан қорықпауға кеңес береді, егер бала дәл осы бөлімге баруды шешсе, онымен бірге сынақ сабағына келіңіз, сонда сіз балуандардың олимпиадалық спорт элитасы екеніне көз жеткізесіз.

10

Қолданылған әдебиеттер.

1. Ю.А Шахмурадов «Вольная борьба», ISBN 5-06-003450-X Москва «Высшая школа» 1997, стр. 55-56.

2. Мәуітқызы Зүкенов «Елі таныған тарлан балуандар» 2019.

3. Т. Ботагариев 2017 «Дене шынықтыру және спорт теориясы мен әдістемесі», «Фолиант» баспасы 2017, Астана 2017.

4. Муртузалиев О.М, Шахмурадов Юрий Аванесович « Женская вольная борьба», издательство «Спорт», изщание, оформление, 2019.

11