ALMATY TECHNOLOGICAL UNIVERSITY

Faculty of Economics and Business

Scientific article

Topic:My specialty

Completed by: Bakhytbek Diasbek 24-11

Almaty,2025

Менеджмент

Жоспар:

Кіріспе

• Ғылым ретінде қалыптасуы және дамуы.

• Зерттеу мақсаттары мен міндеттері.

Негізгі бөлім

• Менеджменттің функциялары (жоспарлау, ұйымдастыру, бақылау, мотивация).

• Цифрлық менеджмент және автоматтандыру.

• Заманауи менеджменттің даму үрдістерін зерттеу.

Нәтижелер

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Менеджмент: Ғылым ретінде қалыптасуы және дамуы

Менеджмент – бұл ұйымдарды тиімді ұйымдастыру және басқару әдістерін зерттейтін ғылым. Ол өндірістік, коммерциялық, әлеуметтік және мемлекеттік құрылымдардағы жоспарлау, ұйымдастыру, мотивация және бақылау процестерін қамтиды.

Менеджменттің ғылым ретінде қалыптасуы

Менеджмент ғылымы ХХ ғасырдың басында классикалық экономикалық теориялар мен өндірістік басқару тәжірибесінің ықпалымен пайда болды. Алғашқы басқару теорияларын ғалымдар ғылыми тұрғыдан талдап, менеджмент жүйелерін зерттеу арқылы дамытты.

• Фредерик Тейлор – ғылыми менеджменттің негізін қалады және еңбек өнімділігін арттыру әдістерін зерттеді.

• Анри Файоль – менеджменттің негізгі функцияларын (жоспарлау, ұйымдастыру, мотивация, бақылау) анықтады.

• Макс Вебер – бюрократиялық басқару теориясын жасады..

Менеджменттің дамуы және заманауи үрдістер

Бүгінде менеджмент тек бизнесте ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік басқару, денсаулық сақтау, білім беру, IT және инновация салаларында кеңінен қолданылады. Заманауи менеджмент цифрлық технологиялармен, жасанды интеллектпен, дағдарыстық басқару және стратегиялық жоспарлау құралдарымен толықтырылды.

• Жаңа технологиялар басқарудың тиімділігін арттыруға көмектеседі.

• Стратегиялық менеджмент бәсекелестік ортада компанияның тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.

• Дағдарыстық менеджмент ұйымдарға белгісіздік жағдайында тиімді шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді.

Зерттеу мақсаты мен міндеттері

Бұл зерттеудің негізгі мақсаты – менеджменттің ғылым ретінде қалыптасуын және оның қазіргі даму үрдістерін талдау.

Зерттеу міндеттері:

1. Менеджменттің тарихи қалыптасуын қарастыру.

2. Негізгі басқару теорияларын талдау.

3. Заманауи менеджменттің даму үрдістерін зерттеу.

4. Қазақстандағы менеджмент ерекшеліктерін анықтау.

Менеджменттің функциялары: жоспарлау, ұйымдастыру, бақылау және мотивация

Менеджмент – ұйымның мақсаттарына тиімді жетуін қамтамасыз ететін ғылым. Ол төрт негізгі функциядан тұрады: жоспарлау, ұйымдастыру, бақылау және мотивация. Бұл функциялар кез келген ұйымның табысты жұмыс істеуінде маңызды рөл атқарады және оның тиімді қызмет етуін қамтамасыз етеді..

Жоспарлау

Анықтамасы:Жоспарлау – бұл ұйымның мақсаттарын анықтап, оларды жүзеге асыру жолдарын айқындау процесі. Бұл менеджменттің ең маңызды функцияларының бірі болып табылады, өйткені ол болашақ әрекеттерді құрылымдауға және ықтимал тәуекелдерді азайтуға көмектеседі.

Статистикалық деректер:

• Harvard Business Review зерттеуі бойынша, нақты стратегиясы бар компаниялар 60%-ға тұрақтырақ өсуді қамтамасыз етеді.

• McKinsey & Company деректеріне сәйкес, ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлауды қолданатын ұйымдар 40%-ға тиімдірек жұмыс істейді.

Ғылыми факторлар:

• Анри Файоль жоспарлауды басқарудың негізгі функцияларының бірі ретінде қарастырып, оның үздіксіз және икемді болуы керектігін атап өтті.

• Питер Друкер ұйымдардың табысқа жетуі нақты мақсаттарды қою және ресурстарды тиімді басқару арқылы мүмкін екенін дәлелдеді.

Ұйымдастыру

Анықтамасы:

Ұйымдастыру – бұл ұйымның құрылымын қалыптастыру және ресурстарды (адам, қаржы, технология) тиімді бөлу процесі. Бұл функция ұйым ішіндегі міндеттер мен жауапкершіліктердің нақты анықталуын қамтамасыз етеді, нәтижесінде қызметкерлер өз рөлдерін тиімді орындай алады.

Статистикалық деректер:

• Deloitte зерттеуі бойынша, жақсы құрылымдалған ұйымдарда өнімділік 35%-ға жоғары болады.

• Forbes мәліметтері бойынша, ұйымдастыру жүйесі жақсы қалыптасқан компаниялардың қаржылық тұрақтылығы 50%-ға жоғары.

Ғылыми факторлар:

• Макс Вебер бюрократиялық басқару моделінде ұйымдарды тиімді құрылымдаудың маңыздылығын атап өтті.

• Генри Минцберг ұйымдық құрылымдарды әртүрлі типтерге жіктеп, олардың басқару стратегиясына әсерін көрсетті.

Бақылау

Анықтамасы:

Бақылау – бұл ұйымның нақты нәтижелерін жоспарланған мақсаттармен салыстыру және қажет болған жағдайда түзетулер енгізу процесі. Бұл функция ұйымның тиімді жұмыс істеуін және қойылған мақсаттарға жетуін қамтамасыз ету үшін маңызды.

Статистикалық деректер:

• PwC зерттеуі бойынша, тиімді бақылау жүйесін енгізген компаниялар қаржылық шығындарын 30%-ға азайтады.

• Gartner зерттеуі мықты бақылау механизмдері бар ұйымдарда өнімділік 25%-ға артады деп көрсетеді.

Ғылыми факторлар:

• Роберт Каплан мен Дэвид Нортон ұйымның тиімділігін бағалау үшін Balanced Scorecard жүйесін әзірледі.

• Эдвард Демингтің PDCA (Plan, Do, Check, Act) циклі ұйым ішіндегі бақылау механизмдерін жетілдіруге көмектеседі.

Мотивация

Анықтамасы:

Мотивация – бұл қызметкерлерді тиімді жұмыс істеуге ынталандыру және олардың өнімділігін арттыру процесі. Бұл функция ұйымның жетістігіне айтарлықтай әсер етеді, өйткені жоғары мотивацияланған қызметкерлер жақсы нәтижелер көрсетеді.

Статистикалық деректер:

• Gallup зерттеуі бойынша, мотивациясы жоғары қызметкерлер компанияның пайдасын 21%-ға арттыруға ықпал етеді.

• McKinsey зерттеулері мотивациялық бағдарламалар жұмыстың өнімділігін 30%-ға жақсартатынын көрсетті.

Ғылыми факторлар:

• Абрахам Маслоу мотивацияны қажеттіліктер иерархиясы арқылы құрылымдап, адам мінез-құлқын анықтайтын негізгі факторларды сипаттады.

• Дуглас МакГрегор “X және Y теорияларын” ұсынды, онда әртүрлі басқару әдістерінің қызметкерлердің мотивациясына қалай әсер ететінін түсіндірді.

Заманауи менеджменттің ерекшеліктері

Заманауи менеджмент – бұл ұйымдарды тиімді басқаруға бағытталған, үнемі дамып отыратын динамикалық сала. Оның негізгі ерекшеліктеріне мыналар жатады:

Цифрлық трансформация

Менеджменттің дамуы технологиялық инновациялармен тығыз байланысты. Big Data, жасанды интеллект (AI), бұлтты технологиялар және автоматтандырылған жүйелер бизнес үдерістерді оңтайландырып, шешім қабылдау процесін жеңілдетеді.

• McKinsey зерттеулеріне сәйкес, цифрлық технологияларды белсенді қолданатын компаниялар нарықтағы позицияларын 50%-ға күшейтеді.

Стратегиялық басқару және икемділік

Заманауи ұйымдар жаһандық нарықтағы өзгерістерге тез бейімделуі қажет. SWOT-талдау, Balanced Scorecard (BSC) және OKR (Objectives and Key Results) сияқты әдістер ұзақ мерзімді мақсаттарды анықтауға көмектеседі.

Инновация және креативті менеджмент

Бәсекеге қабілеттілікті сақтау үшін ұйымдар инновацияға баса назар аударады.

• Harvard Business School зерттеулері инновациялық компаниялар нарықта 60%-ға тұрақтырақ өсетінін көрсетеді.

Бұл ерекшеліктер заманауи менеджменттің ұйымдардың тұрақты дамуына және тиімділігіне қалай әсер ететінін айқындайды.

Цифрлық менеджмент және автоматтандыру

Цифрлық менеджмент және автоматтандыру – бұл бизнес үдерістерді басқару және автоматтандыру үшін цифрлық құралдар мен технологияларды қолданатын кешенді жүйе. Бұл саланың негізгі мақсаты – ұйымдардың тиімділігін арттыру, өнімділікті көбейту және шешім қабылдау үдерістерін жеңілдету.

Жалпы, бұл бағыт келесі негізгі аспектілерді қамтиды:

Цифрлық менеджмент

• Ресурстарды басқару және бизнес үдерістерді тиімді ұйымдастыру үшін цифрлық құралдар мен жүйелерді қолдану.

• Жұмыс үдерістерін жеңілдету және жылдам шешім қабылдауға мүмкіндік беру.

Автоматтандыру

• Қайталауға негізделген, уақытты көп алатын тапсырмаларды автоматты түрде орындау. Бұл компанияларға күнделікті операцияларды оңтайландыруға және қызметкерлердің маңызды міндеттерге назар аударуына мүмкіндік береді.

• Мысалы:

• Есептерді автоматты түрде жасау,

• Жұмыс үдерістерін басқару,

• Деректерді жинау және өңдеу.

Жобаларды басқару жүйелері

• Жоспарлау, орындау және бақылау үдерістеріне арналған цифрлық жүйелерді қолдану.

• Бұл жүйелер жобаның әр кезеңін тиімді бақылауға және басқаруға мүмкіндік береді.

Нәтижелер

1. Жүйелі басқарудың артықшылықтары:

• Процестерді басқару,

• Ресурстарды тиімді пайдалану,

• Қызметкерлердің мотивациясын арттыру әдістері анықталды.

Бұл факторлар ұйымдардың өнімділігін жақсартып, ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

2. Технологиялық құралдар мен цифрлық жүйелердің тиімділігі:

• Заманауи цифрлық құралдар мен технологияларды пайдаланудың артықшылықтары анықталды.

• Бұл құралдар ұйымдарға процестерді автоматтандыруға, деректерді тиімді басқаруға және жылдам шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді.Efficient use of resources:

Қазақстанда заманауи менеджменттің дамуы мен қолданылуы туралы нақты статистикалық мәліметтер шектеулі болғанымен, қолжетімді деректер негізінде кейбір ақпараттарды бөлісуге болады.

1. Жобалық басқару тәсілдерін енгізу

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы статистикалық қызметті дамыту мақсатында 69 жобаны жоспарлап, оның 41-ін сәтті жүзеге асырды. Бұл жобалық тәсілдің жұмыс барысын ұйымдастыруды жақсартып, тапсырмаларды орындау тиімділігін арттырғанын көрсетеді.

2. Мемлекеттік басқарудағы тиімділік

Қазақстан «Мемлекеттік басқарудың тиімділігі» индикаторы бойынша өз позициясын жақсартып, 200-ден астам елдің арасында 84-орынға ие болды.

3. Статистикалық жүйені жетілдіру

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) сарапшылары Қазақстанның ұлттық статистикалық жүйесіне шолу жүргізіп, статистикалық инфрақұрылымның қазіргі жағдайы, деректердің сапасы және статистиканың негізгі салалары бойынша халықаралық салыстырмалылығын бағалады.

4. Стратегиялық жоспарлау

Қазақстан Республикасының Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы 2025-2027 жылдарға арналған статистикалық жұмыстардың жаңа жоспарын бекітті. Бұл жоспар статистикалық бақылаулар мен деректер жинау мерзімдерін, олардың атауларын және кезеңділігін қамтиды.

5. Мемлекеттік статистика тарихы

2020 жылдың 8 қарашасында Қазақстан Республикасының мемлекеттік статистикасына 100 жыл толды. Бұл кезеңде статистика органдары елдің маңызды міндеттерін жүзеге асыруға үлкен үлес қосты.

Ғылыми зерттеу нәтижелері

Ғылыми зерттеу барысында ұйымдардың қаржылық, адами және уақыт ресурстарын тиімді басқару әдістері анықталды. Бұл ресурстарды барынша тиімді пайдалануды қамтамасыз етеді.

Бұл зерттеу менеджменттің ғылым ретінде дамуын және оның заманауи үрдістерін талдауға арналған. Зерттеу барысында менеджменттің тарихи эволюциясы зерттеліп, оның негізгі теориялары талданды.

Зерттеу нәтижелері:

1. Менеджменттің тарихи дамуы мен негізгі теориялары анықталды.

2. Заманауи менеджменттің ерекшеліктері, оның ішінде цифрлық трансформация, стратегиялық басқару және инновациялық тәсілдер қарастырылды.

3. Ұйымдардың қаржылық, адами және уақыт ресурстарын тиімді басқару әдістері зерттелді.

4. Цифрлық технологиялар мен автоматтандырудың ұйым тиімділігіне әсері талдандыЗерттеу нәтижелері мен маңыздылығы

• Жаңа технологиялар басқару тиімділігін арттыруда маңызды рөл атқарады. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект ұйымдық процестерді оңтайландырып, стратегиялық шешімдер қабылдауды жеңілдетеді.

• Стратегиялық басқару ұйымдардың бәсекеге қабілетті ортада тұрақты өсуін қамтамасыз етеді. Бұл әдіс әсіресе тез өзгеретін нарықтық жағдайларда ұзақ мерзімді табысқа жетуге мүмкіндік береді.

• Кризистік менеджмент ұйымның бейімделу қабілетін арттырады. Мұндай жағдайда көшбасшылық қабілеттер мен ішкі ресурстарды тиімді пайдалану маңызды.

Сонымен қатар, Қазақстандағы менеджменттің өзіндік ерекшеліктері анықталып, оның ұлттық және халықаралық үрдістермен байланысы зерттелді. Қазақстандағы басқару жүйесі ұлттық мәдениет пен құндылықтарды жаһандық тәжірибемен үйлестіру арқылы дамуда. Бұл ерекшелік басқару тәсілдерінің тиімділігі мен бейімделгіштігін арттыруға ықпал етеді.

Зерттеудің маңыздылығы

Бұл зерттеу менеджменттің теориялық және практикалық аспектілерін жетілдіруге үлес қосады. Оның нәтижелері тек ұлттық деңгейде ғана емес, халықаралық ауқымда да қолдануға болады. Сонымен қатар, бұл зерттеу болашақта менеджмент ғылымында жаңа идеялар мен әдістерді дамытуға негіз бола алады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Котлер, Ф. Маркетингті басқару. – Алматы: “Мектеп” ЖШС, 2019.

2.Друкер, П. Басқару тәжірибесі. – Мәскеу: Williams, 2020.

3.Файоль, А. Жалпы және индустриялық менеджмент. – Санкт-Петербург: Питер, 2018.

4.ISO 9001:2015. Сапа менеджменті жүйелері – Талаптар.

5.Минцберг, Г. Ұйымдарды құрылымдау. – Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1979.

6.Каплан, Р., & Нортон, Д. Balanced Scorecard: Стратегияны іс-әрекетке айналдыру. – Harvard Business School Press, 1996.