Фрустрация және агрессия: Л. Берковиц тұжырымдамасы негізінде отбасылық қатыгездікті талдау

Фрустрация және агрессия: Л. Берковиц тұжырымдамасы негізінде отбасылық қатыгездікті талдау

Орындаған: Қайыпназар Әсем, Шәріпхан Жанерке, Шаяхметова Аяулым, Аманжол Нұрсәуле, Құтжан Гүлдана, Тоқтарқан Ақниет.

Жетекші: Авсыдыкова Құралай

Тақырып бойынша студенттің өзіндік жұмысы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті негізінде орындалды. https://farabi.university/

Фрустрация және агрессия

Фрустрация – адамның белгілі бір қажеттілігін қанағаттандыруына немесе алдына қойған мақсатына жетуіне ішкі немесе сыртқы кедергілердің тосқауыл болуы нәтижесінде қалыптасатын психологиялық-эмоционалдық жағдай. Мұндай жағдайда адам ашу, реніш, көңілсіздік, дәрменсіздік, мазасыздық және эмоционалдық кернеу сияқты жағымсыз сезімдерді бастан кешіруі мүмкін. Фрустрацияның деңгейі кедергінің ұзақтығына, оның адам үшін қаншалықты маңызды екеніне және тұлғаның жағдайды қабылдау ерекшеліктеріне байланысты өзгереді.

Фрустрация мен агрессия арасындағы байланысты түсіндіруде Леонард Берковицтің тұжырымдамасы ерекше орын алады. Оның көзқарасы бойынша, фрустрацияның өзі автоматты түрде агрессиялық мінез-құлыққа әкелмейді. Фрустрация алдымен жағымсыз эмоционалдық қозуды қалыптастырады, ал оның кейінгі агрессияға айналуы адамның жағдайды қалай қабылдайтынына, қоршаған ортаның реакциясына және нақты әлеуметтік жағдайға байланысты болады. Яғни, адам кедергіге тап болған кезде міндетті түрде біреуге зиян келтірмейді. Агрессиялық әрекеттің пайда болуы үшін қосымша психологиялық және әлеуметтік жағдайлар қажет.

Л. Берковицтің фрустрация–агрессия тұжырымдамасы

Л. Берковиц агрессияны түсіндіру барысында адамның ішкі эмоционалдық күйі мен қоршаған орта факторларының өзара байланысына назар аударды. Оның тұжырымдамасында жағымсыз жағдайлар адамның эмоционалдық қозуын күшейтіп, агрессиялық реакцияға бейімділікті арттыруы мүмкін. Бұл жерде адамның нақты жағдайды қалай түсіндіретіні маңызды. Егер адам басқа адамның әрекетін әдейі жасалған қорлау, қауіп немесе әділетсіздік ретінде қабылдаса, оның жағымсыз эмоциясы күшейіп, агрессиялық жауап беру ықтималдығы артуы мүмкін.

Сонымен қатар қоршаған ортадағы белгілі бір белгілер агрессиялық реакцияны күшейтетін фактор ретінде қарастырылады. Оларға қорлау сөздері, кемсіту, қорқыту, күш көрсетуге байланысты жағдайлар, бұрынғы жанжалдарды еске түсіретін әрекеттер және тұрақты шиеленісті қарым-қатынас жатады. Мұндай белгілер адамның бойындағы жағымсыз эмоционалдық қозуды күшейтіп, жағдайды бейтарап бағалауға кедергі келтіруі мүмкін.

Берковицтің тұжырымдамасының маңызды ерекшелігі – адамдардың бірдей фрустрациялық жағдайда әртүрлі реакция көрсетуін түсіндіруі. Бір адам ашуын агрессия арқылы білдірсе, екінші адам эмоциясын бақылап, мәселені келіссөз немесе басқа да бейбіт тәсілдер арқылы шешуге тырысуы мүмкін. Бұл айырмашылық тұлғаның өзін-өзі бақылау қабілетіне, бұрын қалыптасқан мінез-құлық үлгілеріне, әлеуметтік ортасына және жанжалды шешу тәжірибесіне байланысты.

Фрустрацияның отбасылық қатыгездікпен байланысы

Отбасылық қатыгездік – отбасы мүшесіне физикалық, психологиялық, экономикалық немесе әлеуметтік зиян келтіруге бағытталған әрекеттер мен мінез-құлықтардың жиынтығы. Отбасылық ортада фрустрацияның пайда болуына ұзақ уақытқа созылған қаржылық қиындықтар, жұмыссыздық, тұрғын үй мәселесі, отбасылық міндеттердің тең бөлінбеуі, қызғаныш, өзара түсініспеушілік және тұрақты жанжалдар әсер етуі мүмкін. Осындай факторлардың бірнешеуі қатар келген жағдайда отбасы мүшелерінің эмоционалдық кернеуі артуы ықтимал.

Мысалы, адамның жұмыссыз қалуы оның экономикалық тұрақтылығына ғана емес, өзін бағалауына, отбасындағы рөліне және болашаққа деген сеніміне де әсер етуі мүмкін. Егер осы кезеңде отбасында жиі жанжал орын алса, жинақталған реніш пен ашу күшеюі ықтимал. Берковицтің теориясы тұрғысынан алғанда, мұндай жағымсыз эмоционалдық жағдай белгілі бір жанжал кезінде агрессиялық реакцияның пайда болуына жағдай жасауы мүмкін.

Алайда фрустрацияны отбасылық зорлық-зомбылықтың тікелей немесе жалғыз себебі ретінде қарастыруға болмайды. Қаржылық қиындыққа немесе жұмыссыздыққа тап болған адамдардың барлығы зорлық-зомбылық көрсетпейді. Сондықтан әлеуметтік жұмыста «қиын жағдай – міндетті түрде агрессия» деген қарапайым себеп-салдарлық байланыс жасалмауы керек. Отбасылық қатыгездіктің қалыптасуына тұлғаның агрессиялық мінез-құлық үлгілері, билік пен бақылауды орнатуға ұмтылу, отбасындағы қарым-қатынас мәдениеті, бұрынғы зорлық тәжірибесі, әлеуметтік оқшаулану және басқа да факторлар әсер етуі мүмкін.

Отбасылық қатыгездіктің негізгі түрлері

Отбасылық қатыгездік тек физикалық күш қолданумен шектелмейді. Оның бірнеше өзара байланысты түрі бар. Физикалық зорлық-зомбылыққа ұру, итеру, жарақаттау және денеге күш қолданудың басқа да түрлері жатады. Психологиялық зорлық-зомбылық қорқыту, кемсіту, қорлау, үнемі кінәлау, эмоционалдық қысым көрсету және адамның өзін-өзі бағалауына кері әсер ететін әрекеттер арқылы көрінуі мүмкін.

Экономикалық зорлық-зомбылық кезінде отбасы мүшесінің ақшасына, табысына немесе негізгі қажеттіліктеріне қол жеткізуі шектеледі. Мысалы, адамның жеке табысын толық бақылау, қажетті қаражат бермеу немесе жұмыс істеуіне кедергі жасау экономикалық бақылаудың көрінісі болуы мүмкін. Әлеуметтік оқшаулау кезінде адамды туыстарымен, достарымен немесе басқа әлеуметтік ортасымен араласудан шектеу байқалады.

Бұл әрекеттердің барлығы отбасы мүшесінің қауіпсіздігіне, дербестігіне және психологиялық әл-ауқатына әсер етуі мүмкін. Әсіресе зорлық-зомбылық қайталанып, ұзақ уақыт бойы жалғасқан жағдайда отбасы мүшесі тұрақты қорқыныш пен эмоционалдық қысым жағдайында өмір сүруі ықтимал.

Отбасылық жанжал жағдайындағы агрессияның қалыптасуы

Отбасылық қатынастарда жанжалдың болуы өздігінен зорлық-зомбылықты білдірмейді. Жанжал – адамдардың қажеттіліктері, көзқарастары немесе мүдделері сәйкес келмеген кезде пайда болатын әлеуметтік құбылыс. Оның нәтижесі тараптардың жанжалды қалай шешетініне байланысты. Егер отбасы мүшелері өзара сөйлесу, келісу, эмоцияны бақылау және мәселені бірлесіп шешу тәсілдерін қолданса, жанжал зорлық-зомбылықсыз аяқталуы мүмкін.

Ал жанжал кезінде қорлау, қорқыту немесе күш қолдану қалыпты қарым-қатынас тәсілі ретінде қабылданса, агрессиялық мінез-құлықтың қайталану қаупі жоғарылайды. Мұндай жағдайда бұрынғы жанжалдар мен жағымсыз тәжірибелер кейінгі қақтығыстар кезінде қосымша эмоционалдық қозуды қалыптастыруы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, Берковиц тұжырымдамасы агрессияның бір сәтте ғана пайда болмай, белгілі бір эмоционалдық және әлеуметтік жағдайлардың жинақталуымен байланысты болуы мүмкін екенін түсіндіруге көмектеседі.

Әлеуметтік жұмыс тұрғысынан талдау

Отбасылық қатыгездік жағдайында әлеуметтік қызметкердің міндеті оқиғаны тек агрессордың ашуымен немесе фрустрациялық жағдайымен түсіндірумен шектелмеуі керек. Бірінші кезекте отбасы мүшелерінің қауіпсіздігі, зорлық-зомбылықтың сипаты мен қайталану қаупі, әлеуметтік жағдай және отбасының қолдау ресурстары бағаланады.

Мысалы, отбасыдағы жұмыссыздық пен қаржылық тұрақсыздық ерлі-зайыптылар арасындағы жанжалдардың жиілеуіне себеп болуы мүмкін. Егер жанжал барысында бір адам екіншісін қорқытып, қорлап немесе күш қолданса, әлеуметтік қызметкер бұл жағдайды тек «ашудың салдары» деп қабылдамауы тиіс. Мұнда зорлық-зомбылықтың нақты формасы, оның қайталану жиілігі, отбасы мүшелерінің қауіпсіздігі және әлеуметтік қолдаудың жеткіліктілігі қарастырылады.

Әлеуметтік қызметкер клиенттің әлеуметтік ортасын, материалдық жағдайын, отбасылық байланыстарын және психологиялық қолдау қажеттілігін кешенді түрде бағалай алады. Қажет болған жағдайда психолог, заңгер, медицина қызметкері және басқа да бейінді мамандармен бірлескен жұмыс ұйымдастырылады. Сонымен қатар зорлық-зомбылыққа ұшыраған адамға қауіпсіздік жоспарын құру, қолжетімді әлеуметтік қызметтер туралы ақпарат беру және тиісті ұйымдарға бағыттау маңызды.

Алдын алу шаралары

Отбасылық қатыгездіктің алдын алуда тек зорлық орын алғаннан кейінгі әрекеттер емес, оның қауіп факторларын ерте анықтау маңызды. Әлеуметтік жұмыс барысында отбасындағы тұрақты жанжалдар, әлеуметтік оқшаулану, экономикалық тәуелділік, бақылаушы мінез-құлық және агрессиялық реакциялардың қайталануы сияқты белгілерге назар аударуға болады.

Алдын алу жұмыстары отбасы мүшелерінің қарым-қатынас дағдыларын жетілдіруді, жанжалды агрессиясыз шешу тәсілдерін үйретуді, әлеуметтік және психологиялық қолдауға қолжетімділікті арттыруды қамтуы мүмкін. Бірақ мұндай шаралар зорлық-зомбылық жасаған адамның жауапкершілігін жәбірленушіге жүктемеуі тиіс. Әлеуметтік қызметкердің негізгі міндеттерінің бірі – қауіпсіздікті қамтамасыз ету және адамның құқықтары мен қадір-қасиетін қорғау.

Қорытынды

Л. Берковицтің фрустрация және агрессия тұжырымдамасы жағымсыз эмоционалдық жағдайдың агрессиялық реакцияға бейімділікті күшейту механизмін түсіндіруге мүмкіндік береді. Фрустрация адамның мақсатына жетуіне кедергі болған жағдайда пайда болып, ашу мен эмоционалдық кернеуді күшейтуі мүмкін. Алайда оның өзі автоматты түрде зорлық-зомбылыққа әкелмейді. Агрессиялық әрекеттің қалыптасуына адамның жағдайды қабылдауы, қоршаған ортадағы агрессияны күшейтетін белгілер, бұрынғы тәжірибе және әлеуметтік орта сияқты факторлар қатысады.

Отбасылық қатыгездікті талдауда бұл теорияны басқа әлеуметтік және психологиялық факторлармен бірге қарастыру қажет. Қаржылық қиындық, жұмыссыздық немесе ұзаққа созылған жанжал агрессияға қолайлы эмоционалдық жағдай қалыптастыруы мүмкін, бірақ олар зорлық-зомбылықты ақтамайды. Сондықтан әлеуметтік жұмыстың негізгі бағыты – зорлық-зомбылықтың себептерін кешенді бағалау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету, жәбірленушіні қолдау және қайталама зорлықтың алдын алу.