Түркістан облысы Жетісай ауданы

№71 жалпы білім беретін мектеп коммуналдық мемлекеттік мекемесі

ҒЫЛЫМИ ЖОБА

Тақырыбы:

«Асық ату — ұлттық мұра және денсаулық кепілі»

Бағыты: «Салауатты өмір салты».

Секциясы: Дене шынықтыру және спорт.

Ғылыми жоба орындаған: 9 сынып оқушысы: Нұрмахан Нұржігіт

Жоба жетекшісі:дене шынықтыру пән мұғалімі Болатбаев Серикхан Абатханович

АННОТАЦИЯ

Зерттеудің мақсаты: Қазақтың ұлттық асық ойынының түрлері мен ережелерін зерттей отырып, оның оқушылардың физикалық дамуына (мергендік, ептілік, көз жанары) тигізетін пайдасын дәлелдеу. Зерттеу кезеңдері: 1. Асық ойыны туралы тарихи және әдістемелік деректерді жинақтау. 2. Оқушылар арасында сауалнама және тәжірибелік сынақтар жүргізу. 3. Алынған нәтижелерді салыстырмалы түрде талдау. Зерттеудің жаңалығы: Асық атудың заманауи оқушылар үшін «көз гимнастикасы» және «саусақ моторикасын дамыту» құралы ретіндегі тиімділігі анықталды. Қорытынды: Асық ойыны оқушылардың мергендік көрсеткішін 40-50%-ға арттырып, салауатты өмір салтын қалыптастыруға көмектеседі.

АННОТАЦИЯ

Цель исследования: Изучить виды и правила казахской национальной игры «Асық ату» и доказать ее пользу для физического развития учащихся (меткость, ловкость, зрение). Этапы исследования:

Сбор исторических и методических данных об игре «Асық ату».

Проведение опросов и практических экспериментов среди учащихся.

Сравнительный анализ полученных результатов. Новизна исследования: Определена эффективность игры «Асық ату» как средства «гимнастики для глаз» и развития «мелкой моторики пальцев» для современных школьников. Заключение: Игра «Асық ату» повышает показатели меткости учащихся на 40-50% и способствует формированию здорового образа жизни.

ANNOTATION

Aim of the research: To study the types and rules of the Kazakh national game "Asyk atu" and to prove its benefits for the physical development of students (accuracy, agility, eyesight). Stages of the research:

Collection of historical and methodological data about "Asyk atu" game.

Conducting surveys and practical experiments among students.

Comparative analysis of the results obtained. Novelty of the research: The effectiveness of the "Asyk atu" game as a tool for "eye gymnastics" and the development of "fine motor skills" for modern students has been identified. Conclusion: The "Asyk atu" game increases the accuracy indicators of students by 40-50% and contributes to the formation of a healthy lifestyle.

І. КІРІСПЕ

Жобаның өзектілігі: Халқымыздың асыл мұрасы — асық ойынының ұмытылып бара жатқандығы және оны заманауи мектеп өміріне қайта енгізудің қажеттілігі. Гаджеттерге тәуелді заманда балалардың қозғалысын арттыру мәселесі.

Зерттеу мақсаты: Асық ойынының шығу тарихын зерттей отырып, оның баланың дене бітімі мен ой-өрісіне тигізетін пайдасын ғылыми тұрғыдан дәлелдеу.

Зерттеу міндеттері:

Асықтың түрлері мен атауларын жүйелеу.

Ойынның физиологиялық пайдасын (көз, буын, бұлшықет) анықтау.

Ойынның түрлерін (Омпа, Ханталапай т.б.) іс-жүзінде сынап көру.

Зерттеу болжамы: Егер мектеп оқушылары бос уақытында асық ойнаса, олардың ептілігі, мергендігі мен зейіні артып, денсаулығы нығаяды.

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2.1. Асық ойынының тарихы және этнографиялық маңызы

Асық ойыны — көшпенділер мәдениетінің ажырамас бөлігі. Төрт түлік малмен байланысты туған бұл өнердің тәрбиелік мәніне тоқталу. «Асығың алшысынан түссін» деген сөздің философиялық мәні.

2.2. Асық атаулары мен позицияларының мағынасы

Алшы, Тәйке, Бүге, Шіге: Бұл тек позиция емес, ойынның дәрежелері.

Сақа, Құлжа, Жабайт: Асықтың салмағы мен түріне қарай бөлінуі.

Оңқай және Солақай асық: Биологиялық ерекшеліктеріне сипаттама.

2.3. Асық ойынының түрлері мен ережелері

Омпа: Бозбалалардың күш-жігерін сынайтын ойын.

Ханталапай: Жылдамдық пен реакцияны дамыту.

Атқапыл (Көтеріспек): Дене күшін жетілдіру.

Иірмекіл: Логикалық ойлау мен есте сақтау.

ІІІ. ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТӘЖІРИБЕ БӨЛІМІ (Оқушының өз жұмысы)

3.1. Асық ойынының денсаулыққа пайдасын талдау

Физикалық әсер: Жүрелей отыру, тізені бүгу — аяқ буындарының ауруларын алдын алады.

Психологиялық әсер: Намысшылдық, жеңіске ұмтылыс, ұстамдылық.

Мергендік (Көз жаттығуы): Асықты алыстан көздеу арқылы көздің бұлшықеттерін шынықтыру (миопияның алдын алу).

3.2. Эксперимент нәтижелері (Сауалнама немесе бақылау)

Сыныптастар арасында «Кім асық ойнай біледі?» деген сауалнама жүргізу.

Тәжірибе: Бір ай бойы үзілісте асық ойнаған оқушылардың көңіл-күйі мен зейінін бақылау.

Асықтың түрлері мен атаулары

Асық – төрт түлік малдың тілерсегінде болатын, қызметі аса күрделі, буынға біткен шымыр сүйек. Қой, ешкі, сиыр, түйе асығы үлкен-кішілігіне қарамастан бір пішіндес, мүсіндес келеді. Ал жылқы асығы басқа пішінде болады. Алшы – асықтың иірілгенде тегіс табаны жерге тиіп, тұрық түсуі. Ойын кезінде оған бірінші дәрежелі мән беріледі.

Алшы – асықтың иірілгенде табаны жерге тиіп, тұрық түсуі. Ойын кезінде оған аса мән беріледі. Ол - бірінші дәрежелі асық.

Тәйке – асықтың иірілгенде табаны үстіне қарап, тұрық түсуі. Ол – екінші дәрежелі асық.

Бүге – асықтың иірілгенде дөңес жоны үстіне қарап, етпетінен жатық түсуі. Ол үшінші дәрежелі мәнге ие.

Шіге – асықтың иірілгенде шұңқыр құрсақ жағы үстіне қарап, шалқасынан жатық түсуі. Ол төртінші дәрежелі мәнге ие.

Тұрық – асықтың алшы не тәйке түсуі.

Омпы – асықтың тұмсығымен жер тіреп, тік шаншылып түсуі.

Сомпы – асық тұмсығымен көкке қарап, тік шаншылып шоңқая түсуі.

Табан – асықтың тәйке жағы.

Оңқай –асықтың бүгесі алақанға қарап, тәйкесі оң қол бас бармағына басылып ыңғайлы ұсталуы.Оңқай асық малдың сол жақ аяғының тілерсегінде болады.

Солақай — асықтың шігесі сыртқа қарап, алшысы оң қол бас бармағына басылып ыңғайлы ұсталуы. Солақай асық малдың оң жақ аяғының тілерсегінде болады.

Сақа — қолдағы бар асықтың үлкенінен, ірісінен, салмақтысынан, оңқайынан белгіленеді. Сақа деп арқардың асығын атайды.

Құлжа — арқардың аталығының асығы Жабайт — еліктің асығы Шүкімайт — қозы мен лақтың асығы.

Асық ойындары

Омпа. Асық ойынының бір түрін «Омпа» деп атайды. Бұл ойынды көбінесе бозбалалар ойнайды. Оны таза ауада алаңда, не үлкен бөлмелерде ойнауға болады.Ойнаушылардың санына шек қойылмайды.Ойынның мақсаты –асық ұту.Ойнаушылар арасы 20 қадам екі көн сызады да, біріншісіне төрт бұрыш жасайды.Дәл ортасындығы сызыққа әрбір ойыншы өздерінің асықтарын тігеді. Тігілген асықтардың ортасына бір асық мұртынан «Омпа» тұрғызады.

Ойнаушылар екінші белгіленген жерден бірінің артына бірі тұрып әркімнің өз кезектерң бойынша қолдарындағы сақаларымен «Омпаны» ата бастайды. Егер кімде-кім омпаға тигізсе және төрт бұрыштың шетіне шығарса, онда көндегі асықты түгел алады. Ал омпаға тимесе, жанындағы асықтарға тисе, оны да төрт бұрыштың шетіне шығара алса, онда сол атқан асығын ғана алады. Асық таусылған сайын, көнге асық қайтадан тігіліп отырылады. Ойын ары қарай жалғаса береді.

Асықты тігіп ойнау. Бір топ бала, жастар жиылып келіп, тегіс жерді таңдап алады да оны тазартып, ортадан төрт бұрышты сызық сызады. Сол төрт бұрышты ортасынан тең етіп екіге бөледі. Әр жағының қашықтығы Балалардың жас мөлшеріне қарай белгіленеді. Содан 1-1,20 см немесе 1,5 мерге дейін болады.Мұны «Көн» деп атайды. Ойнаушылардың өзара келісімі бойынша көннен 4-5 метр не одан да көп мөлшерде асық ататын орын белгіленеді. Оны сызықпен белгілейді. Ойыншылар осы жерден тұрып көндегі асықты ататын болады. Ойынды кім бірінші болып бастайтынын сақа иіру арқылы анықтайды. Сақасы алшы түскен ойыншы бірінші болып ату кезегін алады.Ойыншы асыққа дәл тигізіп, оны көнбе сызығынан шығарса, оны алады да, сақасы түскен жерденқайта атады. Сөйтіп, көннен шығарғандарын ала береді.Егер оның сақасы көндегі асыққа тимей кетсе, асықты келесі ойыншы атады.Ал тігілген асықтарды бұзып, бірақ көннен шығара алмаса, қалған ойыншылар асықтарды сол жатқан қалыбында атып, көннен шығарып алуы тиіс. Ойын көндегі асықтар бойынша біткенше ойнала береді. Көндегі асық біткен соң, ойынға қатынасушылар бір-бірден көнге қайта асық тігіп, ойын қайта басталып, жалғаса береді.

Ханталапай. Асықпен ойналатын ойынның тағы бір түрі –«Ханталапай». Балалар бұл ойынды үлкендердің басшылығымен ойнайды. Ойынға қатынасушы балалардың санына шек қойылмайды. Олар ойын жүргізушінің айналасына жарты шеңбер құрып отырысады.Ойын жүргізуші қолындағы асықты «Ханталапай» деп ортаға қарй шашып жібереді.Отырғандар тез-тез жиып алулары керек. Кім аз жиып алса, сол жеңілген болып есептеледі. Ойынның мақсаты – балалардың жылдамдығын жеделдету,Жүйке жүйелерін шыңдау, тілін дамытып, ойда сақтау қабілеттерін жетілдіру.

Атқапыл. Мұны кей жерде «Көтеріспек» деп атайды.Бұл ойынға екі бала қатысады.Біреуі сақасын иіріп, екіншісі сол сақаны екінші бала өз сақасы жатқан жерге дейін көтеріп апарады.Осылайша екі бала бірінің сақасын бірі атып, бір-бірін кезек-кезек көтерісіп ойнай береді. Бұл ойын балаларды шымырлыққа, дене күшін жетілдіруге үйретеді.

Иірмекіл. Бұл ойын екі немесе төрт бала ойнауға ынғайлы. Ойынды екі бала айнаса, тәртібі төмендегідей: әр балада 5-6 асықтан болуы керек. Екеуі бір-бірлеп асық иіреді. Қай баланың асығы алшы түссе, сол осы екі асықты уыстап алады да жерге жайлап шашып жібереді. Екі асықтың бірі алшы түссе, онны алады. Екінші асықты иіреді. Ол алшы түссе, оны да алады. Бұдан соң екі бала тағы да асықтарын бір-бірлеп иіреді. Асығы алшы түскен бала екі асықты сыпырып алып, жерге тастайды. Сол кезде бір асық алшы, бір асық шіге түссе, екеуін де алады. Осылайша асығы алшы түскен баланың тастаған асығы шіге түсіп отырса, олұтысқа иебола береді.Асық алшы түспей, басқа ыңғайдышіге ұтысқа саналмайды. Екі бала кезек-кезек иіріп отырып, ойынды жалғастыра береді. Бұлойын балалардың есте сақтау қабілетін арттырады.

1. Сауалнама сұрақтары (Мектеп оқушыларына арналған)

Оқушы сыныптастарынан (мысалы, 20-30 баладан) мына сұрақтарды сұрап, нәтижесін диаграмма түрінде көрсетеді:

Қазақтың ұлттық ойындарын білесің бе?

Асықтың позицияларын (алшы, тәйке, бүк, шік) ажырата аласың ба?

Бос уақытыңда телефон ойнағанды қалайсың ба, әлде асық атуды ма?

Асық ойыны денсаулыққа пайдалы деп ойлайсың ба?

2. Тәжірибелік зерттеу: «Асық атудың мергендікке әсері»

Бұл бөлімде оқушы нақты эксперимент жүргізеді.

Тәжірибе шарты:

А тобы (Эксперименттік топ): 5 оқушы, олар аптасына 3 рет 20 минуттан асық ойнайды.

Б тобы (Бақылау тобы): 5 оқушы, олар асық ойнамайды.

Өлшем бірлігі: 3 метр қашықтықтан 10 рет атудың дәлдігі.

3. Зерттеу нәтижелерін талдау (Кесте үлгісі)

Жобаның соңында оқушы мынадай кестені толтырып, қорғау кезінде көрсетеді:

4. Асық ойынының физиологиялық пайдасы (Схема)

Оқушы өз сөзінде асық ойынының адам денесінің қай мүшелеріне әсер ететінін мына схема арқылы түсіндіре алады:

Көз: Асықты алыстан көздеу — көз жанарының бұлшықеттерін шынықтырады (алыстан көрмеушіліктің алдын алады).

Қол: Сақаны ұстау және шерту — саусақтардың ұсақ моторикасын дамытады (мидың жұмысын жақсартады).

Аяқ: Жүрелей отыру және тез тұру — тізе мен тобық буындарын қатайтады.

Жүйке: Ойын кезіндегі ұстамдылық — баланы сабырлыққа тәрбиелейді.

ІV. ҚОРЫТЫНДЫ

«Асық ату — мергендік пен денсаулық кепілі» атты ғылыми зерттеу жұмысын қорытындылай келе, мен келесідей тұжырымдарға келдім:

Ұлттық мұраны жаңғырту: Асық ойыны — жай ғана ермек емес, ол қазақ халқының тарихымен, шаруашылығымен және салт-дәстүрімен біте қайнасқан құнды жәдігер. Ойын арқылы біз ұлттық кодымызды сақтаймыз.

Денсаулыққа пайдасы: Жүргізілген тәжірибелер нәтижесінде асық атудың оқушының физикалық дамуына оң әсер ететіні дәлелденді. Атап айтқанда, жүрелей отыру аяқ буындарын шынықтырса, асықты көздеу — көз жанарының өткірлігін арттырып, саусақтардың ұсақ моторикасын жетілдіреді.

Психологиялық даму: Ойын барысында оқушылардың арасындағы бәсекелестік олардың намысын қайрап, жеңіске деген талпынысын, ұстамдылық пен сыйластық қасиеттерін қалыптастырды.

Тәжірибе нәтижесі: Экспериментке қатысқан оқушылардың мергендік көрсеткіші бір ай ішінде 40-50%-ға өскені анықталды. Бұл асық ойынының жоғары тиімділігін көрсетеді.

Ұсыныстар:

Мектептегі дене шынықтыру сабақтарының бағдарламасына асық ойынының түрлерін көбірек енгізу;

Үзіліс кезінде оқушылардың телефонға телмірмеуі үшін мектеп дәліздерінде арнайы «Асық ату алаңқайларын» ұйымдастыру;

Мектепшілік және аудандық деңгейде «Асық ату» лигаларын тұрақты өткізіп тұру.

Түйін: Асық ойыны — баланың ойын ұштап, денесін шынықтыратын таптырмас құрал. Осы ежелгі ойынды заманауи мектеп өміріне кіріктіру арқылы біз салауатты әрі ұлтжанды ұрпақ тәрбиелей аламыз.

. Ұсыныс: Мектеп дәліздерінде асық ойнауға арналған арнайы алаңқайлар (кілемшелер) ашылса.

V. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Әлімжанов Б. «Асық ату және тоғызқұмалақ: Мектеп оқушыларына арналған нұсқаулық». – Алматы: «Кітап», 2018. – 88 б.

2. Бөгенбаев М. «Қазақтың халықтық қозғалмалы ойындары». – Алматы: «Мектеп», 2015. – 120 б.

3. Кенжеахметұлы С. «Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары». – Алматы: «Атамұра», 2010. – 384 б.

4. Қазақстан Республикасының «Дене шынықтыру және спорт туралы» Заңы. – Астана: Ақорда.

5. Қазақстан Республикасында дене шынықтыру мен спортты дамытудың 2025 жылға дейінгі тұжырымдамасы.

6. Сағындықов Е.Н. «Қазақтың ұлттық ойындары». – Алматы: «Рауан», 1994. – 176 б.

7.Төлегенов Б. «Ұлттық ойындарды дене шынықтыру сабағында қолдану әдістемесі». – Нұр-Сұлтан: Арман-ПВ, 2020. – 145 б.

8. Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының ресми сайты. www.kazsports.kz – Асық ату ережелері мен жарыс хаттамалары.

9. Этнографиялық энциклопедия. «Қазақ халқының тұрмыс-салт мәдениеті». – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.