×
Сертификат тегін алу үшін
Материал тегін жариялау
ҚР БАҚ(СМИ) тіркеу №9512
Сайт бойынша барлық сұрақтарды 8(771)-234-55-99 (Ватсап) осы номерге жазуға болады. Тәрбиешілерге, ұстаздарға, оқушыларға, студенттерге арналған турнирлер басталды. Толығырақ

Гылыми жоба "Кыран буркутин касиети"

Автор:Садвакасова Кулайым Айтбаевна
Бағыты: Биология
Бөлімі: Ғылыми жұмыстар
Сыныбы: 3 сынып
Жарияланған уақыты: 2018-09-19

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Материал туралы қысқаша түсінік

Жас жеткиншектерге арналган буркуттин касиети киели екени туралы.





Зерттеу тақырыбы: «Қазақтың құсбегілік кәсібі»


Жас ізденуші: 2«Г»сынып оқушысы
Осакаровка кенті 2018ж

МАЗМҰНЫ














Тақырыбы: «Қазақтың құсбегілік кәсібі»Зерттеу мақсаты: Құсбегілік дәстүрді қазақ тарихындағы аңшылық кәсібінің бір үлкен саласы ретінде анықтап, бұл кәсіптің болашақ ұрпаққа берері көп екенін көрсету. Ата – бабамыздың ежелгі аңшылық, саятшылық дәстүрін жаңғырту, деректер жинақтау, тарихи тұрғыдан талдау.




КіріспеҚұсбегілік- ұлттың қанына сіңген көне дәстүр. Көшпенділер өмірінен берік орын алған өнер. Оның тәлім-тәрбиесі атадан балаға қастерлі қалпымен жарасымды жалғасқан.Саятшылық қызығы серуендеу сипатымен ғана шектелген жоқ. Табиғат пен адамның тұтастығын қалыптастырды. Қыранның болмысын, оның көтерілген биігін түсіну үшін де сезім керек. Ол сезім қазақтың намысын жалаулатты, жігер отын алаулатты. Өршілдікті қаны мен жанына дарытты. Дүниеге қыран жанарымен қарайтын байқампаздыққа дағдыландырды. Бабалар өміріндегі мәрттіктің бастау көзінің біріне айналды.Бүркіт – сұңқар тәрізділер отряды, қаршыға тұқымдасының қырандар туысына жататын, оның ең ірісі және бірбеткей саналатын, мекенді (қыстайтын) жыртқыш құс. Латынша атауы «Алтын қыран» деген мағынаға ие. Түркі халықтарының көпшілігі бұл құсты бүркіт деп атайды. Және де бұл атауы осы жыртқыш құстың өз жемтігін бүріп ұстайтындығынан шыққан деп пайымдайды. Оның мекені: Солтүстік Америка, Еуразия, Солтүстік-батыс Африка, Жапония, Қазақстан. Елімізде бүркіттің 6 түр тармағы бар. Олар Маңғыстау, Үстірт, Мұғалжар, Сыр бойы, Қызылқұм, Бетпақдала, Сарыарқа, Тянь-Шань, Тарбағатай, Алтай өңірлеріндегі жазық жерлерде, тау бөктерінде кездеседі. Бүркіттер жұптасып тіршілік етеді

3 Негізгі бөлімБүркіт бейнесі Көшпелі халықтардың таным-түсінігінде қыран бүркіт – батылдықтың, батырлықтың, мықтылық-тың, қайсарлықтың, еркіндіктің символы. Қазақстан Республикасының Туында бүркіт азаттықтың айбыны ретінде бейнеленген. Қазақтар бүркітті пір тұтатындықтан, оның  атын қастерлеп, бүркіттей қыран, өжет, қайсар болсын деп жаңа туған балаларына да оған қатысты аттарды қойған. Олар: Бүркіт, Бүркітбай, Бүркітхан, Бүркітбек тәрізді есімдер. Тастүлек, Тірнек, Тірнекбай, Балапан сияқты есімдер де бүркітшілердің ырымдап қойған аттары. Қазақ халқы тіпті, бүркіт мекен ететін тауларды: «Бүркіт тау», «Бүркіт шың» деп, бүркіт ұя салатын жерлерді «Бүркіт ұя», «Бүркіт тас» деп те атаған. Және өздері-  нің ұлттық ою-өрнек, әшекейлерінде «құс тұм-сық», «бүркіт тұмсық», «бүркіт аяқ» деген де кескіндерді бейнелеп, «Бүркіт биін» билеген.  Бұрындары қазақ халқы бүркітті киелі құс санап, оларға «Дала сермендесі», «Көк тәңірі», «Аспан еркесі», «Құс патшасы», «Қанаттылар ханы», «Құдайдың қазаққа  еншілес берген құсы», - деп те мақтау мен мадақтау айтқан. 4
Академик Әлкей Марғұланның зерттеуінше, қазақ тілінде тікелей бүркітке қатысты 1,5 мыңдай ұғым бар.  Бүркіттің аяғы 4 саусақты. Оның атаулары мынандай: артқысы – тегеуріні, ішкісі – жембасар, ортаңғысы – сығымы, шеткісі – ше«Бүркіт бір сілкінсе, бір пәле кетеді», - деп сенетін қазақтар ежелден-ақ бүркіттің терсін де, қауырсынын да, қанатын да, басы мен тұмсығын да, тұяғын да, «ұлы денесін» де құрмет тұтып, ол өлген соң бұл мүшелерді аяқ асты тастамай, ырымдап әр жерге іліп қояды. Яғни, бүркіттің басын, аяқ, тұяғын жас отау тұратын үйдің төріне, жас жұбайлардың тұскиіз, шымылдық, төсек бастарына, жас сәбидің бесігінің басына іліп, ол жас отауды, жас жұбайларды, жас сәбиді әртүрлі тылсым әрекеттерден, «қара  күштерден», жын-шайта-ннан, көз-сұқтан қорғайды деп сенеді. Сондай-ақ, ақ шашты әжелер бала бесігіне бүркіттің дене мүшелерін ілгенде: «балам бүркіттей алғыр, қайсар, батыл болсын», - деп ізгі тілек те айтады. 
Бүркітті, оның құрал-жабдығын мұралыққа қалдыру.Біздің ата-бабаларымыз «бүркіт қасиетті құс болғандықтан, одан жын-шайтан, пәле-жала қашады», - деп ойлағандықтан, «бүркітпен аластауды» салт етіп ұстанған, - дейді этнографтар. Құсбегінің үйі ме, әлде басқа бір шаңырақ па, бәрі бір, қай үйге бақытсыздық үйіріліп, іс-әрекеттері кері кете берсе, сол ауылдағы ата-бабасынан бері құсбегі үйдің бүркітімен әлгі баспананы «аластатып - ұшықтатып» алатынды. Ертеде қазақ ауылдарында кең тараған шипалық тәсілдердің бірі – сырқат жандарды «бүркітпен емдеу» еді. Бұл ем көбінесе жын-шайтаннан, әлдене-ден шошынған, бір дәмнен ұшынған, бір нәрседен қорқып қалған, бұғып қалған адамдарды, есалаңдарды сауықтыруға қолданылып келді. Солардың ішінде ақыл-есі ауытқыған адамдарды былай емдейтін: оларға әуелі итті көрсетеді, сосын ауруды бүркіттің қанатымен желпіп ұшықтайды, ауруды аластап, басын бүркітпен жайлап ұрады.  Ауруды бүркітпен емдегенде көбінесе кәртайған қыран құстар таңдап алынады. Бүркіттің иесінің кәнігі құсбегі болғаны дұрыс. Бұрын адамдарды бүркітпен емдеген сақа бүркітші болса, тіпті, жақсы. Себебі, жас бүркітшілер бүркітпен емдеу алдында «дәрет алу», «дұға айту» тәрізді шараларды біле бермеуі мүмкін. Бүркітшінің құсы «шақырғыш», «пышақтағыш» болса, тіпті оңды. Себебі мұндай саңқылдап шақыратын бүркіттердің дауысынан-ақ жын-шай-тандар қашып кетеді.  
Құсбегілердің өзіндік терминдері бар. томаға- құстың басына кигізіп қояды,яғни,иесіне де, басқа да адамдар мен аңдар үшін сақтық шарасы болып табылады. Ертеректе томағаны асыл тастармен көмкеріп, күміспен шегелейтін болған. Құстың , ырымдап, көзтимесін деп үкі тағып қоятын болған.ТОМАҒА Қыран құстың сирағына тағылатын бауды  аяқбау немесе балақбау деп атайды. Бұл-бау қыран құстың аяғында үнемі бірге жүреді.Құсбегі оны сылап-сипап, мәпелеп, өзіне үйір қылады. Оған алдымен балақбау тағып,томаға кигізеді. Одан 3-4 қадам қашығырақ барып,аяқбаудың ұшынан ұстаптұрып биялайлы қолындағы етке   «Кәл», «кәл» деп шақырып үйратеді Одан соң балығаны қырн бүркіт болса, түлкі яки қоян терісіне сабан, шөп толтырып, сыртына ет қыстырып оны ұзын жіпке байлап,атпен сүйрете қашады да, бүркітті соған түсіреді. , шырға тарту дейді. Далбайдан соң тірі аңдарды шырғалап, балапанды енді соған түсіреді. Оны   «тірілеу» деп атайды. Тірілеуден кейін құс қайыруға келеді. Қайыруға келгелі болса әбден үйренгені.  Құстың  «тілін» табу-оның бабын табу деген сөз. Бабы келген,бағуы келіскен қыран ғана аң-құсқа түсе алады. Қыранның жейтін жемін,ұйқысын құсбегі қатан бақылауға алып отырады. Құстар әлемінің қыр-сырына қанық орнитолог ғалымдардың өзі туған топырақтағы бүркіт құсының саны қанша екенін шотқа қағып айта алмайды. Олардың болжамынша, оның саны бірнеше жүзден аспайды. Осының өзі біздің оған деген селқос көзқарасымызды айғақ етеді. Бүркіттер саны неге азайып кетті? Оған енді-енді ғана жауап іздей бастадық. Кезінде бұл мәселеге ешкім назар сала қоймады. Жанына жақын саятшылық өнерді қазекем 90-жылдарға дейін де жоғалта қойған жоқ. Бір қызығы, ұлттық ұғымға қайшы келетін талай әрекет жасаған Кеңес Одағының шенді-шекпенділері оған тоқтау салмады. Сол кездің өзінде бүркітті қолға үйретіп, құс салуға құлықты болған жандар аз кездеспеді. Дегенмен осы бір кезеңдерде бүркіттің санын сақтауға ешқандай мән берілмеген. Оны заңсыз аулаушылар көбейіп кетті. Бәлкім, олар киелі құсты шетел асырып, қыруар қаржы тапқан шығар. Әйтеуір, табиғаттың құнды дүниесіне көз жұма қарау жағдайы орын алды. Одан қалды, қолда өсіру үшін ұядан балапандарды алу көбейіп кетті.Бұл да бүркіттің есепсіз кемуіне аз әсер еткен жоқ. Далаға тасталған уланған жемдер де олардың қырылып қалуына алып келді. Сондай-ақ, олай-бұлай тартылған электр сымдарына шырмалып, талай бүркіт құрбан болды. Бұдан басқа да себебі жоқ емес. Өкінішке қарай, сол кезде бұл жағдай ешбір пендені елең еткізбеді. Қазір де санаулы ғана адамдар болмаса, бүркітті қорғауға алу жөнінде мәселе көтеріп жүрген жандардың саны кем.

Тәжірибе
Сауалнама қорытындысы : Қазақтың құсбегілік кәсібі туралы 2,3сыныптар арасында сауалнама жүргіздым.Құсбегілік кәсібі туралы 75% оқушылар біле бермейді.Өзімнің зерттеу жұмысымды оқушыларға жүргізіп, Қазақтың құсбегілік кәсібі туралы түсіндіріп,зерттеу жұмысымды көрсетіп, кейіннен тағыда зерттеу жұмысын жүргіздым 95% оқушылар қызғушылығын танытты.













ҚорытындыҚазақ жерінің тамаша байлығы мен сұлулығын, берекелі тіршілігін сақтау, қорғау жөнінде ит жүгіртіп, құс салу қазақтың ежелден келе жатқан ата дәстүрі, кәсібі, ұлттық машығы. Жүйрік ат, құмай тазы, алғыр қыран ертеде қазақтың мақтанышы болған. Сәйгүлік ат, жүйрік тазы, қиып түсер алғыр қыран ұстап, оларды баптау, ит-құсқа салып, аңшылық құру қаймағы бұзылмаған ерке табиғат саясында сайран салудың, көңіл көкжиегін көтерудің, ептілікке, батылдыққа үйретудің, өнердің жетілдірудің жолы.Олай болса, аңшылық өнері, оның ішінде құсбегілік, мергендік өнері кез келген жанның қолынан келетін, немесе көңіл көтеріп, табиғат аясында серуен құрып, қайталанбас сұлулық көріністерін санасында салмақтайтын ғана өнер емес, ол сонымен қатар жеріміздің асты-үсті көл-көсір байлығын да қорғап, сақтап қалуға жөн сілтейтін өте тиімді әрі қолайлы өнер саласы деп қабылдауымыз қажет. Өйткені жанашыр аңшы, оны сүйетін шын аңшы кез келген адам бола алмайды. Бұл қасиет те адамның жеке басының ерекшелігіне байланысты. Бірақ табиғат-анаға алалық жасамау керек, қадірлі ағайын!Әлкей Марғұланның зерттеуінше, бүркітке қатысты қазақ тілінде бір жарым мыңдай ұғым бар. Қазақ құсбегілері қыранды жасына қарай ажыратып, қантүбіт, тіркек, тастүлек сынды он екі атау берген. Киелі деп бармағын бала бесігіне іліп қойған. Сақ қорғандарынан адам сүйегімен бірге жерленген бүркіт табылғаны да мәлім. 11
2.Құсбегілер
12

Менің зерттеулерім








  • Айманов Ш., Сапарғали Б. Қыран туралы хикая. – Алматы: қайнар, 1967.
  • Асфандиярқызы М. Қыран құстар сипаты. // Ұлан- 2002.
  • Аялы алақан / С.Әбдікәрімов.- Алматы: Қайнар, 1987.
  • Әлішеров Т. Ит жүгіртіп, құс салған.- Алматы: Қайнар 1994.
  • Әлкей М. Саят құстары / М.Әлкей // Егемен Қазақстан.- 2006.
  • Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және бүгіні: мақалалар жинағы.- Алматы: Ғылым, 2001.




  • Төкен Тұрабаев, Зайсан ауданы, Шілікті ауылы.
  • Мағи Қалиев, Тарбағатай ауданы, Ақжар ауылы.
  • Самат Сейтхазин, Зайсан ауданы, Шілікті ауылы.
  • Амангелді Рахимов, Зайсан ауданы, Зайсан қаласы.


























50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Сертификатты жеке кабинеттегі жетістіктерім бөлімінен жүктеп алуға болады

Материалды сайттан тегін жүктеу

Материал ұнаса парақшаңызға сақтап қойыңыз!

Өз пікіріңізді қалдыру үшін тіркелу қажет.