ғылыми жоба оксиморон дегеніміз не?

Шымкент қаласы Silk way халықаралық университетінің 1 курс
студенті


​Орындаған: Ахмедова Дилрабо




Поэтикалық оксюморон жəне оның көркем
шығармадағы қолданысы





Секция: Қазақ тілі



Жетекшісі: Жамиева Д.А.

Silk way халықаралық университетінің
1 курс студенті Ахмедова Дилрабоның
«Поэтикалық оксюморон жəне оның
көркем шығармадағы
қолданысы» тақырыбындағы
ғылыми жоба жұмысына


Пікір
Əдебиеттезерттеунысаныболарқызықтысалаларкөп.Əдеби
кеңістіктегіконтрастбояулар,қарама-қарсысезімдерқақтығысынтаныту,
антитеза,бинарлықкомпозиция,диадалықпішінсияқтыкөркемдік
тəсілдерге негіз болған қайнар көз ретінде оксюморонның маңызы ерекше.
ОсыайтылғанпікіргеАхмедоваДилрабоның«Поэтикалықоксюморон
жəнеоныңкөркемшығармадағықолданысы»тақырыбындағыжұмысы
айқындəлел.Дилрабооксюморонтермининжан-жақтыталдап,сөздіктер
менанықтамалықтарданіздестіріпжəнекөркемшығармаларданмысалдар
арқылы(поэзияжəнепроза)дəлелдеген.Қазақақын-жазушыларының
жаңашылдығына бет бұрған, шығармаларын талдаған.
Ғылымижобаныорындаубарысындаталдау,жинақтау,салыстыру,
психологиялық талдау əдістерін дұрыс пайдалана алған.
Жұмысжүйеліжазылған.Оқушыныңтілкөркемдігі,баяндауы,өзіндік
ойлары көңіл аударарлық.
Жұмысты ғылыми жоба байқауына қатыстырылуына ұсыныс етемін.


Жетекші: Жамиева Динара

ЖОСПАР


I.КІРІСПЕ

II.НЕГІЗГІ БӨЛІМ
ІІ.1Оксюморон туралы түсінік-тұжырымдар
ІІ.2Поэзиядағы оксюморон қарама-қарсылықтың жəне
қарама-қайшылықтың тұтастығы ретінде
ІІ.3Оксюморондық бейнелеу тəсілінің прозадағы берілуі

III.ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 
 

Аңдау хат
Зерттеумақсаты–оксюморонныңпоэтикалықпішінін,көркем
шығармашылықтағықызметініңкөркемшығармақұрылымындағыорнын
таныту.
Зерттеу нысаны:​ көркем шығармадағы оксюморондық құбылыстар.
Зерттеу міндеттері:
–оксюморонныңтүрлісөздіктердегіанықтамаларына,ғылым-зерттеу
еңбектеріндегі тұжырымдарға талдау жасау;
–философиялықтанымдағықарама-қарсылықтыңбірлігіменкүресітуралы
заңдылықтыңкөркемшығармашылықта,поэтикалықойлаужүйесіндеекі
ұдайхал,«қосжарылу»сияқтыпсихологиялықтəсілдергеарқауболып,
əдеби-көркем кеңістікте көрініс табуын мысалдар арқылы таныту;
–ақындардыңпоэтикалықəлеміненорыналғаноксюморондытіркестердің
көркемдік мəн-мағынасын, эстетикалық қызметін саралау;
–қайшыұғымдардыңтұтастықтаберілуіненегізделгенкөркемдіктəсілдің
«қосжарылу»,«екіұдайлық»түріндекөрінісберіп,көркемəдебиетімізде
жаңасипаттағытуындылардыңжазылып,күрделіболмыстыкейіпкер
тұлғасыныңсомдалуынанегізболғанынаəдебиталдауларарқылыкөз
жеткізу.
Зерттеужаңалығы:​Қазіргітаңдакөпзерттеудіқажетететіноксюмороннның
поэтикалыққызметінжан-жақты қарастыраотырып,қазақ
ақын-жазушыларының туындыларынан олардың қолданылу тəсілін сипаттау.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
-Оксюморонғақатыстыжалпыламасипаттағыанықтамаларбарлық
саладағы энциклопедияда, барлық білім саласында орын алған;

-Оксюморонғақатыстыталқылаулар,əсіресе,əдебиэнциклопедиялық
анықтамаларда көбірек келтірілген;
-Оксюморонғақатыстыəдебианықтамалароныңпоэтикалықкатегория
ретіндегі сипатын нақтылай түседі.
Зерттеудіңтеориялық-əдіснамалықнегіздері.​Зерттеужұмысында
оксюморон,оныңпоэтикалыққызметітуралыəлемəдебиеттануындағыжəне
ұлттықəдебиеттануымыздағығылымиеңбектердегіпікірлернегізгеалынды.
Түрлісөздіктердегі,ғылымизерттеуеңбектеріндегіоксюморонғақатысты
анықтамаларментұжырымдаржүйелітүрдеқарастырылды.Атапайтқанда,
В.В.Виноградов,П.Г.Богатырев,Р.Лахман,т.б.оксюморондызерттеген
ғалымдардыңеңбектері,əлемдікжəнеұлттықəдебиеттанудағы
əдеби-теориялықзерттеулердипломжұмысыныңəдіснамалықнегізін
құрайды
Зерттеуəдістері.​Ғылымижобаныорындаубарысындаталдау,жинақтау,
салыстыру, психологиялық талдау əдістері жүзеге асырылды.

​ЖОСПАР


I.КІРІСПЕ

II.НЕГІЗГІ БӨЛІМ

ІІ.1 Оксюморон туралы түсінік-тұжырымдар
ІІ.2Поэзиядағы оксюморон қарама-қарсылықтың жəне
қарама-қайшылықтың тұтастығы ретінде
ІІ.3Оксюморондық бейнелеу тəсілінің прозадағы берілуі

III.ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 
 












КІРІСПЕ
Зерттеужұмысыныңөзектілігі.​Əдебиеттезерттеунысаныболар
қызықтысалаларкөп.Адамжəнеоныңішкіəлемініңқайшыласқансезімдер,
қоршағанорта,тарихикезеңдерарқылытанылуы–əдебиеттеорыналып
отыратынзаңдықұбылыс.Адамныңішкісезімін,арпалысқансезімдер
қақтығысынбейнелеудетүрлітəсілдердіңмаңызызор.Олтəсілдер

қаламгерденшынайышеберлікті,кемелталантты,тереңбілімді,
қырағылықты талапетеді.Əдебикеңістіктегіконтрастбояулар,
қарама-қарсысезімдерқақтығысынтаныту,антитеза,бинарлықкомпозиция,
диадалықпішінсияқтыкөркемдіктəсілдергенегізболғанқайнаркөзретінде
оксюморонның маңызы ерекше.
Оксюморонныңпоэтикалықпішінікөркемəдебиеттедарасипаттан
күрделігдейінұласты.Қарапайымлингвистикалықанықтамасында
бір-бірінемүлдеқарама-қайшыұғымдардыңтіркесіпкеліп,біртүсінікті
танытуыделінетіноксюморонкөркемдіккеңістіктеантитезатəсілінің
түзілуінің бастапқы нүктесі болып табылады.
Əдеби-теориялықтұжырымдарғасүйенеотырып,оксюморонның
поэтикалыққызметінбинарлық-диадалыққұрылымда,антитезалықтəсілге
қатыстыталдапкөрсету,соларқылыкөркемшығарматабиғатынтаныту,
ақындардыңпоэтикалықтіліндегіоксюморондыққұбылыстардыанықтап,
оларға талдау жасау – ғылыми жобаның басты өзектілік сипатын көрсетеді.
Ұлттықəдебиетіміздегікөркемдікізденістермəселесіненазар
аударғандабір-бірінемағынасымүлдекереғарсөздердіңтіркесуіарқылы
айшықталғанұғымдарданбастап,контрастбояуларарқылыбейнеліəлем
түзгенсуреттілікмысалдарынтанып,білеміз.Олардыңастарындажатқан
кейіпкердіңжан-дүниесін,көңіл-күйін,сезімхалін,өміргекөзқарасын,
ұстанымын,руханиболмысынтұтастайтанытаалатынқайшылықтыұғымдар
үндесуінен,тұтасуынантуындағанбейнелілікəлемінетапболамыз.
Поэтикалықоксюморонтексөзтіркесітүріндеғанаемес,күрделенетүсіп,
арналытəсілдергенегізболғанынаңғарамыз.Оксюморонқұбылысының
көркемəдебиеттегікөрінісінталдайотырып,қазіргіұлттықкөркемдік
кеңістіктегіқарама-қайшылықтыңтұтастаныпкелуіөмірлікдамудыңкөркем
бейнесіекенінтүсінугеқадамжасаумаңыздыболмақ.Өйткеніөмірлік
дамудың өзегінде қайшылық жатқаны ақиқат.
Диалектикаертедегігректіңекі–диа(екеу),лог(ұғым,мағына)сөзінен
шыққандығыбелгілі.Диалогекеудіңəңгімесіекенібелгілі.Жайғана
əңгіменіңемес,тартысқанегізделген,қайшылықтыəңгімесі.Диалектиканың
пайдаболуыпікірталастық,қайшылықтыіс-əрекеткебайланыстыболды.
Өйткеніертедегігректіңшешендеріжұртқаөзпікірінмойындататын,

əңгімелесуарқылымақсатынажететін.Шындыққажетудіңжолы–айтыс,
қарама-қайшы пікір жəне сөз таластыру.
Осыайтыпотырғандиалектиканыңнегізгізаңдарыныңбірі–
қарама-қарсылықтыңбірлігіменкүресзаңы.Бұлзаңдылықбойынша
дамудыңтүпнегізіндеқұбылыстарменүдерістердіңқайшылығыжатыр.Осы
қайшылықтардың күресідамудың өзегіболып табылады.
Қарама-қарсылықтыңбірілігіменкүресі–қозғалыстыңжəнебарлық
болмыстыңдамуыныңбастаукөзі.ƏйгіліойшылГегельқайшылықтар
туралыілімдідиалектикалықтұрғыталдапкөрсетті.Қайшылықдегеніміз–
қарама-қарсыэлементгердің,заттардың,кұбылыстардыңбір-бірінешартты
түрдегіқарсылығынкөрсетеді,олардыңбір-бірінеалшақтауқатынастарының
өскенінбілдіреді.Сондай-аққайшылықатаулыныңбірігетін,ымыраға
келетінтұстарыдабар.Дамудағыосызаңдылықөмірдіңкөркембейнесін
жасайтынөнертуындыларындаəртүрлібейнелеутəсілдері,стилистикалық
пішіндертүріндекөріністапты.Міне,оксюморонқұбылысыныңөмірлік
тамырыносыжағынанқарастыруарқылымəндітұжырымдарғақол
жеткізіледі.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ
ІІ.1. Оксюморон туралы түсінік-тұжырымдар
Шетелəдебиеттануыныңөткенінекөзсалсақ,əдеби-энциклопедиялық
сөздіктерде оксюморонға қатысты бірсыпыратүсініктемелер
берілген.ОксюморонғақатыстыалғашқытүсініктердіңбіріН.Осталоповтың
«Көнежəнежаңапоэзия»сөздігінеенген«Метафора»туралымақаласында
кездеседі.Онда:«Кейдебірнешеметафоралықтіркестербіргежұмсалғанда,
олардыңарасынанмағыналарыбір-бірінекелмейтін,бір-біріменбайланысқа
түспейтінсөздердіңжиынтығынкөреаламыз.Мұндайметафораларды
əділетсіздікдеугеболареді.Себебіотпенсубір-бірінежуықемесқой...»
делінген.Бұланықтамаданкөріпотырғанымыздай,XIXғасырдаоксюморон
өз алдына жеке поэтикалық құбылыс ретінде танылмаған.
1925жылыРесейдежарықкөрген«Əдебиетэнциклопедиясы»
2-томдықəдебитерминдерсөздігіндеоксюморонөзіндік«стилистикалық
фигураретінде,бір-бірінеполярлыққарама-қайшыұғымдардыңжиынтығы
ретінде»көріністабады.Бұланықтамадаоксюмороннегізіндебір-біріне
қарама-қайшыұғымдарғанаемес,полярлықұғымдардыңқарама-қарсы
қолданылуытуралыдаайтылыптұр.Оксюморонныңбұлқасиетіекі
ұғымныңдамағынасынжоққашығармайдыкерісінше,бұлұғымдар
бір-біріне қосымша мəн үстеп оны оксюморондық деңгейге көтереді.
ОсыэнциклопедиялықсөздіктегіанықтамаавторыМ.Петровскийдің
ойыншаоксюморонқарама-қарсылықтыңерекшетүріболыпсаналады,яғни
«балқытылғанқарама-қарсылық»мағыналарыбір-бірінекірігіп,біте
қайнасыпкеткенұғымдар.Оксюморондабіріншіден,ұғымдарарасындағы
қайшылықтардыатапкөрсетпейдіжəнеоларбөлінбейбірігіпкетеді.
Екіншіден,оксюморондаұғымдарбір-біріменынтымақтасыптікелей
мағынадажұмсалады.Бұлұғымдар,бірігіпқанақоймай,бірмағынада
жұмсаладыдабір-біріненбөлінбейді.Мұндайлогикалықпайымдаулар
арқылыМ.Петровскиймынадайоксюморондардымысалғакелтіреді:«тірі
өлік», «судан құрғақ шығу», «үнсіз сөйлеу» .
Сондай-ақерекшеоксюморондықтопқажатпайтынөрнекберетін
ойларды,«аққараға»сындытіркестердібөліпкөрсетеді.Яғни«мұндай
тіркестертабиғаттыңерекшеқұбылысыретіндекөрсетіледіде,бірзаттың
нақты жетіспеушілігінен туындап тұрғандай болады» - деп түсіндіреді.

Ғалымоксюморонныңфункционалдыққызметілирикалықпоэзиядаорыналады
дейді.Оксюморондықолдану–көркемəдебиеттекомикалықэффекттің
жаратылысынан деп түсіндіреді.
1960жылыжарықкөргенЖ.Марузоныңқұрастыруындағы
«Лингвистикалықтерминдерсөздігінде»:«Оксюморон–антикалық
риториканыңстилистикалықтəсіліретіндеқолданылатынқарама-қарсы
ұғымдардыңбір-біріменнəзікжəнежағымдыбайланысы»–деп
түсіндіріледі.
«Википедия»ашықэнциклопедиясында:«Оксюморон(грексөзі–
«өткіншіақымақтық»)стилистикалықфигуражəнестилистикалыққателік–
қарама-қарсысөздердіңбірмағынадажұмсалуы»–дегенанықтамаберілген.
Ал,Н.Д.Тамарченконыңредакциялығыменшығарылған«Поэтика:актуалды
терминдерментүсініктерсөздігіндегі»(2008)В.Ш.Кривоностыңұсынған
«Оксюморон»мақаласында«Аллогизм»терминінесілтемеберілген.
«Аллогизм–көркемшығармадақолданылатынстилистикалықтəсіл.
Шығармадаұғымдардыңбайланысыбір-біріменлогикалықбұзылулары
немесежойылуларыарқылытүзілетінстилистикалықнемесесюжеттік-
композициялыққұрылымдар»-дегенанықтамаберіліп,«ащыбал»,
«сыңғырлаған тыныштық» тіркестері мысалға алынған.
Оксюморонғақатыстынегізгіанықтамалардыжинақтайкелемынадай
тұжырымдарға тоқталдық:
•Оксюморонғақатыстыжалпыламасипаттағыанықтамаларбарлықсаладағы
энциклопедияда, барлық білім саласында орын алған;
•Оксюморонғақатыстыталқылаулар,əсіресе,əдебиэнциклопедиялық
анықтамаларда көбірек келтірілген;
•Оксюморонғақатыстыəдебианықтамалароныңпоэтикалықкатегория
ретіндегі сипатын нақтылай түседі.





ІІ.2 Поэзиядағы оксюморон қарама-қарсылықтың жəне
қарама-қайшылықтың тұтастығы ретінде

Стилистикалықтəсілретіндеоксюморондыəдебиетклассиктеріжəне
қазіргі қаламгерлер жиі қолданады.
Оксюморонмəтінқұрылымындакөркемсөздіңэмоциялықмəнін
күшейтіп,қарама-қарсылықтыңтұтастығынтанытады.Соларқылыоқиға
желісінің ширығуы, шиеленісуі көрсетіліп, кейіпкердің болмысы ашылады.
Көркемпрозадаоксюморонеңəуелішығарманыңатауыретінде
кездеседі.МысалғаН.В.Гогольдің«Өліжандар»,И.С.Тургеневтің«Қусүйек
жан»,Л.Н.Толстойдың«Тіріөлік»,Ю.Бондаревтің«Қызылқар»,
Ф.М.Достоевскийдің«Адалұры»,В.В.Вишневскийдің«Оптимистік
трагедия»,П.Антокольскийдің«Қаталбейіш»,А.Шницлердің«Кеңінен
жұмылғанкөз»,Е.Шварцтың«Қарапайымкеремет»туындыларынатауға
болады.
Оксюморонныңкөркемəдебиеттегікөрінісжайлықазақлингвистері
«Кейдесөзшеберлеріқарама-қарсыұғымдардықатарсинтаксистіктіркеске
түсіріп,оксюморонжасауүшіндеантонимдердіқолданады.Бұлəдіскөркем
əдебиеттеайтайындегенойдыкөрнекілікпенсалыстырып,нақтылапаша
түсугекөмекбереді»,–дегентұжырымжасап,мысалғаҚадыр
Мырза-Əлидің төмендегі өлеңін мысал етеді:
Ел ұмытпас ерінің дұрыс ісін,
Бір буынның бірегей ірісісің,
Бақытсызбын – ​тірідей өлгендер ​ көп,
Бақыттысың – ​өлгеннің тірісісің.
«Тір-өлі»антонимініңтіркесуінегізіндетуындағаноксюморонбірсыпыра
бейнеліойғаарқауболды.АлтынОрдадəуірініңақыныҚұтып«​Қалыңжұрт
екіге бөлінеді: ұқпаған – өлік, түсінген – тірі» деген екен .
Өлі-тіріоксюмороныныңпоэзиядатұрақтытүрдеқолданылуыныңөзібұл
ұғымныңадамбаласыүшінмаңыздылығынкөрсетсекерек.Ақын
Г.Салықбайдың«Пенелопаекеуміз»өлеңінделирикалықкейіпкердің
арман-аңсары, мұраты:

Біреулерге ​өліден де өліміз ​,

Біреулерге ​тіріден де тіріміз, ​ -
дегенжолдарменбейнеленеді.Қ.Мырза-Əлидегі«тірідейөлі»,«өлгеннің
тірісі»оксюмороныГ.Салықбайда«өлідендеөлі»,«тірідендетірі»болып
синтаксистікегізделгенжұптықұрайды.Соларқылылирикалықкейіпкердің
хал-ахуалын, сезім халін аңғартады.
ҚолынаендіғанақаламұстағандепайтуғаболарлықМарғұланАқан
аттыжасақынның«Тіріөлікжəнетірілер...»аттыөлеңінде«тіріөлік»
оксюморонынан өрбіп, бүгінгі адамзаттық, ұлттық өзекті мəселе көтеріледі.
Өмір сүріп жүрміз бе не əлі біз?!
Жетпей жатып өзімізге əліміз.
Тірілердің тепкісінде жүретін,
«Тірі өлікпіз», айтыңдаршы, бəріміз!

Біз өлікпіз. Құдайымыз – тірілер,
(Тірілер де тап бір күні тілінер)
Ал, əзірше тілін тапқан тірінің,
«Тірі өліктен» тіршілікке ілінер, –
деп басталатын сегіз шумақ өлеңнің түйіні мынадай:
Тірі жүріп тірілерден жырақпыз,
Хаққа иіліп, солар үшін жылаппыз.
Тірілерің өлген күні өледі –
Тірілеміз өлген күні бірақ біз!
Көріпотырғанымыздай,Қ.Мырза-Əлиөлеңіндегіайтылғаной
қауырсынқаламыəліқатпағанМарғұланөлеңіндежаңғырады.Бұлжерде
оксюморонқұбылысыныңайтыларойдыайшықтапжеткізудегідəстүрлі
жалғасынтанимыз.Үшбуынақындарыныңөлеңдеріндегібірбейнелеу
осылайшатұтасбіржүйеніқұрапкөркемдіккеңістіктеадамболмысының
табиғатын, қат-қабат сырын ашып беруге қызмет еткен.

ПоэзиядағыдəстүрдегендеұлтақыныМағжаннныңпоэтикалық
дүниетанымынатəноксюморондарды,солоксюморонқұбылысынегізінде
туындаған қарама-қайшы сезімдер қақтығысын айта аламыз.
М.Жұмабаевтыңпоэтикалықтіліндекездесетіноксюморондарға
тоқталайық.
1. ​Қара күн:
Сорлы қазақ, жан алқымға тығылып,
Қара күн ​ кеп, тіккен туы жығылып...
2. ​Сұм сұлу:
Сұм сұлу ​ сағынғандай қолын беред...

Сұм сұлу ​ анадайдан «ағатайлап»,
Баянда жан қоймаған жандырмаған

Секіріп, суда ойнаған шабағымды
Сұм сұлу, ​ қармағыңа ілдің неге?

3. Тəтті у:
Сүй, жан сəулем, тағы да сүй, тағы да,
Жылы, ​тəтті у ​ тарасын қаныма

Махаббат – бір ​тəтті у,
Ішер жүрек, төгер жас

4. ​Мұңлы, нұрлы Ай:
Отырған қараңғы үй терезесінен
Көремін ​мұңды, нұрлы ​ толған ​Айды ​ .

Мұндайқарама-қайшымəндегітіркессөздерМағжанлирикасының
«алтын өзегі» деуге болады.
Мағжанның​«қаракүні» ​халықтыңтағдырыменқасіретінтанытатын
оксюморон.Халықтықдүниетанымдақасіреттіқаратүспенберуқалыптасқан
ұғым.Ұлтыүшінқайғырғанақыналмағайыпзаманталқысынатапболған
қазағыныңбұлшағын«қаракүн»оксюмороныменбейнелеуарқылышынайы
сурет тудыра алған.
Мағжанпоэтикасынатəн​«тəттіу»оксюмороны«балдайтəттіу»
түрінде,яғнитеңеуменқабаттасажұмсалатынтұсыдабар.Кейінгібуын
қазақақындарындабұлоксюморонтұрақтықолданабастады.Бірмысал
келтірсек,Т.Молдағалиевтің​«Алматыныңүстіндеұшыпжүргенаққулар//
Қанататарыңдасендердіңсағынышбар, ​тəттіубар»депкелетінөлең
жолдарын айтуға болады.
«Сұмсұлу»оксюмороныМағжанпоэзиясындахарактерліксипатымен
ерекшеленеді.Кіршіксіздік,мінсіздікұғымындағысұлулықты«сұм»сөзімен
айшықтаудыңөзіндіккөркемдікишарасы,астарыбар.Бұлжерде
оксюморонныңқарама-қайшыүғымдардыңбірігіп,бірмағынаныберуі,яғни
бірбейненітанытуыекенінескерсек,поэзиядағыбейнеліліктгіоның
маңызды, сан қырлы, əр түрлі деігейдегі қызметін түсіне аламыз.
«БатырБаян»поэмасындаақынкейіпкерініңжандүниесіндегі
тартысты айшықтаптанытудаосы «қарама-қарсылық»пен
«қарама-қайшылық» тұтастығын тірек етеді:
Боз үйде жалғыз қалып Баян енді
Жаралы жолбарыстай күңіренді,
Қорғасын миын, ойын төмен басып,
Ақылға ​ алғыр құстай ​ашу ​ төнді.
Бір көк сұр түс енгізіп, бар денеге,
Сұм жүрек қанды өзіне жинай берді.
Ақыры ​ашу ерді билеп кетіп,
Жалп етіп сөнген шамдай ​ақыл өлді ​ .

АнтитезалықтəсіларқылытанытылғанБаянбатырдыңжанəлемі,
күйзелісі,екіұдайсезімніңтартысындааласұруышынайы,əсерлі
бейнеленген.Əрине,бұлбейнелілікнегізіндежатқанқарама-қарсыұғымдар
қақтығысыжаңабағыттағытəсілгеұйытқыболыптұр.«Фигураның
(айшықтаудың)біртүрі–шендестіру,якиантитеза(грекше–
қарама-қарсылық)–бір-бірінекерағарқұбылыстарды,мəн-мағынасыəр
тарапұғымдарды,түр-түсіəрбөлекнəрселердіөзарабетпе-бетқоюарқылы
бұларданмүлдебасқабірқұбылыстың,ұғымның,нəрсеніңсуретін,
сыр-сипатын,кескін-келбетінанықтау,аңғарту,елестету»,–депанықтама
бередітеоретикғалымЗ.Қабдолов.Антонимсөздертірекболып,арықарай
тіркескетүсіпнемесекеңейгентүрдебейнелеудіңконтрастытүрінеұласқан
мұндайкөркемдікқалыпты«қарама-қарсылықтыңəрекетініңбіртұтастыққа
келуі» түрінде қарастырамыз.
Мұңменқайғыныақ,жарқынсипаттарментанытатын,əлемдік
поэзиядакеңіненқолданылғандеугеболарлық«мөлдірмұң»(«светлая
печаль»)тіркесіөміргебарыншағашықжандардыңкөңіл-күйін,ақпен
қараныңəрекеттесуінентұратынөмірзаңдылығын,тіршілікақиқатын
бейнеледі.
ƏбдірашЖарасқан«қаладанкелгенқыз»поэмасындаөткеншақтағы
кіршіксіз махаббатқа деген сағынышын:
Мұң артты-ау айлы түндердің
Арманға толы сəттері.
Қайрылмай кеткен күндердің
Қайғысы ​қандай ​тəтті ​ еді ​ –
депжырласа,МейірханАқдəулетовтің«Экспромт»өлеңіндеосындай
сүйіспеншілікті «тəтті мұң» оксюморонымен жеткізеді:
Мен ешкімнің сел-сезімін шектемен,
Тəтті мұңнан ​ Мəжнүн болып кеткен ем
Г.Салықбай өлеңінен мысал келтірейік:
Сені көрдім,

Бəрі де бекер бірақ,
Көре-көре көздерім өтер жылап.
Əппақ қайғым ​ бар еді –
Əппақ түнде
Əппақ мұңға ​ оранып көтерді бақ ​.
Гүлнарөлеңіндеүшоксюморондықбейнелеуқатарласыпкеліп,
уақыттық-кеңістіктікаспектіде«ішкіəлемнің»құбылысыменкүйін
танытқан.Əппақтүсарқылыоғантəнемесұғымдардыбейнелеулирикалық
кейіпкердіңжандүниесіндегіаңсардытанытады.Түннің,қайғыменмұңның
кереғарұғымдарменайқындалуыақынныңпоэтикалықтанымындағы
ерекшелік болса, мұндай сипаттағы өлеңдер қатары Гүлнарда аз емес.
Қарашы, анау ​балағынан кір аққан
Қала қандай ​сүйкімді!

Айқай салдым ​, шошып, көрген түсімнен
Ішімнен

Тұрмын
Тұрақсызқұмның үстінде

Құрсын. Тоңдым...
Қандай рахат ​ бұл ​тоңу ​!

Шөліркеп ​өліп барамын ​,
Шырағым, берші ​бір шыны у ​!

Саған қайтіп байланып
Қалдым екен, ​тас тірлік ​!

Өзім өлдім
Өзегім өртенеді ​...

Көріпотырғанымыздай,​«балағынанкіраққансүйкімдіқала»,«көрген
түстеншошыпішіненайқайсалу»,«тұрақсызқұмныңүстіндетұру»,
«рахаттаныптоңу»,«біршыныуменшөлқандыру»,«тастірлік»,«өзіөліп,
өзегіөртену»сияқтыоксюморондыбейнелеулерастарындақым-қиғаш
өмірліктартысжатыр.АқынНұрланМəукенұлыөмірдіңосындай
қайшылықты сипатын былайша өрнектейді:
Өмір сүрдім, өле сүйдім,
Бар қызығын көре сүйдім.
Балыңа у қосылмаса
Бақыр басым неге сүйдім?
Өмірдіңмұңыақынныңлирикалыққаһарманынажатемес.Қайта«бал
менуқосылған»,яғниащысыментəттісібарөміролүшінбарыншамəнді.
Лирикалыққаһарманныңболмысы,сантүрлісезімдерқатығысыныңалаңына
айналған жан əлемі «Жаны да нəзік мен едім» өлеңінде барынша ашылған:
Жаны да нəзік – мен едім,
Қаны да бұзық – мен едім...

Желден де жұмсақ – мен едім,
Жерден де қатты – мен едім..
«Мұң»қапалануғатəнсезім,сондықтандақалыптасқанұғымдаоғанжарқын
сипаттыңтəнболуымүмкінемес.Алайда,Н.Мəукенұлы«тəттімұң»
бейнелеуін ұсынады:
Көңілімде қалған ​мұңым
Тəтті ​ болса – өзіме .
Нұрланөлеңіндегіфилософиялықастарөмірдиалектикасының«екі
жақтылық»сипатыныңбірғанапұшпағынаңғартады.Ақындардыңбейнелі
əлеміндегі«мөлдірмұң»бейнелітіркесі«тəттімұңға»айналғандабасқаша
өрнекпен айқындалып кеткен.
БұлтəсілҚалқаманСаринніңөлеңдеріненкездеседі.Оның«Менің
мұңым»аттыөлеңіндемұңғақатыстыоксюморондықбейнелеу«мөлдір
мұңнан» бастау алып, «ыстық мұңға» ауысады:
Тұншықтырып тірлігімді тынымсыз,
Тас төбемнен төнді тағы Түн үнсіз.
Маған қарап мұңаяды мың жұлдыз,

Жетімсіреп менің ​мөлдір мұңымсыз.
Өлеңдеуақыттық-кеңістіктікаядағылирикалықкейіпкерсезімінысанға
алынған.Ақынныңжанынасерікбірмұңкейіпкергекөшкен.Өмірдіңдаму
заңдылығынасəйкес«екіжақтылық»күйіадамжанынжабырқатармұңды
жарқынқалыпқаауыстырған. Ақынкелесішумақтардамұңның
бейнесін«қайшылықтыңтұтасуы»тəсіліменбереотырып,жан
диалектикасын танытады.
Менің мұңым, ​менің мұңым – мөлдір мұң,
(Мұңсыз өмір сүре алмаймын мен бір күн).
Түнгі аспаннан тұнық іздеп көз алмай,
Қарап жатып қанша жұлдыз сөндірдім.

Бүгін тағы құрбан болып бар үміт,
Санадан тыс құдіретке бағынып.
Мың жұлдыздың арасынан бір жұлдыз,
Ағып түсті. Жалғыздықтан жалығып.

Олар, сірə, ғашық менің мұңыма,
Мен де олардың құмар едім сырына.
Мұңсыз – мінсіз ғұмыр кешу, құдай-ау,
Қасірет қой жердің Ақын ұлына.
Егермұңсəлжабырқаңқы,көңілсізқалыптыңкөрінісіболса,кəдімгі
қарапайымтіршіліктекөңілділікəкелмесіанық.Бірақ,көркемкеңістікте
жəнекөркемуақыттаəрекететкендіктен,олерекшебірсезімсыйлайтын
қалыптасуреттеледі,яғнижанқуантарсезіммынадайоксюморонды
бейнелеулермен аңғартылады:
Əппақ Айдың бір сəулесі тисе артық,
Кетер, шіркін, көңілімде күй шалқып.
Өзгеше бір өлең жазып отырам,
Мың жұлдыздан ​мұңдарымның иісі аңқып ​.

Менің мұңым сəуле төгіп Күнге ұқсап ​,
Мұңлы шаққа сыйлайды бір нұрлы сəт ​.
Түнгі ызғардан тоңып тұрған томсарып,
Жұлдыздардан гүл жасайды бір құшақ.

Аспанымда – тұнып тұрған күміс шық,
Аспан асты – сыр ұқтырған тыныштық.
...Өзім сүйіп, өзім күйіп жататын,
Менің мұңым тым ыстық.
«Мөлдірмұң»тіркесінің«сұлумұң»түріндетүрленуідекездеседі.Оған
мысал ретінде Бақытгүл Баймолдақызының мына өлеңін келітерміз:
Көздерімнен ағып түсті ​сұлу мұң,
Көп екен ғой сыры өмір сүрудің.
Адалдығын аласартқан қоғамның,
Алдында мен келмейді рас тоналғым!
Жақсылығын саудаламас пенденің,
Жаны таза келеріне сенгемін.
Əділеті жетпей тұрған ғасырдың,
Əміріне келмейді еш бас ұрғым!
Өлеңдерініңпсихологиялық,философиялық,лирикалықиірімдері
тоғысыпкелетінкөрнектіұлтақыныЖұмекенНəжімеденовөлеңіндегі
лирикалықкейіпкердіңшайқұйғанқызғадегенлапеткенсезімі
қарама-қарсыұғымдардыңқатарластыраұсынылуыарқылыберіледі.Бұл
арқылыалақұйынсезімарпалысыаңғартылады.Олар–тəттіменащы
ұғымы.«Ащы»ұғымыменшешенің,əкеніңтымқаталдығы,сондай-ақ«тым
ертерекəкеболыпқалған»шарасыздық,«тəтті»ұғымыменəкеқаттылығын
бағалаған,«қызғатікқарауғабатаалмағанымен»,«аялатайынарманын
тапқан» лирикалық кейіпкердің сезім халі танылады.
Қыз құйған шай –
Бұдан тəтті не бар дейсіз əлемде,
Бұдан ащы не бар дейсіз əлемде,

Тəттілігі: сол қызға бір тік қарауға бата алмау,
Ащылығы: шешесінің болатыны қаталдау.
«Қызғақырықүйдентыйым»дегенбабаларөсиетіертеңбірошақтың
от-анасынаайналарəйелзатыныңарыменабыройынбиікбағалауды
білдіреді.Ақынащы-тəттіұғымдарыншендестіреотырып,лирикалық
кейіпкеркөзімен,жаныменбағаланғаноқиғанысуреткеайналдырады.
Бір-бірінеқарсымəндегіекісөзқыздыңқұйыпотырғаншайынақатысты
айтылғанымен,сол«шай»дəміменқызға,оныңəкесіменшешесінедеген
«ішкі» қарым-қатынас білдіріледі.
ОсындайекіұдайлықтыбейнелеуФ.Оңғарсынованың«Менсаған
ғашықемесем»өлеңінедетəн.Сезімдегіқарсылықтантуындағанішкікүрес
лирикалықкейіпкердіңшынайытілегінбасқаша,яғниқарама-қарсыоймен
жеткізеді.Лирикалыққаһарманыңғашықтықсезімі«ғашықеместік»
ұғымымен көрсетіледі:
Сен үшін сонау алыстардағы елес ем,
Осынша мені арман қып келдің неге сен.
«Сыртыңнан сүйіп жүретінімді сезуші едің ғой» демесең,
Мен саған ғашық емес ем .
Көріпотырғанымыздай,бұлөлеңде«ішкіүн»бар.«Ішкіүн»–шынайы
сезімдібілдіруші.Сол«ішкіүниесінің»сөздерініңастарынанлирикалық
кейіпкердің нағыз сезімі көрініс береді.
Осындайішкішынайыаңсар-тілектіоғанқарама-қайшымəндегі
ұғымменбүркемелейберу,«ішкідауысты»сыртқыүнмен«көмкеру»
Е.Раушановтың«Жолданбағанхат»өлеңінетəн.Бұлөлеңніңатауыда
оксюморондықсипатыменерекшеленеді.Пішіндіктұрғыдадаерекшелігібар
бұл өлеңнің көркемдік құрылымына назар аударайық:
Дəл осылай болатынын сезгем мен
Ғұмырым.
Сен кеткеннен ештеңе жоқ өзгерген,
Тірімін .
ЛирикалыққаһарманныңекіншіжанғаүнқатуыФаризаөлеңіндегідей,мүлде
кереғарсипатта.Жан-дүниесінекөшіпалғанғашықжанғадегенназ
лирикалық«меннің»қатаюына,сөйтіпөзінөзіқайрауынанегізболған.
Жүрек қалауына деген өкпе-наз

Бұлкелтірілгеноксюморонүлгілеріпоэтикалықкеңістіктегітұрақты,
дəстүрлі түрдегі бейнелеулердің мысалы болады деуге негіз бар.







ІІ.3Оксюморондық бейнелеу тəсілінің прозада берілуі
Қазіргіқаламгерлершығармашылығыныңерекшеізденісіретіндеадам
бойындағықоғамтудырғанқайшылықтардыайтуғанаемес,адамныңішкі
өзімен-өзіқайшыласқантұстарынұсынабілуі.Адамөзбойындағыəртүрлі
қасиеттер–адамгершілік,ізгілік,борышсияқтысезімдермензұлымдық,
азғындықсияқтықасиетсізкүштердіңбітіспесмайданы.Яғниқаламгерлер
адамтұлғасытуралыкөзқарастарынөздеріжасағантұлғаларарқылы
көрсетуге ұмтылды.
«Қосжарылу»,яғнибірадамныңекігебөлінуі,соларқылыөмірдің
қайшылықтышындықтарынбейнелепжеткізу–көркемəдебиеттегіізденіс
тəсілдерініңбірінеайналды.Əлемəдебиетіндемұндайбейнелеутəсілі
негізінде жазылған көркем проза үлгілері аз болса да кездеседі.
Шетелəдебиетіндегімұндайсюжеттержелісіұлттықəдебиетіміздеде
жаңасипаттакөрінісберді.Қарама-қарсылықтыңбірлігіменкүресі–өмірлік
дамудыңқайнаркөзідегензаңдылықаясындақарастырсақ,біркейіпкер
болмысынакүлліөмірлікзаңдылықсыйдырылғанынерекшеайтуғаболады.
Тілдіктұрғыдаоксюморондытіркестүріндекөрінісберетінқайшылық
бүтіндігікөркемдіккеңістіктетереңдейтүсіп,осындай«бірбүтінніңбір
болмыста екіге жарылып əрекет етуі» түріне ұласады.
Қазақəдебиетіндегітыңізденіс,жаңашылсипатосындайекісипатты
біркейіпкердіңболмысынтұлғалауымендесипатталады.Оғанмысалретінде
көрнектіжазушыМ.Мағауиннің2007жылыПрагақаласындаалғашжарық

көрген«Жармақ»романын,соныменбірге«Қыпшақаруы»хикаятын,тағы
бірталанттықалмгерТ.Əбдіктің«Оңқол»əңгімесімен«Парасатмайданы»
повесін атаймыз.
«Жармақ»романыныңбаскейіпкері–МұратБейсенұлыҚазыбеков
жəнеоныңжармағыМаратБейсенұлыҚазыбековтер.Романныңнегізі
қиялға,мистикағажақынболғанымен,шынайыөмірденалынғаноқиға
суреттеледі.Мифтіктанымдаадамныңекіншісыңарытуралысюжеттербар
екенібелгілі.Шынайыөмірдеадамдарқақжарылып,бүтінніңбөлшегіне
айналыпжатпасада,əрбірадамөзішіндеекітүрліойдыңжетегінде
арпалысыпжүретіні,əркездеекіжолдыңайрығындатұратыныбелгілі
ақиқат.Түрліфантастикалықфильмдерден,шетелдікроман-повестерден
белгілі бұл ерекше халдің қазақ əдебиетіндегі көрінісі жаңалық болып отыр.
Шығарманыңнегізгіарқалағанжүгі–тарихпенқоғамдықжағдай.Ескі
қоғамменжаңақоғамныңтартысы,дүниеніңқұлынаайналғанжəнеғылым
жолынатүскенкейіпкердіңқосарлытағдырыбір-біріменжарыстырыла
суреттеледі.Екітүрлімінезімен,ұстанымымен,көзқарасыменкөрінетін
кейіпкерлер,анығындабіртұтас.Авторқайшылықтыекіжелігеқояотырып,
ақиқатты танытуға ұмтылады.
М.Мағауинніңмұндайекіұдайлықты,өткенменбүгіндішендестіре
суреттеуіфилософиялықтұрғыдаөткенсізбүгінніңболмайтындығына
мегзейді.Осықаламгерлікұстанымжазушының«Қыпшақаруы»хикаятынан
айқынкөрінеді.БұлхикаяттаХІғасырданбүгінгіуақытқадейінгіөнер
адамының,нақтылайайтқанда,ҚыпшақханыКөбектіңбəдізшіұлыСаржан,
оныңбүгінгіжалғасымүсіншіКөбековСаржанның қилытағдырыарқылы
ұлттарихы,саясиөмірі,руханимəдениетініңөзектімəселесісөзболады.
ХикаяттаХІ–ХХІғасыраралығындағыоқиғалар,яғнитұтастайдəуір,мың
жылдықауқымындағыоқиғаларқамтылады.Жазушыхронологиялық
тұрғыдан асаауқымдыболатындəуірлікоқиғалардықамтумақсатында
мифопоэтикалықсуреттеулердісəттіқолданып,маңыздыкөркемнəтижеге
жетеді.
«Қыпшақаруы»хикаятындакешегікеңестікдəуірдеөмірсүрген
дарындымүсіншіСаржантылсымжағдайдабүгінгіөмірденкетіп,өзінің
«түпкібейнесі»–көнедəуірлердегіқыпшақханыКөбектіңұлыбəдізші
Саржанның дəуірінебарады.Сөйтіп,хикатжелісінде баяғыменбүгінгі
дəуір,тіріжанменөлі,аруақпенадамбір-біріменкездесіп,тілдесіп,
араласыпжатады.Уақытпенкеңістікауқымынаншығу,тіршілікғаламын

еркіншарлау,кедергілерденеркінөту–мифопоэтикалықтанымның сипаты
болыптабылады.М.Мағауинбұлшығарманыжазудареалистікстильден
саналы фольклорлық танымға қарай ойысқаны айқын көрінеді.
Дəстүрлідүниетанымдатіріадамныңмүсінінқашауға,суретінсалуға
тыйымбар,өйткеніадамныңжанысолбейнелергекөшіпкетедідегенсенім
болған.
Хикаяныңбасындажазушышығармашылықтоқырауғаұшырай
бастағанмүсіншідосынаС.А.Половцеваның«Қыпшақтасмүсіндері»деген
альбомынтартуетеді.Мүсіншіризалықбілдіріп, жазушыдосыныңмүсінін
қашағысы келеді. Оған досы қарсы болады:
«–Болмайды,–дедім,Саржанныңшыныменайтыптұрғанынакөзім
жетіп.–Ментəңіріге,аруаққажəнетылсымғасенетінкісімін.Жадағай,
жалғыз-ақөлшемдегіфотосуретемес,басыңның,барбітіміңнің нақпа-нақ
көшірмесі–қолданжасалғансыңарың...Мүмкін,шайтанқонар.Ең
қорқыныштысы–меніңжанымөзімдітастап,солмүсінгекөшіпкететін
шығар.Түгелболмасада,теңжарым,бөлшекбітісімен....Рақмет,əуре
болмай-ақ қой, –дедім» ​.
Бұлүзіндініхикаяттағымифологиялықсананыңжаңғыруыдеуге
болады.Саржанальбомдыақтарыпотырып,қыпшақаруыныңтасмүсініне
тапболады.СолмүсінорналасқанУкраинаныңХерсонөңірінесапаршегеді,
музейлердіаралайды,балбалдарменсырласады,қыпшақтарихынақатысты
еңбектерментанысады.Сапарлар,ізденістернəтижесіндетасмүсінде
бейнеленгенқыздыңатыАйсұлубегім,өзініңбіркездегіқыпшақ
ордасындағымүсіншіКөбекұғлыСаржанекенінбіледі.Саржанбұлсырды
жазушыдосынаайтқандаолоныөнериесініңқиялыекендепойлайды,бірақ
мүсіншісіүкіметбасшысынанекікөкшілмəрмартасалып,бағзымүсіндерді
(Айсұлуменөзін)қашап,оларғажанбітіргісікеледі.Айсұлубегімніңаян
беруіненсоңСаржанмүсіншішұғыліскекіріседі.Мүсінжасалыпболғанша
Саржанекідүниенің,яғнибаяғықыпшақтардəуіріменбүгінгітіршіліктің
ортасындакезекжүреді,бұрынғыбабаларəлемінесаяхаттапкеледі.Мүсін
аяқталғандадосыншақырып,мүсіндергежанкіргізурəсімінорындайды.
Сондағыайтқанарбаусөзімынадай:«Уа,тəңірім!Қуатбер,құтынқайтар,
жанбер!».Ежелгітүріктержандықұтдеп театағаныбелгілі,яғнижазушы
магиялық фольклорға сүйенеді.
СөйтіпСаржанөзімүсіндеген тасқаайналып,баяғы1173жылға
қайтаданөтіпкетедідеқалакөшелерінетұрғызғанмүсіндері,тіпті
энциклопедиядағыөмірбаяныдақырықкүнніңішіндежоғалады.Ешкім

оныңқұпиясынбілмейді,бұолоқиғанытүсінеалмайды.Жазушықырық
күндібекералыпотырғанжоқ,өйткенідəстүрлітүсінігіміздеадамныңрухы
қырықкүндеодүниеге,басқаəлемгебасқаөтіпүлгередіделінеді.
Саржанныңмұражайғааманаттаптапсырғанмүсіндерітүндеөз-өзінен
қимылдап,қозғалады.Бұлэпизодтықжелідемифтіксарынбар,ақырыекі
мүсіндеқолұстасып,ежелгіқыпшақдүниесінеөтіп,ізім-ғайымжоғалып
кетеді.Өзгебіркеңістік,басқауақытқаөтіп,көздентасаболғанмүсінші2004
жылы19қазанкүніжазушыныңұялыбайланысынахабарласады.Қыпшақтар
əлемінен1986жылыкөктемдеоралғанСаржанеліміздіңалысбіртүкпірінде
ауылдасуретпəніненсабақбередіекен,Айсұлуханымекеуібақыттығұмыр
кешуде,қыздарыдабар,атыАйбике.Саржан:​«Халқымныңқасиетін
əйгіледім.Таспенбедерленгентарихынжасадым...Бақыттыболдық,Айсұлу
екеуіміз.Екіжалғанныңдақызығынкөрдік...ҚозыменБаянтəңіріден
құшақтарыжазылмасүшкүндікғұмырсұрағанекен.Ал,біз,міне,отыз...
жоқ,турақырықтөртжыл!Бұданасқанқандайбақыт,қандаймерей,
мəртебеболуымүмкін!?» ​,–дейді.Яғни,кейіпкердіңбақыттығұмырының
кілті–ұлтмұратынақызмететуіндежатыр.Уақыттықжəнекеңістіктік
қайшылықтоғысуыхикаяттаосындайкөркемдік-эстетикалыққызмет
атқарған.
Хикаятжелісіндеекідүниеніңбір-біріменжалғасуы,жанментəннің‚
денеменрухтыңбірлігіменқайшылығыныңмəн-мағынасытереңдей
ашылады.Мағжанпоэзиясындажырланып,данышпанАбайдадəйектелген
“мен”мен“менікінің”арасындағысəттердіңқұпиясырын‚таңғажайып
əсерін шешіп беруге‚ түйсіндіруге жол ашылады.
Хикаяттуралыəдебиетшіқауымпікіренкезекберсек,Қ.Райбылайдеп
тұжырым жасайды:
«Қыпшақаруы»–тарихитанымғадакеңөрісберетін‚эстетикалық
талғамдықалыптастыруғанегізқалайтын‚ал‚еңбастысы‚ұлтжандылық
рухтыширататынөнерлертоғысынантуғанкесекдүние.Ондақарап
отырсаңызайтылмайқалғантақырыпжоқдеседеболады.Тіпті‚біздің
Ғылым академиясындағы өмір тіршілігі де бой көрсетеді.
Көркемпрозадаоксюморондыққұбылыстыбарыншатереңдетіп,оны
біркейіпкердіңжандүниесінекөшіру,сөйтіп«екігежарылған»біртұлғаны
сомдау–жаңаізденістіңбірсипаты.Мұндайтыңтұжырымды,жаңапішінді

шығармаларқатарындакөрнектіқаламгерТ.Əбдіктің«Оңқол»əңгімесін
жəне «Параста майданы» хикаятын атауға болады.
Т.Əбдікшығармалараныныңішіндебіртұлғаныңекітүрліболып
көрінуінпсихологиялықтереңдікпенсуреттегеншығармасы–«Оңқол»
əңгімесі.«Оңқол»ТөленƏбдіктіңқаламгерлікқарымынтанытып,атағын
шығарды,дəлосы«Оңқол»солжазылып,жарықкөргентұсында
əдебиетіміздіңүлкенжаңалығыболды.Себебіжазушышығармасы
тақырыптосындығымен,көремдікізденіспенавторлықтұжырымдаманың
(концепцияның) шебер үйлесуімен ерекшеленеді.
Шағынғанаəңгімедегішымырлықпеншеберліксияқтыжанрталабына
тəнқасиеттербірденкөзгешалынады.Авторбаскейіпкері–Алманыңтүсі
арқылыадамсанасындағыүздіксізжүріпжатқанпроцесті,үреймен
қорқыныштыөмірменөлімарасындағыарпалысты,жантолғанысын
көркемдікпенжетелейбілген.Шығармаданүзіндікелтіріпөтсек,парктегі
гүлдіжұлдырып,дəрігержігіттіңсезімінсынайтынсұлуда,тəкəппар,адал
да ерке Алманың сырқаты қауіпті сырқат.
Адамныңішкіжандүниесініңекігежарылуқұбылысынсуреттеу
жалпыəдебиеттегіадампсихологиясыншиеленістебейнелейтінерекше
құрал.Бұл–адамбойындағыжақсы,жаманқасиеттердіңтартысқатүсіп,
жеңіскежететінін,нежеңілістабатынынынбейнелейтінқұбылыс.Жазушы
адамныңекіұдайкүйгетүсуін,оныңішкіəлеміндегісезімменкүштердің
күресуін суреткерлік шеберлікпен жеткізе білген.
Т.Əбдіктің«Оңқол»əңгімесідəрігержігіттіңəңгімесітүріндеберілген.
Əңгімемазмұнықысқаболғанымен,ондакөтерілетінмəселелердіңарқалаған
жүгіауыркөркемшығарма.ШығарманыңбаскейіпкеріАлмааттысұлу
бойжеткенніңажалыөзініңоңқолынанкеледі.Мұндайжағдайдыңсебебін
зерттегендəрігерлербаскейіпкердіңарғыаталарыныңбіріөзіне-өзіқол
жұмсағандығын анықтайды.
«Оңқол»əңгімесіаурудыбақылаушыдəрігердіңəңгімесі
болғандықтан,баскейіпкерАлманыңжандүниесіелеусізқалады.Алжан
ментəнніңбелгілібірдəрежедегіүйлесімдеболатынынескерсек,өзденесінің
бірмүшесіөзінемайданашқанадамныңішкіəлемі,жанықандайкүйде
болуымүмкін?ОсындайауыркүйдібасынанкешкенАлманыңжан
дүниесінде,ішкіəлеміндеəлдебіртүсініксізбіройлардың,жан

күйзелістерініңболуызаңды.Бұлқандайкүйзелістер?Міне,осындай
сұрақтарадамжаныныңішкікүйзелістерінсуреттеудішығармашылығына
өзекеткенжазушыныбей-жайқалдырмайды.Автор"Оңқол"əңгімесінің
заңдыжалғасыесебінде"Парасатмайданы"шығармаларындаосындай
өмірлік мəселелерді көтереді.
ЖазушыТ.Əбдіктіңжоғарғыкөркемдіккемелдіккежетуініңбір
көрінісі–«Парасатмайданы»туындысы.Бұлтуындыбірадамныңжан
дүниесінніңекігежарылуқұбылысыарқылыадамтағдырынбейнелей
отырып,мəдениеттііздепжүріп,өркениеткеадасыпкеткенадамзаттағдырын
көрсетіп береді.
Повестіңбаскейіпкеріжандүниесіекігежарылғанадам.Шығарма
финалындаоладамөзін-өзіөлтіреді.Несебетіолайетті?Жазушыбұл
сұраққакейіпкеркүнделігіарқылы,кейіпкердіңжанəлеміне,санасының
түпкі қатпарларына бойлай отырып жауап береді.
Кейіпкердіңішкікүйзелістері,сезімдері–барлығыкейіпкердіңөз
аутынан баяндалғандықтан, оқырманға еш күмəн тудырмайды.
«Менбұлкүнделіктітанысдəрігерденалғанмын.Еңғажабы–мен
күнделікиесінбілетінболыпшықтым.Дүниеқаншакеңболсада,адам
жолыныңқиылысындадашекжоқ.Жаскездеөмірқайнағанбазарсекілді.
Достакөп,жолдастакөп.Достыңдосысағандадосболыпжүретінкез.
Сондайбірсапырылысқантұстааз-кемкүнаралас-құраластауболғанымыз
бар.Түріде,есімдеұзынбойлы,арық,ақсарыжігіт.Жүйкесіжұқалаума,
көңілін аулай сөйлеп, аяңқырап жүретінбіз.
Сондықтаноныменасабіремен-жарқынараласыпкеткенкүнболған
жоқ.Біркемедегіжолаушылардайғанатаныстыққалды.Кейінкөрмей
кеттім...»депавтор,бітім-болмысы,мəн-мағынасыерекшеповесініңжүгін
көтереркөркемшындықидеяларқақтығысынатолы«бейтаныс»күнделігі
екендігінайтыпөтеді.«Күнделікбойыншаөмірбаяндықалпынакелтіріп,
құрастырумүмкінемес.Көбінеішкісезімдеріменой-пікірлерінжазған.Тек
соңғыдəптердеғанаоныңтағдырыныңұлыжобасыбайқалғандайболады.
оқырманназарынакүнделіктіңтексоңғыбөлігінұсыныпотырмын.Екіұдай
сезімқұшағындаүмітпенкүдіктің,шындықпенжалғанныңарасында
сергелдең болған жандарға бəлкім пайдасы тиер.

Күнделікиесініңаты-жөнінжарияқылуəбестікболардепойладым.
Көп замандастың бірі деп қабылдаңыз»
Міне,осылайкүнделікмазмұндысюжеттіңбайланысыөрбиді.
Күнделіконжетібөлімнен(онжетікүн)құралған,онүшіншінаурыздан
басталып,жиырмаекіншікөкекпенаяқталады.Кейіпкерлердің
ешқайсысыныңесімдеріаталмайды.Орталықкейіпкері–күнделікиесі.
Сюжеттегітартыс–орталықкейіпкердіңөз-өзіменкүресіненқұралған.
Кейіпкерлерқұрамы–біріншіжақтанбаяндалатынавтор,дəрігер,медбике,
аутотренингтегідəргерқызжəнеорталықкейіпкер–психикасындағы
патологиясалдарынанжындыхананыбаспаналаған«еңізгі»əрі«еңқатерлі»
жан кітапханашы .
Шығармамазмұнынқұрағанорталықкейіпкердіңкүнделігіоқырманды
ешжалықтырмайды,керісіншеөміртуралыпəлсафапайымдарынасүңгіп,
қызығатүседі.«13наурыз.Меніңөмірімдеүленбірөзгерісболғансекілді.Не
өзгерісекенінөзімдеанықбілмеймін.Бəлкімолбаяғыдаболып,оныөзімтек
қазірғанабайқапотырғаншығармын.Бəрімүмкін...білетінімжүйкем
біршаматозған.Олсебептібұрынғыдайемес,ойлағанойларымдытез
ұмытамын.Мəселенкүнделігімде3наурызкүнгіжазбаларымбарда,4,5,6
наурызмүлдежоқ,оданкейін7наурызданкейінжазбаларымəріқарай
жалғасады.Алжазылмағанкүндерденеістедім,қайдаболдым–есімдежоқ.
Адамныңжадынанөшіпқалатынсəттердіңболатынынбұрындаестігенмін.
Бірақ ол жағы маған беймəлім...» [57, 57]
Соныменшығармақұрылымыкүнделіккүндеріненегізделіп,онжеті
бөлімнен құралған.
Кейіпкердіңсанасындағыойларқақтығысыменжанкүйзелісіосындай
жолдарменберіледі.Ауруменсөйлесіп,оғаносындайөзгешеоқысхалін
айтқандəрігердеповестеелеуліорынғаие.Өзклиентіменсөйлесеотырып,
адам,оныңкүрделіболмысытуралыойтолғайтынсолдəрігердідеауружан
екі түрлі сипатта көреді.
Қазіргізаманəдебиетіндегі«Оңқол»,«Парасатмайданы»,«Қыпшақ
аруы»,«Жармақ»туындыларытілдіккеңістіктегіоксюморонұғымының
поэтикалықкеңістіктегікүрделеніп,тереңдеп,жан-жақтымүмкіндігімен
көрінуінің мысалы.

Біртұлғаныңқайшылығынбіркейіпкербойындағыекітүрліəрекет,
болмасабіркейіпкердіңекікейіпкерболыпөмірсүруіретіндебейнелеу
нəтижесіндеавторлықмұратжүзегеасады.Өміршындығыныңқұпия,
күрделіқырларыосындайтəсіларқылытанытылса,ақын-жазушылар
шығармашылығындамұндайізденісжаңасипаттытуындылардыңжазылып,
əдеби дамуға жаңа қарқын əкелгендігі белгілі.
















ҚОРЫТЫНДЫ
Көркемшығарманыңқұрылымын,табиғатын,тілінзерттеу,
қаламгердіңсуреткерлікшеберлігін,эстетикалықмүмкіндігінқарастыру
көркемəдебиетстилистикасы–əдебиеттануғылымыменлингвистиканы
тұтастырақарастыратынбайланыстыратынғылымисаласы,аралықпəн.
Көркемтуындыныңтабиғатыөтекүрделі.Ондатілдікматериалдар
қамтылып,көркемдіктаным,мазмұнменпішінніңбіртұтасбірлігі

қалыптасқан.Шығармадағыкөркемдіктұтастық,образдаржүйесінің
құрылымыбейнелеулер,суреттеулерарқылыберіледі.Сондайбейнелеу
құралдарыныңқатарындаоксюмороннныңдапоэтикалықтұрғыдағы
маңызды орны бар.
Зерттеужұмысындаоксюморонныңпоэтикалықпішінін,көркем
шығармашылықтағықызметініңкөркемшығармақұрылымындағыорнын
танытуміндетіншешумақсатындаоксюморонныңтүрлісөздіктердегі
анықтамаларына, ғылым-зерттеу еңбектеріндегі тұжырымдарға талдау жасау,
философиялықтанымдағықарама-қарсылықтыңбірлігіменкүресітуралы
заңдылықтыңкөркемшығармашылықта,поэтикалықойлаужүйесіндеекі
ұдайхал,«қосжарылу»сияқтыпсихологиялықтəсілдергеарқауболып,
əдеби-көркемкеңістіктекөріністабуынмысалдарарқылытаныту,көркем
бейнежəнебейнелілікқұрылымындағыбинарлық-диадалықпішіннің
«тетігі»,«қайнаркөзі»болғаноксюморонныңпоэтикалыққызметіне
талдауларнегізіндепоэтикалықкеңістіктегі«қарама-қарсылықтыңтұтасу»
табиғатынайқындау,солсияқтыақындардыңпоэтикалықəлеміненорын
алғаноксюморондытіркестердіңкөркемдікмəн-мағынасын,эстетикалық
қызметінсаралау,қайшыұғымдардыңтұтастықтаберілуіненегізделген
көркемдіктəсілдің«қосжарылу»,«екіұдайлық»түріндекөрінісберіп,көркем
əдебиетіміздежаңасипаттағытуындылардыңжазылып,күрделіболмысты
кейіпкертұлғасыныңсомдалуынанегізболғанынаəдебиталдауларарқылы
көз жеткізу жұмыстары жүзеге асырылды.
Жұмысмазмұнындаəдебижəнелингвистикалықсөздіктердегі
оксюморонныңанықтамаларыжүйеленді.Соларқылыпоэтикалық
оксюморонтуралыалғашқытүсініканықталып,мəн-мағынасынабойладық.
Сонансоңəдебизерттеуеңбектердегіоксюморонтуралытұжырымдар
салыстырылып,жүйеленді.Олардыңортақсипаттарысараланды.Əдеби
аспектідегіоксюморонныңтроп түріретіндегікөркемдікқызметі
қарастырылды.Көркемəдебиеттегіоксюморонныңқарама-қарсылықтың
жəнеқарама-қайшылықтыңтұтастығынанегізделгенкүрделі,түрлі
сипаттағытабиғатықарастырылды.Сондай-ақұлттықкөркемпрозадағыбір
кейіпкердіңбойынасыйдырылған«екітұлға»мəселесіқарастырылып,бір
тұлғағабіріккен«екітұлға»негізіндежатқаноксюморондықбейнелеудің
мəні байыпталды.