×
Сертификат тегін алу үшін
Материал тегін жариялау
ҚР БАҚ(СМИ) тіркеу №9512
Ең үздік ашық сабақ байқауы басталды
Алтын күз байқауы басталды
Сұрақтарды 8(771)-234-55-99 (Ватсап) осы номерге жазуға болады

Халық ауыз әдебиетіндегі батырлар жыры мен ежелгі дәуір әдебиетіндегі батырлық дастандардың үндестігі

Автор:Алипбаева Салтанат нурахановна
Бағыты: Қазақ әдебиеті
Бөлімі: Баяндамалар, реферат
Сыныбы: 9 сынып
Жарияланған уақыты: 2019-10-21

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Материал туралы қысқаша түсінік

материал мұғалімдерге, оқушыларға қажет. Баяндамада халық ауыз әдебиеті мен ежелгі дәуір әдебиетіндегі батырлар дастанындағы үндестік сарыны көрсетілген.

ХАЛЫҚ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ БАТЫРЛАР ЖЫРЫ МЕН ЕЖЕЛГІ ДӘУІР ӘДЕБИЕТІНДЕГІ БАТЫРЛЫҚ ДАСТАНДАРДЫҢ ҮНДЕСТІГІ

Қазақ эпосы бірнеше ғасырлардан бері жасалып келеді. Оның алғашқы жасалу тарихы қазақ халқының шығу тарихымен байланысты. Қазақ халқы ескідегі батыс- түрік қағандар (V-VII ғғ),қыпшақ-оғыз рулары (VIII-X ғғ). Ақорда және Ноғайлы ордаларының жұртшылығы, өзбек хандарының тайпаларына (XIII-XVI ғғ) кірген рулардан таралады. Қазақтың батырлық жырларының ежелгі ескерткіштері осы тайпалар жөніндегі аңыз-әңгімелермен байланысты екенін алғаш қазақ батырлары жырын жазып алғандар Ш. Уалиханов пен Н.И.Илльминскийдің жазбаларынан аңғаруға болады. Мысалы, «Ер Тарғын» эпосын 1862 ж. Қазанда жариялады. Ал бұдан біраз кейінірек В.Радлов, Н.И. Ильминскийдің жазып алған қазақтың батырлар жырларынан «Ер Тарғын», «Ер Сайын» жырларынан кейін халық арасынан өзі қайта тыңдап, эпостың тілін біраз жөндеп, «Түркі тектес халықтар әдебиетінің нұсқалары» деген кітабына енгізді. . Қазақ эпосы және басқа да орта Азия мен Сібір халықтары эпосының негізінде ежелгі Түркі халықтары эпосының дәстүрі бар екендігін Орхон- Енисей тасындағы жазулардан көруге болады. Басқа түркі тілдес халықтардың әдебиеті сияқты, қазақ әдебиетінің де өмірге келу, қалыптасу, есею және кемелдену кезеңдері- өзіндік даму тарихы бар екенінестен шығармаған дұрыс. Әрбір хасырдағы қоғамның даму процесі эпостың дамуына да өзінің әсерін тигізді.Оған дәлел ретінде XIX ғасырдағы қазақ батырлық жырын жинау басталып, қағазға түсірілсе, XX ғасырдың басында одан әрі жандана түскенін айтуға болады. Қазақ эпосы ауыздан ауызға, бір ұрпақтан екінші ұрпаққа көшіп отырып, белгілі бір тұтас жанр болып қалыптасты. XIX-XX ғасырлардағы эпос жағдайы қазақ халқының ақындық мәдениетінің жоғары екендігін көрсетті. Мысалы, Қобыланды да батырдың бірнеше қиыншылықтарды басынан кешіп ерлік қайрат көрсетіп үйлену сюжетіне Көбікті және қалмақтың ханы Алшағыр мен күресу сюжеттері қосылады. Алпамыста өз алдына бөлек жеке құрылған екі сюжет бөлімі бар: бірі- батырдың үйленудегі басынан кешірген оқиғалары , екіншісі – қалмақтың ханы Тайшықпен соғысуы. Ежелгі түркі әдебиеті мен қазақтың эпостық жырларына тән дәстүрлердің бірі- батыр шешуші шайқасқа шығардың алдында қорқынышты түс көрді.Мысалы, Алып Ер Тоңғаның түс көруіне («Шахнама»бойынша- Афрасиабтың) арналған жыр жолдарын Фирдоуси өз шығармасында үлкен шеберлікпен пайдаланған. Мұнда «Афрасиабтың қорқынышты түс көруі» деп аталатын жыр бар. Қолдан кеткен сұңқарым Есебін тауып жоқтап бақ. Байың өлді деген соң, Қыналы бармақ жез тырнақ. Ақ бетіне салады, Алды қанға толады. Бүлік ойбай болады.(15-75)«Күлтегін» жырының ерлікті, елдікті мадақтау дәстүрі қазақтың батырлық жырында өз жалғасын тапты. Мәселен, қазақтың Алпамыс батыр, Қобыланды батыр сияқты жырларында батырдың жастық шағынан бастап, өмірінің соңына дейінгі ерлік істері жырланған. Күлтегін Азман атын мініп, Шапты талқандады. Әкерін жеңдік, елін алдық(46-54) Қазақтың батырлық жырларында да батырдың жорыққа мінген тұлпары да шайқас үстінде құлап, жаудан жарақаттанып жататын сәттері болады. Мысалы, Тайбурыл Қобыландының мінісіне шыдамай, осылайша құлайды: Екпіндеп шапқан Тайбурыл Етпетінен жығылды. Жығылғасын Қобыланды Аттан түсе қалады. (13, 105) Болашақ батырдың шайқасқа шабатын тұлпарын тай кезінен танып «түтікпенен су беріп, түндікпенен күн көрсетіп, кекіл жалын тарап өсіреді» Шын жүйрікке не сөз бар, Тартылды жердің танабы. Бір күн шапса Шұбар ат Айшылық жолды алады (14-20)«Күлтегін » жырындағы сияқты қазақтың батырлық жырларында жорыққа мінетін сәйгүліктің түр- түсіне , сыртқы сипатына ерекше мән беріліп отырады. Мәселен, «Қамбар батыр» жырында Қосай батыр мінетін Сары аттың түр- түсі егжей тегжейлі бейнеленген. Сары атқа тіл бітіп, Қосай батырға ақыл- кеңес беріп отырады. Бұл жырда Сары ат мейлінше мадақталады: Астындағы сары аттыңКөқте екенін білмеді,Жерде екенін білмеді.Қос қанатын салады. (15, 96) Қазақтың ежелгі жауларымен сан рет шайқасқа шыққан Бөген батырдың астынан да «жер тепкілеп тұрған он екі құлаш Шұбар атты» көреміз. «Бөген батыр» жырында да «Қарсақ жортпас қара ойдан, түлкі жортпас түлейден» желдей ағып өтетін қос қанатты Шұбар ат тек Бөген сияқты алып батырға ғана лайықты болып көрінеді: Шұбар аттың бауырыҚырық кездей созылдыШапқан жерін қарасаң,Жер ошақ болып қазылды. (15, 282)

  • Н.Келімбетов. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, Атамұра 2005 ж.
  • Ә. Қоңыратбаев. Қазақ эпосы және түркология.Қазақ ССР, Ғылым 1987 ж.
  • А.Қыраубаева. Ежелгі дуәір әдебиеті.Алматы, Өнер 2008 ж.
  • Е.Дүйсенбайұлы. Батырлар жыры, Жазушы.2009 ж




50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Сертификатты жеке кабинеттегі жетістіктерім бөлімінен жүктеп алуға болады

Материалды сайттан тегін жүктеу

Материал ұнаса парақшаңызға сақтап қойыңыз!

Өз пікіріңізді қалдыру үшін тіркелу қажет.

Олимпиада бітуіне қалды: