Мұқағали Мақатаев: Жыр пырағы

1. Балалық шағы мен есею жылдары

Мұқағали Мақатаев 1931 жылы 9 ақпанда Алматы облысы, Райымбек ауданындағы Қарасаз ауылында дүниеге келген. Ақынның балалық шағы соғыстың қиын-қыстау кезеңімен тұспа-тұс келді. Әкесі Сүлеймен майданда қаза тауып, Мұқағали жастайынан еңбекке араласып, тұрмыс тауқыметін тартты. Бұл қиындықтар оның кейінгі жырларындағы мұң мен сағыныштың қайнар көзіне айналды.

2. Еңбек жолы және Шығармашылығы

Ақын өмір бойы түрлі салада қызмет етті:

Ауылдық кеңес хатшысы;

Мектеп мұғалімі;

«Қазақ әдебиеті» газеті мен «Жұлдыз» журналының редакторы;

Қазақ радиосында диктор болып жұмыс істеді.

Мұқағалидың алғашқы өлеңдері 1948 жылы жарық көргенімен, нағыз танымалдылық оған 1960-жылдардың ортасында келді. Оның «Қарлығашым келдің бе?», «Шолпан», «Өмір-өзен» сияқты жыр жинақтары қазақ әдебиетінің алтын қорына енді.

3. Басты тақырыптары

Мұқағали поэзиясы — адам жанының айнасы. Оның шығармаларында мынадай негізгі желілер бар:

Туған жерге махаббат: Хантәңірі, Қарасаз, қазақ даласы.

Ана мен перзент: Анаға деген шексіз құрмет.

Махаббат лирикасы: Нағыз сезім мен адалдық жырлары.

Өмір мен өлім: Пәлсапалық ой толғаулары.

«Поэзия! Менімен егіз бе едің?» — деп жырлаған ақын үшін өлең мен өмір ешқашан бөлінбеген.

4. Мұрасы мен соңғы жылдары

Ақын небәрі 45 жасында, 1976 жылы 27 наурызда дүниеден озды. Тірі кезінде лайықты бағасын ала алмаса да, көз жұмғаннан кейін оның есімі мәңгілікке ұлықталды. 2000 жылы Мұқағали Мақатаевқа Мемлекеттік сыйлық берілді.

Бүгінде оның өлеңдеріне жазылған әндер («Есіңе мені алғайсың», «Сәби болғым келеді», т.б.) әрбір шаңырақта шырқалады.

“Ғ.Мұратбаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектеп” коммуналдық мемлекеттік мекемесініңғ 4 а сынып оқушы Базарбай Айзере Жетекшісі Арынова Марияш Киркимбаева Ляззат

Ақиық ақын Мұқағали

Мұқағали Мақатаев — қазақтың атақты ақыны. Ол 1931 жылы Алматы облысының Қарасаз ауылында туған. Оның өлеңдері өте қарапайым әрі жүрекке жылы тиеді. Ол Отанды, туған жерді, ананы қатты жақсы көрген. Біз оның «Үш бақытым», «Отан» деген өлеңдерін жаттап өсеміз. Мұқағали атамыз бізге бай әдеби мұра қалдырды.

Мұқағали — поэзия пайғамбары Мұқағали Мақатаевтың шығармашылығы — қазақ әдебиетінің алтын діңгегі. Оның «Қарлығашым келдің бе?», «Шолпан», «Өмір-өзен» атты жыр жинақтары бар. Ақын тек өлең жазып қана қоймай, Дантенің «Тамұғын» қазақ тіліне шебер аударған. Оның «Аққулар ұйықтағанда» поэмасы — нағыз шедевр. Ол «Поэзия, менімен егіз бе едің?» деп жырлап, өлеңді өмірінен биік қойған.

“Ғ.Мұратбаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектеп” коммуналдық мемлекеттік мекемесініңғ 4 а сынып оқушы Құрман Айзере Жетекшісі Арынова Марияш Киркимбаева Ляззат

Ақиық ақын – Мұқағали Мақатаев

Қазақ халқының мақтанышы, есімі ел жүрегінде жатталған ұлы ақын Мұқағали Мақатаевты білмейтін бала кемде-кем. Оның өлеңдері – сылдырап аққан бұлақтай таза, асқар таудай биік.

Балалық шағы және өскен ортасы

Мұқағали 1931 жылы Алматы облысы, Райымбек ауданындағы Қарасаз атты әсем ауылда дүниеге келген. Ол табиғаты көркем Хантәңірі тауының етегінде өсті. Кішкентай кезінен бастап әжесі Тиынның ертегілерін тыңдап, халық ауыз әдебиетіне сусындап өскен. Мұқағалидың балалық шағы соғыс жылдарына тұспа-тұс келді, сондықтан ол ерте есейіп, еңбекке араласты.

Не туралы жазды?

Мұқағали атамыздың өлеңдерін оқысаңыз, өзіңізді туған өлкенің ортасында жүргендей сезінесіз. Ол мынадай тақырыптарды ерекше жырлады:

Отан: Қазақстанның кең даласын, тау-тасын мақтан етті.

Ана: Анаға деген махаббатты ерекше мейіріммен жеткізді.

Тіл: Ана тіліміз – қазақ тілінің мәртебесін көтерді.

Табиғат: «Қарасаз», «Үш бақытым» өлеңдері арқылы айналаның сұлулығын суреттеді.

Қызықты деректер

Әнге айналған өлеңдер: Мұқағалидың көптеген өлеңдеріне ән жазылған. Мысалы: «Есіңе ме алған?» «Сәби болғым келеді», «Күрең күз».

Аудармашы: Ол тек өлең жазып қана қоймай, әлемге әйгілі Данте мен Шекспирдің шығармаларын қазақ тіліне шебер аударған.

Халық махаббаты: Көзі тірісінде лайықты бағасын ала алмаса да, бүгінде ол «ХХІ ғасырдың ақыны» деп аталады.

«Поэзия! Менімен егіз бе едің?» – деп жырлаған ақын үшін өлең – оның өмірі болды.

Қорытынды

Мұқағали Мақатаевтың шығармалары бізді елімізді сүюге, адамдарға мейірімді болуға және табиғатты аялауға үйретеді. Әрбір қазақ баласы оның өлеңдерін жатқа білуі – үлкен мақтаныш!

“Ғ.Мұратбаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектеп” коммуналдық мемлекеттік мекемесініңғ 4 а сынып оқушы Темірхан Нұрсұлтан Жетекшісі Арынова Марияш Киркимбаева Ляззат

Мұқағали ғасыр - ақыны

Мұқағали (шын аты Мұхаметқали) Сүлейменұлы 1931 жылы 9 ақпанда дүниеге келген. Оның балалық шағы соғыс жылдарында өткен. Мектептен кейін ҚазҰУ-да, Мәскеудегі Әдебиет институтында білім алған. «Социалистік Қазақстан» газетінде, «Жұлдыз» журналында қызмет етті. 1976 жылы 27 наурызда 45 жасында қайтыс болған. Көзі тірісінде бағаланбаса да, кейін оған Мемлекеттік сыйлық берілді.Неліктен біз Мұқағалиды жақсы көреміз? Себебі оның жырларында қазақтың жаны бар. Ол тауды да, тасты да, махаббатты да адамша сөйлетті. Оның әр өлеңінен мұң мен үміт қатар еседі. Мұқағали — өз заманына сыймаған, бірақ болашақты болжай білген ақын. Оның «Есіңе мені алғайсың» деген сөзі бүгінде бүкіл халықтың аманаты іспетті.

“Ғ.Мұратбаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектеп” коммуналдық мемлекеттік мекемесініңғ 4 а сынып оқушы Амангелді Елнұр Жетекшісі Арынова Марияш Киркимбаева Ляззат

Хантәңірінің мұзбалағы

Қарасаздың қара топырағынан шығып, Хантәңірінің шыңына дейін асқақтаған Мұқағали — біздің мақтанышымыз. Оның өлеңдеріне жазылған әндер («Сәби болғым келеді», «Күрең күз») бүгінде хитке айналған. Ақынның әр сөзінде ұлттық рух, өршіл намыс жатыр. Ол — қазақ поэзиясының мәңгі сөнбес жарық жұлдызы.

Тақырыбы: Мұқағали туралы не білеміз?

Туған күні: Ақынның құжатында 9 ақпан деп жазылған, бірақ ол өзі 8 наурызда тудым деп есептеген.

Лақап аты: Оны халық «Мұзбалақ ақын» деп атайды.

Шығармалары: 4000-нан астам өлең жазған.

Аудармашы: Шекспир мен Дантенің шығармаларын қазақша сөйлеткен.

Мұражай: Алматы облысында ақынның туған жерінде үлкен мұражайы бар.

“Ғ.Мұратбаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектеп” коммуналдық мемлекеттік мекемесініңғ 4 а сынып оқушы Оңал Раяна Жетекшісі Арынова Марияш Киркимбаева Ляззат

Мұқағали Мақатаев: Поэзиядағы уақыт пен кеңістік үндестігі

Кіріспе: Қазақ әдебиетінің тарихында есімі аңызға айналған тұлғалар аз емес. Алайда, халықтың жүрегіне Мұқағалидай жақын, өлеңі әнге, сөзі нақылға айналған ақын кемде-кем. Мұғалім үшін Мұқағали — тек бағдарламадағы автор емес, ол — рухани тәрбиеші, ұлттық мінездің эталоны.

1. Тағдыр мен Талант: Қайшылықтар бірлігі

Мұқағалидың өмір жолы — нағыз күрескердің жолы. Оның тағдырындағы қиындықтар (әкесінен ерте айырылуы, соғыс зардабы, әдеби ортадағы түсінбеушіліктер) оны жасытқан жоқ, керісінше, жырларына тереңдік берді. Мұғалім оқушыға ақынның «күрсінісін» емес, сол қиындықтан туған «күресін» жеткізуі тиіс.

«Менің антым — Шындықпенен сырласу, менің салтым — Әділетпен тілдесу» — бұл жолдар ақынның өмірлік кредосы болды.

2. Педагогикалық феномен: Өлеңдегі тәрбие

Мұқағали поэзиясының басты ерекшелігі — дидактиканың жоқтығы. Ол ақыл айтпайды, ол сезіндіреді. Мұғалім оның шығармаларын талдау арқылы оқушының бойында келесі қасиеттерді дамыта алады:

Эмпатия: Өзгенің мұңын түсіну (жетімдер, соғыс жесірлері туралы өлеңдері);

Эстетика: Табиғаттың сұлулығын көре білу (тау, бұлт, аққу бейнелері);

Тілдік мәдениет: Қазақ тілінің байлығы мен икемділігін игеру.

“Ғ.Мұратбаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектеп” коммуналдық мемлекеттік мекемесініңғ Арынова Марияш

Қазақ поэзиясының Хантәңірі

Қазақ әдебиетінің тарихында есімі алтын әріппен жазылған, өлеңі халықтың дұғасына айналған тұлғалар саусақпен санарлық. Солардың бірегейі — ақиық ақын Мұқағали Мақатаев. Ол — қазақ рухының асқақтығын жырлаған, ұлттық поэзияны жаңа белеске көтерген Хантәңірінің мұзбалағы. Бүгінгі баяндамамыздың мақсаты — ақынның шығармашылық феноменін және оның «Ғасыр ақыны» деген биік мәртебеге неліктен лайық екенін айқындау.Мұқағали шығармашылығының өзегі — Шындық. Ол кеңестік идеологияның қыспағында жүріп-ақ, адам жанының еркіндігін, ішкі арпалысын бүкпесіз жазды. Ақынның «Арыз жазып кетейін» немесе «Жан азасы» туындыларындағы шынайылық оқырманды бей-жай қалдырмайды.

«Өлең деген — әркімнің өз тағдыры, тағдыр деген — әркімнің өз өлеңі» деген ұстанымы арқылы ол поэзияны адамтану құралына айналдырды.

Мұқағалидың патриотизмі — ұраншылдық емес, жүрек түкпірінен шыққан перзенттік махаббат. «Үш бақытым» өлеңінде ол мемлекетіліктің үш тірегін атап көрсетті:Халқы (Оның асыл қасиеттері);Тілі (Ана тілінің қадір-қасиеті);Отаны (Туған жердің киесі).Мұқағали — ірі эпик ақын. Оның «Аққулар ұйықтағанда» поэмасы — сұлулық пен жауыздық, сенім мен опасыздық арасындағы мәңгілік күрестің символы. Ал «Райымбек, Райымбек!» дастаны арқылы ол тарихтың ұмыт болған беттерін жаңғыртып, ұлттық намысты оятты.Ақынның жаңашылдығы оның тіл қолданысында. Ол қазақтың қара өлеңін жаңа деңгейге көтерді. Данте мен Шекспирді қазақша сөйлетуі — ақынның әлемдік деңгейдегі ойшыл болғанының дәлелі. Оның «Күнделік» жазбалары — бүгінгі педагогика мен психология үшін таптырмас құндылық.

Мұқағали Мақатаев — өз заманының шеңберіне сыймаған, уақыттан озып туған тұлға. Оның мұрасы — таусылмайтын қазына. Ол «Болашақ менікі» деп сеніммен айтқан болатын және бүгінгі күн сол сөздің айқын дәлелі.

“Ғ.Мұратбаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектеп” коммуналдық мемлекеттік мекемесініңғ Бегалы Айнагүл

Хантәңірінің мұзбалағы – Мұқағали ата

Мұқағали Мақатаев – қазақтың ең сүйікті ақыны. Ол 1931 жылы Алматы облысының Қарасаз атты әдемі ауылында дүниеге келген. Мұқағали атамыз биік таулардың етегінде өскендіктен, оның өлеңдері де сол таулар сияқты асқақ әрі зәулім.

Балалық шағы

Мұқағали атаның балалық шағы соғыс басталған қиын уақытқа тап келді. Ол кішкентай кезінен еңбекқор болып өсті. Әкесі соғысқа кеткенде, ол үйдегі үлкендерге көмектесіп, ерте есейді. Оның өлеңге деген құштарлығы да осы бала кезінен басталған.

Не туралы жазды?

Мұқағали атамыз өзінің өлеңдерінде мынадай маңызды тақырыптарды жырлады:

Отан: Ол Қазақстанды өте қатты жақсы көрді. Оның «Отан» туралы өлеңдері әрбір баланың жүрегіне от береді.

Ана: Аналардың мейірімділігі мен қасиетін жырға қосты.

Табиғат: Тауды, өзенді, аққуларды өлеңмен суреттеді.

Қызықты дерек: Мұқағали атамыз өте көп өлең жазған. Оның көптеген өлеңдеріне қазіргі кезде әдемі әндер шығарылған. Мысалы, «Сәби болғым келеді» әнін бәріміз білеміз.

“Ғ.Мұратбаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектеп” коммуналдық мемлекеттік мекемесініңғ 4 а сынып оқушы Базарбай Айзере Жетекшісі Арынова Марияш Киркимбаева Ляззат

“Ғ.Мұратбаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектеп” коммуналдық мемлекеттік мекемесініңғ 4 а сынып оқушы Орынбасарова Жанерке Жетекшісі Арынова Марияш Киркимбаева Ляззат