«Химия» пәнінен
жиынтық бағалауға арналған әдістемелік ұсыныстар
9-сынып

Нұр-Сұлтан 2019

Әдістемелік ұсыныстар мұғалімге 9-сынып білім алушыларына «Химия» пәні бойынша
жиынтық бағалауды жоспарлау, ұйымдастыру және өткізуге көмек құралы ретінде
құрастырылған. Әдістемелік ұсыныстар 9-сынып «Химия» пәні бойынша ұзақ мерзімді оқу
бағдарламасы негізінде дайындалған. 9-сыныпта жиынтық бағалау 1,2,3 және 4-тоқсандарда
өткізіледі.
Бөлім/ ортақ тақырып бойынша жиынтық бағалаудың тапсырмалары мұғалімге Білім
алушылардың тоқсан бойынша жоспарланған оқу мақсаттарына жету деңгейін анықтауға
мүмкіндік береді.
Әдістемелік ұсыныстарда бөлім / ортақ тақырып бойынша жиынтық бағалауды өткізуге
арналған бағалау критерийлері мен дескрипторлары бар тапсырмалар ұсынылған. Сондай-ақ,
жинақта білім алушылардың оқу жетістіктерінің мүмкін деңгейлері (рубрикалар)
сипатталған. Дескрипторлары мен балдары бар тапсырмалар ұсыныс түрінде берілген.
Әдістемелік ұсыныс жалпы орта білім беретін мектеп мұғалімдеріне, мектеп
әкімшілігіне, білім беру бөлімінің әдіскерлеріне, критериалды бағалау бойынша мектеп,
өңірлік үйлестірушілеріне және басқа да мүдделі тұлғаларға арналған.
Әдістемелік ұсыныстарды дайындау барысында ресми интернет-сайттағы қолжетімді
ресурстар (суреттер, фотосуреттер, мәтіндер, аудио және бейнематериалдар) қолданылды.

2

МАЗМҰНЫ
І-ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУҒА АРНАЛҒАН ТАПСЫРМАЛАР .............. 4
9.1A «Электролиттік диссоциация» бөлімі бойынша жиынтық бағалау ............................................................... 4
9.1В «Бейорганикалық қосылыстардың сапалық талдауы» бөлімі бойынша жиынтық бағалау ......................... 4
9.1С «Химиялық реакция жылдамдығы», 9.1D «Қайтымды реакциялар»........................................................... 11
бөлімдері бойынша жиынтық бағалау .................................................................................................................... 11

ІІ ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУҒА АРНАЛҒАН ТАПСЫРМАЛАР ........... 18
9.2А «Тотығу-тотықсыздану реакциялары» бөлімі бойынша жиынтық бағалау ................................................ 18
9.2В «Металдар мен құймалар» бөлімі бойынша жиынтық бағалау .................................................................... 25
9.2С «1 (I), 2 (II) және 13 (III) топ элементтері және олардың қосылыстары» бөлімі бойынша жиынтық
бағалау........................................................................................................................................................................ 31

ІІІ ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУҒА АРНАЛҒАН ТАПСЫРМАЛАР .......... 38
9.3А «17 (VII), 16 (VI), 15 (VI), 14 (IV) - топ элементтері және олардың қосылыстары» бөлімі бойынша
жиынтық бағалау....................................................................................................................................................... 38
9.3В «Адам ағзасындағы химиялық элементтер» бөлімі бойынша жиынтық бағалау ....................................... 45

IV ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУҒА АРНАЛҒАН ТАПСЫРМАЛАР.......... 50
9.4А «Органикалық химияға кіріспе» бөлімі бойынша жиынтық бағалау ........................................................ 50
9.4С «Оттекті және азотты органикалық қосылыстар» ........................................................................................ 60
бөлімі бойынша жиынтық бағалау .......................................................................................................................... 60

3

І-ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУҒА АРНАЛҒАН ТАПСЫРМАЛАР
9.1A «Электролиттік диссоциация» бөлімі бойынша жиынтық бағалау
Оқу мақсаты

9.4.1.4 Иондық және коваленттік полюсті байланысы бар
заттардың
электролиттік
диссоциациялану
механизмін түсіндіру
9.4.1.6 Қышқыл, сілті, орта және қышқылдық тұздардың
электролиттік
диссоциациялану
теңдеулерін
құрастыру
9.2.2.1 Алмасу реакция теңдеулерін молекулалық және
иондық түрде құрастыру
9.3.4.1 Қышқылдар, еритін және ерімейтін негіздер, орта
тұздардың химиялық қасиеттерін көрсететін реакция
теңдеулерін молекулалық және иондық түрде
құрастыру
9.3.4.5 Орта тұз ерітіндіcінің реакция ортасын болжау

Бағалау критерийі

Білім алушы
 Иондық байланысы бар заттардың электролиттік
диссоциация механизмін түсіндіреді
 Бейорганикалық
қосылыстардың
негізгі
кластарының өкілдері
үшін диссоциациялану
үдерісінің реакция теңдеулерін құрастырады
 Нәтижесінде тұнба, газ және су түзілетін заттардың
өзара
әрекеттесуінің
реакция
теңдеулерін
құрастырады
 Қысқартылған
иондық
теңдеу
бойынша
молекулалық және толық иондық теңдеулерін
құрастырады
 Ұсынылған сызба бойынша гидролизге ұшыраған
тұздың құрамын анықтайды

Ойлау
деңгейі

дағдыларының Білу және түсіну
Қолдану

Орындау уақыты

20 минут

Тапсырма
4. (а) Төмендегі суретте көрсетілген процесті атаңыз:__________________________

(b) Жоғарыда ұсынылған заттың химиялық байланыс түріне сәйкес диссоциациялану
механизмін түсіндіріңіз:
4

2. Ұсынылған қосылыстардың мүмкін болатын электролиттік диссоциациялану теңдеулерін
жазыңыз:
Н3PO4 , Al2(SO4)3,Ca(OH)2, NaHCO3, KOH, H2SiO3, Fe(OH)3
Қосылыстар
Қышқыл
Негіз
Орта тұз
Қышқылдық тұз

Химиялық реакция теңдеуі

3. Берілген заттардың ішінен реакция нәтижесінде тұнба, газ және су түзілетін реакцияны
анықтай отырып, молекулалық , иондық және қысқартылған теңдеулерін жазыңыз:
натрий гидроксиді, азот қышқылы, темір (ІІІ) хлориді, калий карбонаты.
Реагент 1

Реагент 2

Химиялық реакция теңдеулері

4. Берілген қысқартылған иондық теңдеуге сәйкес келетін молекулалық және толық иондық
теңдеу құрыңыз:
(a) SiO32-(с.е..) + 2H+(с.е.) →H2SiO3(қ)
___________________________________________________________________________
(b) Al(OH)3(қ)+3H+(с.е.)→ Al3+(с.е.)+3H2O(с)

___________________________________________________________________________
(c) H+(с.е.)+OH-(с.е..) →H2O(с)
___________________________________________________________________________
(d) CO32-(с.е.) + 2H+(с.е..)→CO2(г) +H2O(с)
___________________________________________________________________________
5. Төменгі сызбада тұздың гидролизі көрсетілген. Оның құрамын болжаңыз:
Х3+ + Н2О→ХОН2+ + Н+
Е2- + Н2О→НЕ- + ОН(i) Қосылысты анықтаңыз:
Катион: ____________________________________________________________________
Анион: _____________________________________________________________________
Қосылыстың атауы мен формуласы: ____________________________________________
(іі) Өз жауабыңызды гидролиздің молекулалық және иондық теңдеулерімен растаңыз:
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
(iii) Осы тұз ерітіндісінің ортасын анықтаңыз:
___________________________________________________________________________
5

Бағалау критерийі
Иондық
байланысы
бар
заттардың
электролиттік
диссоциация
механизмін
түсіндіреді
Бейорганикалық
қосылыстардың
негізгі кластарының
өкілдері
үшін
диссоциациялану
үдерісінің
реакция
теңдеулерін
құрастырады
Нәтижесінде
тұнба,
газ және су түзілетін
заттардың
өзара
әрекеттесуінің
реакция теңдеулерін
құрастырады

Қысқартылған иондық
теңдеу
бойынша
молекулалық
және
толық иондық теңдеу
құрайды

Ұсынылған
сызба
бойынша гидролизге
ұшыраған
тұздың
құрамын анықтайды

Барлығы

Тапсырма
№
1

2

3

4

5

Дескриптор
Білім алушы
суретте көрсетілген процесті атайды;
су
молекулаларының
полярлығы
тұрғысынан
суретте
бейнеленген
механизмге түсініктеме береді;
кристалл тордағы байланыстардың үзілуі
тұрғысынан
суретте
бейнеленген
механизмге түсініктеме береді.
ұсынылған
тізімнен
қышқылдың
диссоциациялану теңдеуін құрастырады;
ұсынылған
тізімнен
негіздің
диссоциациялану теңдеуін құрастырады;
ұсынылған
тізімнен
орта
тұздың
диссоциациялану теңдеуін құрастырады;
ұсынылған тізімнен қышқылдық тұздың
диссоциациялану теңдеуін құрастырады.
тұнбаның түзілуінің молекулалық, иондық
және қысқартылған иондық теңдеулерін
құрастырады;
газдың түзілуінің молекулалық, иондық
және қысқартылған иондық теңдеулерін
құрастырады;
судың түзілуінің молекулалық, иондық
және қысқартылған иондық теңдеулерін
құрастырады.
(а)
қысқартылған
теңдеуі
бойынша
молекулалық және толық иондық теңдеуін
құрастырады;
(b) қысқартылған
теңдеуі
бойынша
молекулалық және толық иондық теңдеуін
құрастырады;
(с)
қысқартылған
теңдеуі
бойынша
молекулалық және толық иондық теңдеуін
құрастырады;
(d) қысқартылған теңдеуі бойынша
молекулалық және толық иондық теңдеуін
құрастырады.
белгісіз тұздың катионын анықтайды;
белгісіз тұздың анионын анықтайды;
тұздың құрамын және атауын жазады;
гидролиздің иондық теңдеуін құрастырады;
гидролиздің
молекулалық
теңдеуін
құрастырады;
тұз ерітіндісінің ортасын анықтайды.

Балл
1
1

1

1
1
1
1
1

1

1

1

1

1

1

1
1
1
1
1
1
20

9.1A «Электролиттік диссоциация» бөлімі бойынша жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты
ата-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрика
Білім алушының аты-жөні ___________________________________________

Бағалау критерийі

Оқу жетістіктерінің деңгейі
Төмен

Орта

Жоғары

Иондық байланысы бар
заттардың электролиттік
диссоциация механизмін
түсіндіреді

Иондық
байланыс
түрімен
электролиттік
диссоциация
механизмін
түсіндіруде
қиналады

Процесті анықтауда/байланыстардың
үзілуі
тұрғысынан
суретте
бейнеленген механизмге түсініктеме
беруде қателіктер жібереді

Иондық
байланыс
түрімен
электролиттік
диссоциация
механизмін
атайды
және
түсіндіреді

Бейорганикалық
қосылыстардың
негізгі
кластарының
өкілдері
үшін
диссоциациялану
үдерісінің
реакция
теңдеулерін құрастырады

Бейорганикалық қосылыстардың
негізгі кластарының өкілдері
үшін диссоциациялану үдерісінің
реакция теңдеулерін құрастыруда
қиналады

Қышқылдың / негіздің / орта тұздың
/қышқылдық тұздың диссоциациялау
теңдеуін құрастыруда
қателіктер
жібереді

Бейорганикалық
қосылыстардың
негізгі кластарының өкілдері үшін
диссоциациялану үдерісінің реакция
теңдеулерін құрастырады

Нәтижесінде тұнба, газ
және
су
түзілетін
заттардың
өзара
әрекеттесуінің
реакция
теңдеулерін құрастырады

Нәтижесінде тұнба, газ және су
түзілетін
заттардың
өзара
әрекеттесуінің
реакция
теңдеулерін
құрастыруда
қиналады

Тұнбаның /газдың /судың түзілуінің
молекулалық,
иондық
және
қысқартылған иондық теңдеулерін
құрастыруда қателіктер жібереді

Нәтижесінде тұнба, газ және су
түзілетін
заттардың
өзара
әрекеттесуінің реакция теңдеулерін
құрастырады

2

Қысқартылған
иондық
теңдеу
бойынша
молекулалық және толық
иондық
теңдеулерін
құрастырады

Қысқартылған иондық теңдеу
бойынша молекулалық және
толық
иондық
теңдеулерін
құрастыруда қиналады.

Қысқартылған
теңдеуі
бойынша
ерімейтін кремний қышқылының/
алюминий тұзының сулы ерітіндісінің
/
су
/
көміртек
диоксидінің
молекулалық және толық иондық
теңдеуін құрастыруда қателіктер
жібереді

Қысқартылған
иондық
теңдеу
бойынша молекулалық және толық
иондық теңдеулерін құрастырады

Ұсынылған
сызба
бойынша
гидролизге
ұшыраған
тұздың
құрамын анықтайды

Сызба
бойынша
гидролизге
ұшыраған
тұздың
құрамын
анықтауда қиналады

Белгісіз тұздың катионын/ анионын
анықтауда/ тұздың құрамын және
атауын
атағанда/гидролиздың
иондық/ молекулалық теңдеулерін
құрастырғанда/
тұз
ерітіндісінің
ортасын
анықтауда
қателіктер
жібереді

Ұсынылған
сызба
бойынша
гидролизге
ұшыраған
тұздың
құрамын анықтайды

3

9.1В «Бейорганикалық қосылыстардың сапалық талдауы» бөлімі бойынша жиынтық
бағалау
Оқу мақсаты

9.4.1.8 Li+, Na+, K+, Ca2+, Sr2+, Ba2+,
Cu2+ металл
катиондарын анықтау үшін жалын түсінің боялу
реакциясын жүргізу және сипаттау
9.4.1.9 Fe2+, Fe3+, Cu2+ катиондарын анықтау үшін сапалық
реакция жүргізу
9.4.1.10 Хлорид-, бромид-, йодид-, сульфат, карбонат-,
фосфат-, нитрат-, силикат- иондарына сапалық
реакцияларды тәжірибе жүзінде жүргізу және ион
алмасу реакцияларын бақылап нәтижесін сипаттау
9.4.1.11 Белгісіз заттардағы катион және аниондарды
анықтау тәжірибесінің жоспарын құру және оны
практикада жүзеге асыру;
9.2.3.1 Әрекеттесуші заттардың біреуі артық берілген
реакция теңдеулері бойынша есептеулер жүргізу.

Бағалау критерийі

Білім алушы
 Металл катиондарының сапалық сипаттамаларын
анықтайды
 Fe2+, Fe3+, Cu2+ тұздарынан түзілетін ерімейтін
қосылыстардың түсі мен құрамын көрсетеді
 Ұсынылған аниондарды анықтайтын реагенттерді
анықтайды, қысқартылған иондық теңдеулерін
құрастырады, қосылыстардың түстерін көрсетеді
 Эксперименттік деректерді бағалайды және белгісіз
заттың құрамын анықтайды
 Химиялық реакция кезінде түзілетін тұнбаның
массасын есептейді

Ойлау
деңгейі

дағдыларының Білу және түсіну/
Қолдану
20 минут

Орындау уақыты
Тапсырма

1. Отшашуларда әр түрлі түстерді шығару үшін металдардың тұздарын қолданады. Жалынның
боялуы «Құрғақ тәсіл» әдістерінің бірі металл катиондарына сапалық реакция болып
табылады. Берілген суреттегі отшашудан Na+, Ba2+,
Ca2+ иондарының
түстерін
анықтаңыздар:

сары

сары - жасыл
4

қызыл кірпіш

2. Химиялық стақандарда Cu2+, Fe3+ және Fe2+ иондарының тұз ерітінділері берілген.
Стақандардағы тұз ерітінділеріне бірнеше тамшы NaOH ерітіндісін тамызғанда тұнба
түзіледі. Cu2+, Fe3+ және Fe2+ тұнбаларының түстерін анықтаңыз:

Cu2+

Fe3+

Fe2+

Түсі
Құрамы
3. Ұсынылған иондарға сапалық реакцияны анықтайтын реагенттер мен қысқартылған иондық
теңдеулерін жазыңыз және түрлі - түсті қаламдарды пайдалана отырып реакция нәтижесінде
байқалатын өзгерістерді бояңыз:
Иондар

Аниондарды
анықтайтын
реагенттер

Қысқартылған иондық теңдеу

І-

SO42-

Br-

PO43-

CO32-

NO3-

5

Байқалған
өзгерістер
нәтижесі

Cl-

SiO32-

4. Зертханада белгісіз заттың сулы ерітіндісі дайындалды. Алынған ерітіндіге бірнеше
миллилитр натрий гидроксидінің ерітіндісін және алюминий фольгасының бірнеше бөлігін
қосып, алынған қоспаны спиртшам жалынының үстінен қыздырды. Нәтижесінде өткір иісі
бар газ пайда болды. Ылғал қызғылт лакмус қағазын бөлінген газы бар сынауыққа салған
кезде көк түске боялды. Белгісіз құрғақ заттың бір бөлігін жанарғының жалынына апарғанда
жалын сары-жасыл түске боялды.
(i) Сапалық талдау нәтижесінде анықталған затты анықтаңыз.
Катион
Анион
(ii)

Тұздың формуласы және атауы: ____________________________________________
Берілген ерітіндідегі катионды қандай сапалық реакцияның көмегімен анықтауға
болатынын көрсетіңіз?
________________________________________________________________________

5. Құрамында 11,1 г кальций хлориді және 35 г қорғасын (ІІ) нитраты бар екі ерітіндіні
қосқанда түсетін тұнбаның массасын есептеңіз:

6

Бағалау критерийі
Метал
сапалық
анықтайды

катиондарының
сипаттамаларын

Тапсырма
№
1

Fe2+, Fe3+, Cu2+ тұздарынан
түзілетін
ерімейтін
қосылыстардың түсі мен
құрамын көрсетеді

2

Ұсынылған
аниондарды
анықтайтын
реагенттерді
анықтайды,
қысқартылған
иондық
теңдеулерін
құрастырады,
қосылыстардың
түстерін
көрсетеді

3

Дескриптор
Бал
л
Білім алушы
отшашуға сары түс беретін катионды
1
анықтайды;
отшашуға жасыл - сары түс беретін
1
катионды анықтайды;
отшашуға қызыл - қоңыр түс беретін
1
катионды анықтайды;
Cu2+ тұзынан түзілетін тұнбаның түсі мен
1
құрамын көрсетеді;
Fe3+ тұзынан түзілетін тұнбаның түсі мен
1
құрамын көрсетеді;
Fe2+ тұзынан түзілетін тұнбаның түсі мен
1
құрамын көрсетеді;
Іанионын
анықтайтын
реагентті
1
анықтайды,
қысқартылған
иондық
теңдеуін құрастырады және нәтижесінде
байқалатын
өзгерістерді
түстердің
көмегімен көрсетеді;
SO42- анионын анықтайтын реагентті
1
анықтайды,
қысқартылған
иондық
теңдеуін құрастырады және нәтижесінде
байқалатын
өзгерістерді
түстердің
көмегімен көрсетеді;
Brанионын анықтайтын реагентті
1
анықтайды,
қысқартылған
иондық
теңдеуін құрастырады және нәтижесінде
байқалатын
өзгерістерді
түстердің
көмегімен көрсетеді;
PO43- анионын анықтайтын реагентті 1
анықтайды,
қысқартылған
иондық
теңдеуін құрастырады және нәтижесінде
байқалатын
өзгерістерді
түстердің
көмегімен көрсетеді;
CO32- анионын анықтайтын реагентті 1
анықтайды,
қысқартылған
иондық
теңдеуін құрастырады және нәтижесінде
байқалатын
өзгерістерді
түстердің
көмегімен көрсетеді;
NO3- анионын анықтайтын реагентті 1
анықтайды,
қысқартылған
иондық
теңдеуін құрастырады және нәтижесінде
байқалатын
өзгерістерді
түстердің
көмегімен көрсетеді;
Cl- анионын анықтайтын реагентті 1
анықтайды,
қысқартылған
иондық
теңдеуін құрастырады және нәтижесінде
байқалатын
өзгерістерді
түстердің
көмегімен көрсетеді;

7

Эксперименттік деректерді
бағалайды және белгісіз
заттың
құрамын
сәйкестендіреді

Химиялық реакция кезінде
түзілетін тұнбаның массасын
есептейді

SiO32- анионын анықтайтын реагентті 1
анықтайды,
қысқартылған
иондық
теңдеуін құрастырады және нәтижесінде
байқалатын
өзгерістерді
түстердің
көмегімен көрсетеді;
4
эксперименттік
деректер бойынша 1
белгісіз тұздың катионын және анионын
анықтайды;
тұздың формуласын құрастырады және 1
атауын береді;
ерітіндідегі тұз катионын анықтайтын 1
қысқартылған
иондық
теңдеуін
құрастырады және нәтижесін болжайды;
5
теңестірілген химиялық реакция теңдеуін 1
құрастырады;
әрекеттесуші заттардың зат мөлшерін 1
есептейді;
тұнбаның массасын есептейді.
1
Барлығы
20

8

9.1В «Бейорганикалық қосылыстардың сапалық талдауы» бөлімі бойынша жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты
ата-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрика
Білім алушының аты-жөні ___________________________________________

Оқу жетістіктерінің деңгейі
Бағалау критерийі
Төмен

Орта

Жоғары

Металдардың
катиондарын
сапалық
сипаттамаларын
анықтайды

Металдардың
анықтаудың
сипаттамаларын
қиналады.

катиондарын
сапалық
анықтауда

Отшашуға сары түс/жасыл - сары/ қызыл қоңыр түс беретін катионды анықтауда
қателіктер жібереді.

Металдардың катиондарын
сапалық
сипаттамаларын
анықтайды.

Fe2+, Fe3+, Cu2+ тұздарынан
түзілетін
ерімейтін
қосылыстардың түсі мен
құрамын көрсетеді

Fe2+, Fe3+, Cu2+ тұздарынан
түзілетін
ерімейтін
қосылыстардың
түсі
мен
құрамын анықтауда қиналады.

Cu2+/ Fe3+/ Fe2+ тұзынан түзілетін
тұнбаның түсі мен құрамын көрсетуде
қателіктер жібереді.

Fe2+,
Fe3+,
Cu2+
тұздарынан
түзілетін
ерімейтін
қосылыстардың
түсі
мен
құрамын көрсетеді.

Ұсынылған аниондарды
анықтайтын реагенттерді
анықтайды,қысқартылған
иондық
теңдеулерін
құрастырады,
қосылыстардың түстерін
көрсетеді

Аниондарды
анықтайтын
реагенттерді
анықтауда,
қысқартылған
иондық
теңдеулерін
құрастыруда,
қосылыстардың
түстерін
көрсетуде қиналады.

І- / SO42- /Br- / PO43- /CO32- / NO3-/ Cl-/ SiO32аниондарын
анықтайтын
реагентті
анықтауда/қысқартылған иондық теңдеуін
құрастыруда/байқалатын
өзгерістерді
түстердің көмегімен көрсетуде қателіктер
жібереді.

Аниондарды анықтайтын
реагенттерді
анықтайды,
қысқартылған
иондық
теңдеулерін құрастырады,
қосылыстардың
түстерін
көрсетеді.

9

Эксперименттік
деректерді
бағалайды
және
белгісіз
заттың
құрамын сәйкестендіреді

Эксперименттік
деректерді
бағалайды және белгісіз заттың
құрамын анықтауда қиналады.

Химиялық
кезінде
тұнбаның
есептейді

Химиялық
реакция
түзілетін
тұнбаның
есептеуде қиналады.

реакция
түзілетін
массасын

Эксперименттік
деректер бойынша
белгісіз
тұздың
катионын/анионын
анықтауда/
тұздың
формуласын
құрастыруда
және
атауын
беруде/
ерітіндідегі тұз катионын
анықтайтын
қысқартылған
иондық
теңдеуін
құрастыруда және нәтижесін
сәйкестендіруде қателіктер жібереді.

кезінде Теңестірілген химиялық реакция теңдеуін
массасын құрастыруда/ әрекеттесуші заттардың зат
мөлшерін/тұнбаның массасын есептеуде
қателіктер жібереді.

10

Эксперименттік деректерді
бағалайды және белгісіз
заттың
құрамын
сәйкестендіреді.

Химиялық реакция кезінде
түзілетін
тұнбаның
массасын есептейді.

9.1С «Химиялық реакция жылдамдығы», 9.1D «Қайтымды реакциялар»
бөлімдері бойынша жиынтық бағалау
Оқу мақсаты

9.3.2.1 Реакция жылдамдығы ұғымын түсіндіру
9.3.2.2 Реакция жылдамдығына әсер ететін факторларды
анықтау және оны бөлшектердің кинетикалық
теориясы тұрғысынан түсіндіру
9.3.3.1 Қайтымды және қайтымсыз реакцияларды білу;
9.3.3.2 Тепе-теңдікті динамикалық үдеріс ретінде сипаттау
және Ле-Шателье-Браун принципі бойынша
химиялық тепе-теңдіктің ығысуын болжау
9.3.3.3 Химиялық тепе – теңдік күйіне және химиялық
реакция жылдамдығына жағдайлар өзгерісінің
әсерін түсіну және ажырату.

Бағалау критерийі

Білім алушы
 Жылдамдық тұрғысынан химиялық реакцияның өту
принципін ажыратады
 Бөлшектер теориясы тұрғысынан химиялық
реакцияның
жылдамдығына
әсер
ететін
факторларды анықтайды
 Қайтымды және қайтымсыз химиялық процестерді
жіктейді
 Сыртқы факторлар өзгерген кезде химиялық
реакцияның жылдамдығының өзгеруін болжайды
 Химиялық тепе-теңдікті өнімнің түзілу жағына
қарай жылжытуға қабілетті факторларды көрсетеді

Ойлау
деңгейі

дағдыларының Білу және түсіну
Қолдану
Жоғары деңгей дағдылары

Орындау уақыты

20 минут

Тапсырма
1. Химиялық реакция: А + В = С сызбанұсқасы бойынша жүреді.
(a) Реакция кезінде А және В заттарының концентрациялары қалай өзгереді?
________________________________________________________________________________
(b) А және В заттары қатты заттар екені белгілі болса, берілген реакцияны температураны
өзгертпей қалай жылдамдатуға болады?
________________________________________________________________________________
2. Кальций карбонаты және тұз қышқылы әрекеттесуі нәтижесінде көмір қышқыл газы бөлінеді.
(a) Химиялық процестің реакция теңдеуін құрастырыңыз:
________________________________________________________________________________

11

(b) Реагенттердің толық жұмсалуына қажет уақытты жоғарыдағы графиктен анықтаңыз:
________________________________________________________________________________
(c) Реакция аяқталуына байланысты реакция жылдамдығының төмендеуін, бөлшектер
теориясы тұрғысынан түсіндіріңіз:
________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________
3. Ұсынылған үрдістерді қайтымды және қайтымсыз деп жіктеңіз:
А
В
С
D

Аммиак өндірісі
Қышқылдық жаңбырдың әсерінен сәулет құрылыстарының бұзылуы
Тағамдардың ашуы
Бейтараптану реакциясы
1
Қайтымды үрдістер

2
Қайтымсыз үрдістер

4. Химиялық реакцияның жылдамдығына әсер ететін факторлар бар.

(a) Суретте химиялық реакцияның жылдамдығына әсер ететін қандай фактор көрсетілгенін
анықтаңыз:
________________________________________________________________________________
(b) Барлық үрдістер үшін пайдаланылуға болатынын түсіндіріңіз:
________________________________________________________________________________
(c) i) жоғарыда көрсетілген фактордың өзгеруі химиялық реакция жылдамдығының артуына
қалай әсер ететінін болжаңыз:
___________________________________________________________________________
ii) жүйе тепе-тең және гомогенді болған жағдайда жоғарыда көрсетілген фактор
жоғарылаған кезде ығысуды болжаңыз:
__________________________________________________________________________
12

5. Тепе-теңдікті (Vөнім) реакция өнімдеріне қарай ығыстыруға қабілетті факторларды көрсетіңіз:
(a) 2NF3(г) + 3H2(г) → 6HF(г) + N2(г) + Q

(b) Салқындату тепе-теңдік күйіне және келесі реакцияларда өнімдердің шығымына қалай
әсер етеді? Осы өзгерістерді болжап, кестеге жауаптарды солға, оңға / V(өн) ≥/ ≤ V(түз)
үлгісінде енгізіңіз:
№
1
2
3
4
5

Үрдіс
2SO3(г) ↔ 2SO2(г) + O2(г) − Q
Н2(г) + I2(г) ↔2HI(г) + Q
N2(г) + O2(г) ↔2 NO(г) − Q
2 NO(г) + O2(г) ↔2 NO2(г) +Q
C(қ) + 2Cl2(г) ↔ CCl4(г) + Q

Салқындату әсері

13

Бағалау критерийі
Жылдамдық тұрғысынан
химиялық реакцияның өту
принципін түсінеді

Тапсырма
№

1

Бөлшектер
теориясы
тұрғысынан
химиялық
реакцияның
жылдамдығына әсер ететін
факторларды анықтайды
2

Қайтымды және қайтымсыз
химиялық
үрдістерді
жіктейді

3

Сыртқы
факторлар
өзгерген кезде химиялық
реакцияның
жылдамдығының өзгеруін
болжайды
4

Химиялық
тепе-теңдікті
өнімнің
түзілу жағына
қарай жылжытуға қабілетті
факторларды көрсетеді

5а

Дескриптор
Білім алушы
концентрацияның өзгеруі тұрғысынан
химиялық реакцияның жылдамдығының
өзгеруін көрсетеді;
қатты
реагенттер
үшін
химиялық
реакцияны жылдамдату әдісін ұсынады;
кальций карбонаты мен тұз қышқылының
арасындағы
теңестірілген
реакция
теңдеуін құрастырады;
реагенттерді толық жұмсау үшін кесте
бойынша уақытты белгілейді;
реагенттердің
шығыны
тұрғысынан
химиялық реакцияның жылдамдығын
азайту себебін түсіндіреді;
өнімнің түзілуі тұрғысынан химиялық
реакцияның
жылдамдығының
азаю
себебін түсіндіреді;
ұсынылған тізбеден қайтымсыз үрдістерді
анықтайды;
ұсынылған тізбеден қайтымды үрдістерді
анықтайды;
суретте
көрсетілген
реакция
жылдамдығына әсер ететін факторды
анықтайды;
реагенттердің агрегаттық күйін ескере
отырып, факторлардың (а) қолданылуын
түсіндіреді;
факторлардың өзгеруі (а) химиялық
реакцияның жылдамдығын арттырады деп
болжайды;
факторлар (а) жүйеге көтерілген кезде
химиялық
тепе-теңдіктің
ығысуын
болжайды;
реагенттер/өнімдер
концентрациясын
ескере отырып, реакция өнімдеріне (Vөн)
қарай ығысатын тепе-теңдік факторын
көрсетеді;
жүйедегі
температураның
жоғарылауын/төмендеуін
есепке
ала
отырып, реакция өнімдеріне (Vөн) қарай
ығысатын
тепе-теңдік
факторын
көрсетеді;
жүйедегі
қысымның
жоғарылауын/төмендеуін
есепке
ала
отырып, реакция өнімдеріне (Vөн) қарай
ығысатын
тепе-теңдік
факторын
көрсетеді;

14

Балл
1

1
1

1
1

1

1
1
1

1

1

1

1

1

1

5b

№1 процесс үшін салқындату кезінде
(-Q) химиялық тепе-теңдіктің ығысуын
анықтайды;
№2 процесс үшін салқындату кезінде (Q) химиялық тепе-теңдіктің ығысуын
анықтайды;
- №3 процесс үшін салқындату кезінде
(-Q) химиялық тепе-теңдіктің ығысуын
анықтайды;
- №4 процесс үшін салқындату кезінде
(-Q) химиялық тепе-теңдіктің ығысуын
анықтайды;
- №5 процесс үшін салқындату кезінде
(-Q) химиялық тепе-теңдіктің ығысуын
анықтайды.

Барлығы

1

1

1

1

1

20

15

9.1С «Химиялық реакция жылдамдығы» және 9.1D «Қайтымды реакциялар» бөлімдері бойынша
жиынтық бағалаудың нәтижесіне қатысты ата-аналарға ақпарат ұсынуға арналған рубрика
Білім алушының аты-жөні ___________________________________________

Бағалау критерийі

Оқу жетістіктерінің деңгейі
Төмен

Орта

Жоғары

Жылдамдық тұрғысынан
химиялық
реакцияның
өту принципін түсінеді

Жылдамдық
тұрғысынан
химиялық реакцияның өту
принципін
түсіндіргенде
қиналады.

Концентрацияның
өзгеруі
тұрғысынан
химиялық реакцияның жылдамдығының
өзгеруін көрсеткенде/ -қатты реагенттер үшін
химиялық реакцияны жылдамдату әдісін
ұсынғанда қателіктер жібереді.

Жылдамдық
тұрғысынан
химиялық реакцияның өту
принципін түсінеді.

Бөлшектер
теориясы
тұрғысынан
химиялық
реакцияның
жылдамдығына
әсер
ететін
факторларды
анықтайды

Бөлшектер
теориясы
тұрғысынан
химиялық
реакцияның
жылдамдығына
әсер
ететін
факторларды
анытауда қиналады.

Кальций карбонаты мен тұз қышқылының
арасындағы теңестірілген реакция теңдеуін
құрастырғанда/реагенттерді толық жұмсау
үшін кесте бойынша уақытты белгілегенде/
реагенттердің
шығыны
тұрғысынан
химиялық реакцияның жылдамдығын азайту
себебін
түсіндіргенде/өнімнің
түзілуі
тұрғысынан
химиялық
реакцияның
жылдамдығының азаю себебін түсіндіргенде
қателіктер жібереді.

Бөлшектер
теориясы
тұрғысынан
химиялық
реакцияның жылдамдығына
әсер ететін факторларды
анықтайды.

Қайтымды
және
қайтымсыз
химиялық
үрдістерді жіктейді

Қайтымды және қайтымсыз
химиялық
үрдістерді
жіктегенде қиналады.

Ұсынылған
тізбеден
қайтымсыз/қайтымды Қайтымды және қайтымсыз
үрдістерді анықтағанда қателіктер жібереді.
химиялық
үрдістерді
жіктейді.

16

Сыртқы
факторлар
өзгерген кезде химиялық
реакцияның
жылдамдығының өзгеруін
болжайды

Сыртқы факторлар өзгерген
кезде химиялық реакцияның
жылдамдығының
өзгеруін
болжағанда қиналады.

Суретте көрсетілген реакция жылдамдығына
әсер
ететін
факторды
анықтағанда/
реагенттердің агрегаттық күйін ескере
отырып,
факторды
(а)
қолданылуын
түсіндіргенде/
фактордың
өзгеруі
(а)
химиялық
реакцияның
жылдамдығын
арттыратындығын болжағанда /факторларды
(а) жүйеге көтерілген кезде химиялық тепетеңдіктің ығысуын болжағанда қателіктер
жібереді.

Химиялық тепе-теңдікті
өнімнің
түзілу жағына
қарай
жылжытуға
қабілетті
факторларды
көрсетеді

Әртүрлі факторлардың әсерінен Реагенттер/өнімдер концентрациясын ескереӘртүрлі
факторлардың
химиялық тепе-теңдіктің ығысу отырып, реакция өнімдеріне (Vөн) қарайәсерінен
химиялық
тепебағытын анықтауға қиналады.
ығысатын
тепе-теңдік
факторынтеңдіктің
ығысу
бағытын
көрсеткенде/жүйедегі
анықтайды.
температураның/қысымның
жоғарылауын/төмендеуін есепке ала отырып,
реакция өнімдеріне (Vөн) қарай ығысатын тепетеңдік
факторын
көрсеткенде/№1/№2/№3/№4/№5 процесс үшін
салқындату кезінде (-Q) химиялық тепе-теңдіктің
ығысатынын болжағанда қателіктер жібереді.

17

Сыртқы факторлар өзгерген
кезде химиялық реакцияның
жылдамдығының
өзгеруін
болжайды

ІІ ТОҚСАН БОЙЫНША ЖИЫНТЫҚ БАҒАЛАУҒА АРНАЛҒАН ТАПСЫРМАЛАР
9.2А «Тотығу-тотықсыздану реакциялары» бөлімі бойынша жиынтық бағалау
Оқу мақсаты

9.2.2.3 Тотығу дәрежесін табудың ережесін білу және
қолдану
9.2.2.4 Тотығу және тотықсыздану үдерістері бірбірімен
байланысты екенін және бір мезгілде жүретіндігін
түсіну
9.2.2.5 Тотығу-тотықсыздану реакцияларын тотығу
дәрежесі өзгере жүретін реакциялар ретінде түсіну
9.2.2.6 Тотығу процесін электронды беру, ал
тотықсыздану-электронды қосып алу деп түсіну
9.2.2.7 Электрондық баланс әдісімен тотығу-тотықсыздану
реакцияларының коэффициенттерін қою

Бағалау критерийі

Білім алушы
 Электрондарды беру мен алу тұрғысынан тотығу
және тотықсыздану үрдістерін жіктейді
 Бір мезгілде қарама-қарсы жүретін үрдістер ретінде
тотығу және тотықсыздану мәнін анықтайды
 Реагенттер
мен
өнімдер
құрамындағы
элементтердің тотығу дәрежесін анықтайды
 Жартылай реакция әдісімен электронды балансты
құрастырады және тотығу-тотықсыздану үрдісінің
жиынтық теңдеуін теңестіреді
 Қосылыстардың тотығу қабілеттерін бағалайды.

Ойлау
деңгейі

дағдыларының Білу және түсіну/ Қолдану

Орындау уақыты

20 минут

Тапсырма
1. Электронды беру үрдісі қалай аталады?
A. Тотықсыздану
B. Тотығу
C. Тотығу-тотықсыздану
D. Айырылу
2. Назарларыңызға найзағайдың әсерінен жүруі мүмкін реакциялар ұсынылған.
Қай қатардағы жауап реагент молекулаларында болып жатқан процестерді дұрыс
көрсетеді?
N2
NO
O3
A
тотығу
тотығу
тотығу
B
тотығу
тотығу
тотықсыздану
C
тотықсыздану
тотықсыздану
тотығу
D
тотықсыздану
тотықсыздану
тотықсыздану
3. Тотығу үдерісіне сәйкес келетін тұжырым:
18

1
2
3
A. 1,2 және 3
B. 1 және 3
C. 2 және 3
D. тек қана 3

Тұжырым
Тотығу дәрежесі өседі
Сутектің мөлшері артып, оттектің мөлшері кемиді
Оттектің мөлшері артып, сутектің мөлшері кемиді

4. K2Cr2O7 + KI + H2SO4 = Cr2(SO4)3 + K2SO4 + I2 + H2O
(а) Теңдеудегі заттардың үстіне тотығу дәрежелерін көрсетіңіз:
____________________________________________________________________________
(b) (i) Құрамындағы атомдары тотықтырғыш және тотықсыздандырғыш қасиет көрсететін
реаганттерді анықтаңыз:
Тотықтырғыш _______________________________________________________________
Тотықсыздандырғыш _________________________________________________________
(ii) тотығу дәрежесін пайдалана отырып, тотықтырғыштың атауын жазыңыз:
_____________________________________________________________________________
(c) электрондық баланс әдісі арқылы:
тотығу процесінің теңдеуін жазыңыз:
____________________________________________________________________________
тотықсыздану процесінің теңдеуін жазыңыз:
____________________________________________________________________________
(d) Тотығу – тотықсыздану процесінің теңдеулерін қолдана отырып, реакцияның
молекулалық теңдеуін жазып, теңестіріңіз:
____________________________________________________________________________
(e) Тотығу және тотықсыздану процесіне электрондарды қосып немесе беріп жіберу
тұрғысынан анықтама беріңіз:
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
5. Төменде хром (ІІ) оксидінің, CrO айналымы көрсетілген.
(а) Кестені толтырыңыз:

№
А
В
С
D

Орын алған үрдіс

Аталуы

Сr2+ -4?̅ → Сr6+

Тотығу

19

(b) Қандай үрдісте хром (ІІ) оксиді тотықтырғыштық қасиет көрсетеді?
A. D

B. C

C. B

D. A

(с) Хром (ІІІ) оксидіндегі хромның тотығу дәрежесі аралық мәнеге ие болғандықтан
тотықтырғышта, тотықсыздандырғышта қандай қасиет көрсетеді?
??

Cr2O3 + 2Na2CO3 + 3NaNO3 → 2Na2CrO4 + 3NaNO2 + 2CO2
і. Қосылыстың формуласын жазыңыз:
Тотықтырғыш:___________________
Тотықсыздандырғыш:_____________
іі. Төменде хром (ІІІ) оксидінің химиялық қасиеті көрсетілген. Тотығу тотықсыздану реакцияларын анықтаңыз:
a) Cr2O3 + 6HCl → 2CrCl3 + 3H2O
b) Cr2O3 + 2Al → Al2O3 + 3Cr
c) Cr2O3 + KClO3 + 2K2CO3 → 2K2CrO4 + KCl + 2CO2
d) Cr2O3 + 2KOH → 2KCrO2 + H2O

20

Бағалау критерийі
Электрондарды беру мен
алу тұрғысынан тотығу
және
тотықсыздану
үрдістерін жіктейді
Бір мезгілде қарамақарсы жүретін үрдістер
ретінде тотығу және
тотықсыздану
мәнін
анықтайды
Реагенттер мен өнімдер
құрамындағы
элементтердің
тотығу
дәрежесін анықтайды
Жартылай
реакция
әдісімен
электронды
балансты
құрастырады
және
тотығутотықсыздану үрдісінің
жиынтық
теңдеуін
теңестіреді

Қосыл