ИНФОРМАТИКАДАН ҚИЫНДЫҒЫ ЖОҒАРЫ ЕСЕПТЕРДІ ШЫҒАРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ.

Сапарханұлы Б. – КММ №146 мектеп-лицейінде информатика пәні мұғалімі, berik.saparkhanuly@mail.ru

Мақалада информатиканы оқыту әдістемесінің мәселелерінің бір бөлімі қарастырылған.Ол информатикадан қиындығы жоғары есептерді шығару мәселесі.Информатика көпсалалы техникалық ғылым болып саналғандықтан бұл жерде есеп шығаруды ұйымдастыру мәселесі әрқашан өз шешуін күтіп тұрады.Мақалада информатикадан қиындығы жоғары есептерді шығаруәдістемесі мен қатар оқыту технологиялары жайлы да айтылған.

Түйін сөздер: информатика, оқыту әдістемесі, педагогикалық технология, оқу үрдісі,компьютер.

Еліміздің, қоғамның экономикалық, саяси, мəдени дамуына үлес қосатын, əлемдік инновацияға көтерілетін білімді де мəдениетті, парасатты, денсаулығы мықты азамат тəрбиелеп шығару – мектептің, ұстаздар қауымының бүгінгі таңдағы баға жетпес міндеті. Адам ұрпағымен мың жасайды дегендей, ұрпақ тəрбиесі қай кезде де халықтық мəселе болған. Тарихтан білетініміз: дарындылар, қабілеттілер аса жоғары бағаланған, сондықтан қазіргі мектеп мұғалімдері алдында тұрған аса маңызды міндет – талабы таудай жеке тұлғаны өсіріп шығару. Ал еш нəрсеге бейімділігі жоқ қабілеті жоқ адамның болмайтыны педагогикада дəлелденген. Оқушы талантын тауып, дарынын дамытар жұмысты бастауыш сыныптан бастап жүргізу керектігі айдай анық. Жеке тұлға қалыптастыруда əр оқушының қабілетін танып, біліп, дамытып, шыңдап, жол сілтеп адам дəрежесін көтеру керек жəне жаңашыл жұмысқа бет бұру керек, ол үшін ұлттық мəдениетті көтеру, ұлттық педагогиканы, халық мұрасын пайдалану арқылы намысты, имандылық пен ізгілікті, жат іс-əрекеттерге сын көзбен қарап, өз бағасын бере білетін, рухани байлықты қастерлейтін, өз ошағын, Отанын қорғай білетін азамат тəрбиелеу. Сол үшін ұлттық мектебімізде жаңа білім беруде жаңаша əдіс- тəсілмен жүргізуіміз керек. Бірақ мектептің түрін өзгерткеннен (гимназия, лицей, т.б.) ойлаған мақсатқа жете алмаймыз. Ондағы оқыту мазмұны, білім беру технологиясы баланың талантына, дарынына, талап-тілегіне қарай ұлттық тəрбие, салт-дəстүр, бабалар тарихын негізге ала отырып, жеке тұлға қалыптастыруға бағытталу керек. Қазіргі таңда педагогика теориясына елеулі өзгерістер еніп, білім беру мазмұны жақсарып, жаңа көзқарастар пайда болып, білім беру құрылымында қазіргі заманғы педагогикалық технологиялар өмірге келуде. Оқытудың қазіргі заманғы педагогикалық технологияларды алдымен жете меңгерген, одан соң оны оқу мазмұнына балалардың жас жəне психологиялық ерекшеліктеріне қарай пайдаланудың маңызы зор. Педагогикалық технология ұғымы іс-тəжірибемізде жиірек қолданылып, практикаға енуде. Ал «технология» түсіндірмесін сөздікте қандай да болсын істегі, шеберліктегі, өнердегі амадардың жиынтығы, ал педагогикалык технология – педагогикалық мақсатқа қол жеткізу жолындағы қолданылатын барлық қисынды ілім амалдары мен əдіснамалық құралдарының жүйелі жиынтығы жəне жұмыс істеу реті – деп В. Кларин айтып өткендей, педагогикалық технология тəжірибеде жүзеге асатын педагогикалық жүйенің жобасы. Ал педагогикалық жүйе дара тұлғаны қалыптастыруға бағытталған, белгілі бір мақсатқа жету жолындағы арнайы педагогикалықықпалдыұйымдастыруға қажеттті өзара байланысқан əдістер құралдарының жиынтығы. Олай болса, дəл қазір бізге осы педагогикалық технологияны дамыту приктикада пайдалану [1],[2].

Егер өткен уақытта мұғалім алдына тек оқушыларға белгілі бір мөлшерде ғана білім беру боса, қазіргі уақытта білім беріп қана қоймай, оқушының оқыту процесінде дамуыда есептелуі тиіс.

Педагогикалық технологияның негізі – саралап оқыту. Бұл бойынша оқушы білімді меңгеру деңгейін төртке бөлуге болады. Бірінші төменгі деңгей – міндетті деңгей, қалғаны оқушы қабілетіне қарай игеріледі. Сонда міндетті деңгейді мемлекеттік өлшем ретінде алсақ, білім берудің шығармашылық сипаты қалыптасады. Былайша айтқанда, педагогикалық технология – оқушының шығармашылықпен терең ойластырылған көптеген факторлардың үйлесімділігі, оқыту мен тəрбиелік тиімділігін қамтамасыз ететін жанды құрамдас бөлігі. Мектептің ескі құрылысы мен білімнің жаңа мазмұны арасындағы қарама-қайшылықты жою үшін жүйелі түрде саралап, білім берудің түпкі мақсаты өмірдің сан тараулы дамуын меңгеретін адамға табиғи мүмкіндігі негізінде дамыта тəрбиелеу. Кез келген елдің экономикалық қуаты, халқының өмір сүру деңгейінің жоғарылығы, дүниежүзілік қауымдастықтағы орны мен салмағы сол елдің технологиялық даму деңгейімен анықталмақ. Жалпы қоғам дамуы мен қазіргі заманғы педагогикалық технологияны енгізу сапалығы осы елдегі білім беру ісінің жолға қойылғандығы мен осы саланы ақпараттандыру деңгейіне келіп тіреледі. Экономикалық жағынан дамыған елдердің тəжірибесі экономи- ка, ғылым мен мəдениеттің қарқынды дамуының негізгі кілті екендігін көрсетіп отыр, ендеше қазіргі заманның ақпараттық технологиясын меңгеру міндетіміз [3].

Қазіргі заманауи білім концепциясына сәйкес ақпараттық білімнің мақсаты қоғамдығ өмірде қажетті оқушылардың ақыл-ойын дамыту,ойлау қасиеттерін қалыптастыру болып табылады. Ақпараттық білімнің 5-6 сыныптардағы информатика пәні оқушылардың танымдық процестерін дамыту мақсаттарына, 7-11 сыныптарында программалау бөлімі танымдық процестерді жетілдіру мақсаттарында тапсырмалар беру керек. Л. С . Выготскидің айтуынша, оқыту бұл – баланың дамуының алғы шарты болып табылады, себебі ол баладан бұрын пайда болған жүие және ол әр уақытта бала дамуыныңалдында жүреді. Егер оқушы өзбетімен информатиркадан олимпиадалық есептерді, қиындығы жоғары есептерді шығара алатын болса, онда оның интелектуалды дамуының жоғары көрсеткіші болып табылады.

Мұғалім дәстүрлі білім беру әдістерін пайдалана отырып, оқыту процесін оқушының дамытушылығы мен әсерітигізе алатындай етіп ұйымдастырады.

Біздің ойымызша, бұны жүзеге асыру үшін қиындығы жоғары есептерді берілетін тапсырмаларды кірістіріп қарастыру керек.

Оқыту теориясында есеп ұғымын мен метод қолданылады. Есеп шығару оқытудан шығармашылық ойлауды, қандайда бір оқу мәтін меңгеруді немесе қандайда бір танымдық іс-әрекетті талап етеді. Енді ғалымдардың есеп ұғымына қатысты пікірлерін келтірейк . А.Н. Леонтьев бойынша, есеп, қандайда бір шартты орындаудағымақсат. К. И. Нешков және А. Д. Семушкин, есепті анық атқаратын функциясына сай, мынадай типтері белгілі: дидактикалық есептер; танымдық есептер және дамытушы есептер. Ал Ю.М. Колягиннің ойынша, есеп білім берудің негізгі компоненталары, олар: білім алу, тәрбиелеу және дамытуға сәйкес болуы керек [4].

Оқу-тəрбие үдерісінде қолданып, айтарлықтай нəтиже беріп жүрген жаңа педагогикалық технологиялар мыналар: Лысенкованың алдын ала оқыту, Хазанскиннің есептер шығару, Палтышевтың физиканы есептеп шығару, Шаталовтың интенсивті оқыту (тірек сигналдарын пайдалану арқылы), Эрдниевтің мəселелік оқыту оқытудың белсенді əдісі, т.т. Ал, соңғы жылдары оқытудың модульдік технологиясымен Дьяченконың оқытудың ұжымдық тəсілі, сондай-ақ про- фессор Қараевтің оқытуды дифференциялау жəне білім беру демократияландыру мен ізгілендіру ұстанымдарына негізделген жаңа педагогикалық компьютерлік технологиясы еліміздің көптеген мектептерінде қолданылып жүр.

Адамның өмір бойында дамыту ол оның психологиялық дамуымен тығыз байланысты екндігі белгілі. Бұл дегеніміз, тапсырмалар оқушылардың ми жадысын, зейінін және ой қозғау мүмкіндігіне дамытуды ескерк отырып, оқушының жадын дамытуға әртүрлі нормалармен суреттермен жұмыс жасаған дұрыс.

Қабылдау процесінде адамның өткендегі тәжірибесі ерекше маңыз алады. Сыртқы ортадан  дамылсыз ақпарат келіп отырады. Кісі бүлардың бәрін бірдей дүрыс қабылдай алмайды, немесе үлгермейді. Егер бала өмір бойы поезды көрмей өссе, оны бірден жақсы тани алмайды. Адамның сыртқы дүниенің заттары мен қүбылыстарын қабылдауы селқос үңілу емес, белсенді қабылдау. Белсенді қабылдау  дүниені тереңірек тануға мүмкіндік береді.

Қабылдау — ми қабығының күрделі анализдік және синтездік қызметінің нөтижесі. Қабылдаудың физиологиялық негізіне бірнеше тітіркендіргіштердің жиынтығы мен олардың қарым-қатынасында пайда болатын уақытша жүйке байланыстары жатады. Мүны И. П. Павлов қатынасрефлексі деп атаған. Мәселен,  анализаторында осындай қатынас рефлексінің жасалуы (яғни тітіркендіргіштердін бір-бірімен байланысы) заттың түрі түсі, мөлшеріне қарамай-ақ оның түлғасын тануға мүмкіндік береді.

Сөйтіп, қабылдау — түйсіктегідей бір анализатордың  қызметі емес, бірнеше анализаторлардың бірлесіп қызмет істеуінің нәтижесі. Мәселен, киноны  екі анализатордың (, есту) өзара байланысып жүмыс істеуінен болады.

Қабылдаудың объектісі кейбір жеке қасиеттерден, жеке бөліктерден тұрғанымен, біз оларды бүтіндей, тұтастай қабылдаймыз.

Кей кезде бұрынғы тәжі-рибемізде ұшыраған кейбір объектілердің жеке бөлік-тері, шет жағасы, үзінділері  қабылданса да, біз бүларды түтас зат форма-сында қабылдаймыз. Адам алдындағы үш нүктені жеке ноқат ретінде кабылдамайды. Мүны үш бүрыштың түтас бейнесі деп түсінеді. Өйткені, қабылдаудағы жеке бөліктер жиналып келіп, түтас нәрсенің бейнесін қүрайды.

Толып жатқан объектілердің ішінен біреуін іріктеуіміз (оның қасиетін, сапасын) қабылдаудың таңдамалылыгы делінеді. Мәселен, кітап оқығанда ондағы бірер соз қате жазылған болса да байқамай оқып кете береміз. Егер кітапта "университет" деген соз "унверситет" деп қате жазылса да, біз оны "университет" деп дұрыс оқимыз. Кітап оқығанда оның мазмұнына ерекше коңіл болінетіндіктен, мұндай қателер козге түспей қалады. Ал жеке создерге, жеке өріптерге шүқшия көз салған жағдайда (мәселен, корректорлар) текстің мазмүны үғылмай, күңгірт қалып қоятын кездері болады.

Қабылдауда зейін аударып, талғаудың зор маңызы бар. Мұндай жағдайда объектінің назар аударылған белгілерін, қасиеттерін, керек жақтарын  қабылдаймыз. Біздің назар аударатынымыздың ішіндегі ең бастылары, қазірде істепжатқан әрекетімізге қажет қызықтыратын, қажетімізге жарайтын нәрселер болып табылады.

Қабылдаудың таңдамалылыгы әр түрлі объективтік (объктілердің ерекшеліктеріне — күші, қозгалысы, қарым-қатынасы т.б.) және субъективтік (адамның қабылданатын затқа қызығуы, оны қажетсінуі, сол кездегі психикалық коңіл-күйі т.б.) себептерге де байланысты болып келеді.

Ой қозғауды дамыту үшін сигналдарды шифрлау және дешифрлау, символдар жасыру мәселеге есептің шарттарына кері шартпен жұмыс істеу тапсырмаларын дайыдау керек. Сол сияқты ақпараттық диктант жүргізіп отыру қажет [5].

Оқытудың жаңа технологияларының барлығы оқушылардың өз бетінше білім алу дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Сонымен қатар, оқытушы оқыту барысында қажетті ақпараттық, техникалық құралдарды пайдаланып, оқушының терең білім алуына жағдай жасайды.

Информатика пәнінен 0bsyls5s ;j5fhs tctgnth тапсырмаларыy орындау арқылы оқушылардың пәнге деген қызығушылықтары артады.

Қорыта келгенде, информатикадан қиындығы жоғары есептерді шығару жүиелі түрде ұйымдастырушылқ қана өзінің жемісті нәтижесін береді.

1. Агеева И.Д. Занимательные материалы по информатике и математике. Москва. Творческий центр Сфера. 2006

2. Босова Л.Л., Босова А.Ю., Коломенская Ю.Г. Занимательные задачи по информатике. Москва. Бином.Лаборатория знаний.2005

3. Босова Л.Л., Босова А.Ю., Коломенская Ю.Г. Уроки информатики в 5-6 классах. Москва.Бином.Лаборатория знаний.2004

4. Зубрилин А. А. Занимательные задачи на уроках информатики // Информатика в школе: Приложение к журналу "Информатика и образование". 2004. № 5.

5. Жунусова Л.Х.,Буканова А. Методические аспекты развития критического мышления на занятиях компьютерных наук. Международный журнал экспериментального образования.№4,2016.-Ч3.С.406-408. РИНЦ-0,446