ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТЕРДЕ БИОЛОГИЯНЫ ОҚЫТУДЫҢ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ МЕН КЕМШІЛІКТЕРІ

Құндыз Сабурова

Алматы облысы, Іле ауданы, Екпінді ауылы

№48 орта мектебінің биология пәні мұғалімі

Сабурова Құндыз Асанқызы

ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТЕРДЕ БИОЛОГИЯНЫ ОҚЫТУДЫҢ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ МЕН КЕМШІЛІКТЕРІ

Еліміз егемендік алып, экономика, білім, ғылым саласында әлемдік деңгейде сәйкес өсіп-дамудың қажеттілігін өткен жиырма жылдың беделін де еңсеріп қалдық. Осыған байланысты білім мен ғылым жаңа технологиялармен қамтамасыз етілмесе алдымызға қойған мақсатымызға жету қиынға соғады. Сондықтан да болашақ жастарымыздың білім деңгейін халық аралық стандартқа сай дайындау үшін білімі, ғылымы дамыған алдыңғы қатарлы елдердің осы саладан атқарып жатқан істерімен танысып, пайдалы, тиімді технологияларын меңгерген жөн. Мектеп қабырғасында сапалы білім беруде заманауи технологияларды қолдану үшін, шет елдердің білім беру технологиясы, оқытылатын пәндердің құрылымы мен мазмұнында әсіресе, әдіс-тәсілдерінде қандай жақсы жақтары болса соған талдау жасап отыру керек. Біздің мақсатымыз қазіргі білім беретін мектептердегі биологияны оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктерін айқындау;

Мектеп бағдарламасында «Биология» пәнінің алатын өз орны бар: табиғат заңдылықтарын, дүниенің ғылыми бейнесін түсініп, адам өз іс-әрекетінде тиімді пайдаланында, табиғатпен өзара қарым-қатынасын дұрыс қалыптастыруда ерекше рөл атқарады. Биологиялық білім мазмұны тіршіліктің құндылығын, экологиялық мәселелердің маңыздылығын және салауатты өмір сүрудің қажеттілігін терең сезініп, қабылдауына мүмкіндік береді [1, 67 б.].

Жаңа технологияларды қолдану барысында оқушылардың биология пәніне қызығушылықтарын арттырып қана қоймай, үлкен ізденіспен, шығармашылыққа жетелеу барысында бірқатар артықшылықтары анықталды, олар:

1. Биологияны оқыту барысында жаңа технологияларды қолдана отырып білімдерін шыңдай түседі;

2. Оқушылардың тіл байлықтары дами түседі;

3. Еркін ойлауға мүмкіндік береді және өз ойларын еркін жеткізе алады;

4. Оқушыларда жаңа оқыту үдерістері қалыптасады;

5. Өздігінен ізденімпаздық қабілеті артады, жан-жақты ізденеді;

6. Ақпараттық сауаттылығы мен ақпараттық мәдениеті қалыптасады;

7. Шығармашылық белсенділіктері артады;

8. Ұжымдық іс әрекетке тәрбиелейді;

9. Ақыл ойлары дамиды;

10. Биологияны мектепте оқытудың артықшылығы білім алушы жүйе бойынша биология курсын жақсы меңгеруіне мүмкіндік бар;

11. Биология дүниетану курсынан бастау алып, оқушыларға тереғірек меңгеруге мүмкіндік береді;

12. Биология пәнін таңдаған кез-келген оқушы бірнеше маман иесі бола алады.

Биологиялық білімнің тәрбиелік құндылығы оқушылардың жан-жақты дамуын қамтамасыз етеді. Жеке тұлғаның жан-жақты қалыптасуына тірі табиғат туралы білімдер үлкен үлес қосады.

Жалпы биологияны оқыту арқылы патриоттық тәрбие беруге болады. Оқушыларға патриоттық тәрбие беруде сабақта және сыныптан тыс жұмыстарға ғылыми жаңалықтардың тарихымен, өз елінің және басқа елдердің көрнекті ғалымдарының ғылыми қызметімен, ғалымдардың отандық және әлемдік ғылымның дамуына қосқан үлестерімен танысу және оқушылардың туған жерінің табиғатын корғауда қосатын үлесі т.б. үлкен мәні бар.

Биологиялык білім берудің маңызды мәселелерінің бірі - оқушыларды өмірге, мамандық тандауға және еңбек етуге баулиды. Оқушы барлық өндіріс ортасының технологияларымен танысып, өзінің күшін эмпирикалық, теориялык және конструктивті мәселелерді шешуде байкау қажет. Сонда ғана оқушы өзінің таңдаған болашак мамандығына психологиялық жағынан дайын болады. Бұл өте маңызды шарт болып есептеледі.

Оқыту арқылы экологиялык тәрбие береді. Басты мақсаты - адамның табиғатпен бірлестігінде және оның мәдениеті мен барлық практикалық іс-әрекетінің табиғатты пайдалануға емес, тіпті оның алғашқы түрін сақтау да емес, табиғаттың қоғамдық дамуына ыкпал етуіне негізделген адамның жаңа ой, көзқарасының қалыптасуы, әр бір адамның өнегелік қасиетін нығайту болып табылады. Мұндағы принцип адамзаттың әрі қарай дамуы тек табиғаттың дамуымен, оның көптүрлілігі мен байлығына байланысты болашағына негізделген.

Оқушылардың биология сабағында алған білімдері өздерінің өмірін бағалап, гигиеналык талаптардың маңызын терең түсінуге мүмкіндік туғызады. Гигиеналық тәрбиенің денсаулык сактауға пайдалығын түсіну адамның өзінің денсаулығына қатынасы өзгеріп, өмірін гигиеналык тұрғыдан дұрыс ұйымдастыруға әкеледі.

Биологияны окыту барысында окушылардың жыныстық мәселелерге дұрыс қарым-қатынасының қалыптасуына биологиялық білімдер және ұл мен қыз арасындағы карым-қатынастың әдепті-этикалық нормада болуы жәрдемдеседі. Оқушылар адамның ұрықтарының мәнімен, баланың жас организмінің жетілу ерекшеліктерімен және дене шынықтыру мен спорттың маңызымен танысады. Жыныстық тәрбие беру процессінде оқушыларға дұрыс өмір сүру принциптері, жыныс гигиенасы, жыныстык қатынастан жұғатын соз ауруларының себептері мен зардабы, СПИД жайлы білім беріп, жыныстық катынастардың моральды-әдептілік негіздерін талқылайды [2, 43 б.].

Зерттеулер нәтижесінде жаратылыстану білімінің бірқатар кемшіліктері де анықталды, олар:

1. Мектеп оқушыларында жаратылыстану сауаттылығының жеткіліксіз екендігі анықталды.

2. Қазақстандық оқушылар қарапайым жағдайларда білімді молайтуды қажет ететін тапсырмаларды ойдағыдай орындайды және оларды өмірге жақын жағдайларда қолдану қиынға соғады.

3. Студенттердің білім деңгейі жеткіліксіз! жалпы білім беру дағдылары, оның бастысы - мәтіндерде, кестелерде, сызбаларда немесе суреттерде берілген ақпараттармен жұмыс істей білу.

4. Мектеп оқушыларының коммуникативтік дағдылары нашар дамыған. Көрсеткіш - бұл жалпы білім беретін мектептерде биологияны оқыту кезінде оқушылардың жартысына жуығы еркін жауап қажет ететін тапсырмаларды орындай алмауы.

5. Мектеп оқушылары жаратылыстану сипатындағы ұсынылған жағдайды талдаумен, қорытуға және бағалауға байланысты интеллектуалды дағдыларды жеткіліксіз дамытты. Ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау және қарама-қарсы екі тұжырымның пайдасына дәлелдер табу немесе ұсынылған тұжырымдарды жоққа шығару дағдылары, мектепте алған білімдерін қолдана отырып, олардың көзқарастарын негіздейді.

6. Білімгерлер өз білімдерін күнделікті өмірге енгізбейді және өткізбейді жаратылыстану мәселелерін қарастыру кезінде студенттерде белсенді азаматтық ұстаным қалыптастыру қажеттілігі туындайды.

7. Мектеп оқушыларының жаратылыстану зерттеулерінің негізгі ерекшеліктерін жеткіліксіз түсінуі проблеманы анықтаумен, ақпаратты іздеуге қажет кілт сөздерді және дерек көздерін анықтаумен, жаратылыстануды зерттеудің негізгі әдістерін ажырата отырып, биологиялық жүйенің өзгеруін болжаумен байланысты болды.

8. Экологияға байланысты тапсырмаларды орындау нашар, төмен нәтиже көрсетеді

Аталған кемшіліктерді халықаралық сарапшылар қарастырды. Қазақстандаға Орта білім беру бағдарламалары мен оқулықтарында академиялық және іргелі тәсілдерді жүзеге асырудағы шектен шығудың салдары ретінде. Осыған байланысты оқыту мазмұны мен процесінің жеке және практикалық бағдарлануын күшейту, оның даму сипатын арттыру ұсынылды. Бұл қазақстандық мамандардан оқу нәтижелеріне қойылатын талаптарды қайта қарауды және бағдарламалар мен оқулықтарға практикалық бағыттағы материалдарды енгізуді, оқытудың диалогтық сипатын күшейтуді талап етті.

PISA және TIMSS нәтижелері бойынша осы кемшіліктердің негізгі себептері мыналар болып айқындалды:

Оқушылардың бойында жалпы білім беру, интеллектуалды және коммуникативті дағдыларды дамытуға төмен көңіл бөлуді анықтайтын жаратылыстану циклі бағдарламаларының шамадан тыс жүктелуі. Жүргізілген жаратылыстану зерттеулерінің нәтижелерін талдауды немесе салыстыруды, ғылыми дәлелдерді қолдана отырып, олардың көзқарастарын дәлелдеуді, алынған тұжырымды растауды немесе жоққа шығаруды талап ететін тапсырмаларда орыс студенттері ең төменгі нәтиже көрсетеді.

Жаратылыстану білімі мазмұнының нашар дамыған практикалық және белсенді компоненті (практикалық және зертханалық жұмыстардың жеткіліксіз саны, өз бетінше жүзеге асыруға арналған тәжірибелік-бағдарлы тапсырмалар және т.б.). Соңғысы алынған ғылыми нәтижелерді дәлелдеу немесе жоққа шығару үшін дәлелдеу немесе дәлелдеу үшін ғылыми таным әдістерін зерттеуге және оларды әртүрлі өмірлік жағдайларда қолдануға уақытты көбейту қажеттілігін анықтайды [3, 7 б.].

Жаппай мектеп практикасында білім берудің жаңа басымдықтарының жеткіліксіз жүзеге асырылуы: жаратылыстану білімінің көп мөлшерін игеруге емес, алған білімдерін әртүрлі өмірлік жағдайларда қолдана білу, ғылыми әдістермен қойылған мәселелерді шешу қабілеттерін дамытуға бағыттау, әр түрлі ақпарат көздерімен жұмыс істей білу және алынған ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау.ақпарат, гипотеза және зерттеу. Бұл бағыттар жаңа ресейлік білім беру стандарттарында перспективалы болып табылады.

Жалпы білім беретін мектептерде жаратылыстану ғылымдарының нәтижелерін басқа елдермен салыстыру отандық жалпы білім берудің басымдықтары мен көптеген елдерге тән басымдықтардың арасындағы айырмашылықты айқын көрсетеді. Халықаралық салыстырмалы зерттеулердің нәтижелері көрсеткендей, орыс мектеп оқушылары көптеген елдердің студенттерінің білім деңгейлерінен төмен емес, тіпті одан да жоғары емес пәндік білім мен дағдылардың деңгейіне ие, бірақ олардың білімдерін әр түрлі жағдайларда қолдану дағдыларын қалыптастыру деңгейі білім беру жағдайынан айтарлықтай төмен.

Бұл қазіргі кезде оқушыларға пәндік білімнің едәуір жүктерін ұсына отырып, биологияны оқыту жүйесі олардың осы білім қалыптасқан білім беру жағдайынан тыс шығуға қабілеттілігін дамытуға ықпал етпейтіндігін көрсетеді. Сондықтан, отандық білім беру жүйесі мектеп оқушыларының постиндустриалды қазіргі қоғам талаптарына жауап беретін қоғамда өмір сүруге жеткілікті дайындығын әлі де қамтамасыз ете алмайды. Мектеп оқушылары көп жағдайда мектепте алған білімдерін, ең болмағанда, халықаралық сауалнамаларда көрсетілген талаптар деңгейінде еркін пайдалануға дайын емес.

Біздің елде білім алушылар отбасыларының әлеуметтік-экономикалық жағдайы көптеген басқа факторларға, оның ішінде мектептің орналасқан жеріне қарағанда күшті. Бұл бізге бұл мәселені мемлекеттік деңгейде (отбасының әлеуметтік-экономикалық мәртебесін нығайтуға және жақсартуға бағытталған ұзақ мерзімді мақсатты бағдарламаларды әзірлеу және жүзеге асыру кезінде) және ведомстволық деңгейде қалай шешуге болатындығы туралы мәселені көтеруге мүмкіндік береді. отбасының балаларын оқытуға қосқан үлесінің орнын толтыруға бағытталған арнайы шараларды жүзеге асыру).

Ата-аналардың білім деңгейінің жоғарылауымен жаратылыстану циклі пәндері бойынша мектеп оқушыларының оқу жетістіктерінің деңгейі жоғарылайды. Ресей Канада, Израиль, Литва және АҚШ-пен бірге ата-аналарының білімі ең жоғары деңгейдегі елдер тобына кіреді. Ресейлік студенттердің шамамен 34% -ында ата-аналарының кем дегенде біреуі жоғары білімді.

Жаратылыстану пәндері бойынша жоғары оқу нәтижелерін ауыл мектептерімен салыстырғанда қала мектептеріндегі оқушылар көрсетеді. Жоғары деңгейдегі оқу орындары (гимназиялар, лицейлер және т.б.) мектептің екінші сатысында (негізгі жалпы білім беру) оқытуға жоғары сапалы білім береді. Сонымен қатар, ең жақсы нәтижелерді оқу орындарында оқитын 4 және 8 сынып оқушылары көрсетеді, мұнда:

• оқытуды ұйымдастыруға жеткілікті ресурстар бар;

• мұғалімдерге қалыпты жұмыс жағдайлары жасалды;

• әлеуметтік өркендеген отбасылардың балалары көбірек оқиды;

• білім беру процесі сәттілікке бағытталған;

• балалар өздерін қауіпсіз сезінеді;

• студенттердің белсенді танымдық іс-әрекеттері үшін жағдайлар жасалды.

Жаратылыстану пәндері бойынша оқу үдерісін ұйымдастырудың ерекшеліктері туралы халықаралық зерттеулер ұсынған ақпаратты талдау көрсеткендей, басқа елдермен салыстырғанда, біздің мұғалімдер студенттердің білімін бақылауға көп уақыт бөледі (шамамен 15%) ). Сонымен қатар, сабақтың уақытының едәуір бөлігі (15% дейін) үй жұмысын тексеруге арналған. Нәтижесінде оқушылардың әртүрлі танымдық іс-әрекеттерін ұйымдастыруға арналған уақыттың үлесі азаяды (Ресейде бұл сабақтағы жалпы оқу уақытының 35% -нан аспайды, мысалы, ағылшын тілді елдерде бұл кемінде 45 %). TIMSS-2018 зерттеуінде алынған мәліметтер тағы да сегізінші сыныптағы жаратылыстану пәні мұғалімдерінің бақылау-емтихан жұмыстары біздің елде көптеген басқа елдермен салыстырғанда әлдеқайда жиі жүргізілетіндігін тағы да көрсетеді. Біздің мұғалімдердің шамамен 70% -ы бақылау және тестілеу жұмыстарын кем дегенде екі аптада бір рет жүргізеді, ал шамамен 95% - айына кемінде бір рет.

Жалпы биологияны оқытудың кемшіліктері:

Бірінші – оқулықтардағы ескірген ақпарат. Мысалы, әлі күнге дейін адамдардың ата-бабалары қатарында дриопитек айтылады. Алайда қазіргі таңда олай емес екендігі дәлелденді. Ол ХХ ғасырда қалыптасқан пікір болатын. Бұл мысал мектептегі биологияның басқа да бөлімдеріне қатысты. Заманауи жаңалықтар соңғы кезде елеусіз қалып жатады. Сонымен қатар кітап бойына тараулардың орналасуы да түсініксіз. Ең алдымен ботаникаға кіріспе. Гүлдер мен шөптер туралы балаларға түсініктірек деген ойдан туған болар. Кейін жануарлар әлемі кетеді, соңында адам туралы бөлімге жетеді. Алайда, тәжірибе көрсеткендей, бұл әдіс қате. Ботаника біз ойлағаннан өте қиын және балалардың биологияға деген қызығушылығын мүлдем өлтіріп алады. Биология оқытудың ең тиімді әдісі – адам мысалында пәнді оқыту.

Екінші басты мәселе – мұғалімдер деңгейі. Биология тез дамып жатқан ғылымдардың бірі, ал мұғалімдері болса сол бұрынғы мәліметтермен қалған. Көбіне саладағы соңғы жаңалықтар бойынша хабарсыз жүреді. Биологиялық заңдылықтарды дұрыс түсіне бермейді. Бұл педагогикалық оқу орындардың проблемасы. Аталған мәселені шешу үшін, оқыту курстарын заман ағымына сай өзгерту керек. Бірақ бұл өз жемісін 5-10 жылда береді.

Үшінші мәселе – ғылымның, оның ішінде биологияның да мәртебесі төмен. Осыдан барып оқушылардың оқуға деген талпынысы төмендейді. Бұл жағдайды жөндеу үшін осы саладағы мемлекеттік саясатты күшейту керек. Биологияға қатысты проблемалар аса көп емес. Бірақ оларды қазірден бастап шешу керек. Сонда мектептегі биология оқушыларға қызықты болар еді.

Төртінші мәселе – соңғы шыққан биология оқулықтары ғылыми тілде жазылғандықтан оқушылар ақпаратты қиын қабылдайды;

Бесінші мәселе – оқушылардың зерттеу жұмыстарын жасау үшін биологиялық кабинетті заманауи құрал жабдықтармен жабдықтау керек; биологиялық жабдықталған зертхананың болмауы қазіргі таңда шешілмей тұрған мәселе.

Алтыншы мәселе – мұғалімдердің қағаз бастылығынан әлі де арыла қоймағандығында, оқушыларды ғылыми жұмыстарға дайындай алмайды, себебі уақыттары жоқ.

Жетінші мәселе – биология пәнінің сағатының азаюында.

Қорытындылайтын болсақ, биология — жаратылыстану ғылымдарының бір саласы. Тірі организмдерді және олардың қоршаған ортамен ара - қатынасын зерттейтін ғылым. Бұл пәнді оқытуының өзінде де өзіндік артықшылықтары мен кемшіліктері бар.

Әдебиеттер:

1. Қазақстан мектебі: Бүгінгі жайы және даму болашағы. Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. 2002.

2. И.Пономарева, В.Соломин, Г.Сидельникова. Общая методика обучения биологии. Москва. 2008.

3. Ә.Аманғалиева. Биология сабағында жаңа технологияларды пайдалану. Жаратылыстану пәндері. Республикалық ғылыми-педагогикалық журнал. №1 (1) шілде-тамыз, 2016

Аннотация.

В статье выделен ряд преимуществ и недостатков преподавания биологии в обще образовательной средней школе.

Annotation.

The article highlights a number of advantages and disadvantages of teaching biology in a general secondary school.