Батыс-Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

Өзіңдік жұмыс

Пәні: Дене тәрбиесі мен спорт түрлерінің физиологиялық негіздер Тақырыбы: Жас спортшыларды шынықтырудың және оларды іріктеудін физиологиялық негіздері

Орындаған: 6B01401-дене шынықтыру және спорт 211- топ студенті ПЖетыбаев А.К

Тексерген: PhD Мендигалиева А.С.

Орал 2025

Жоспар

Кіріспе………………………………………………………………………3

1.Жас өсіп-жетілу кезеңдерінің физиологиялық ерекшеліктері……4

2.Жас спортшылардағы физикалық қасиеттер мен олардың бағалануы…………………………………………………………………..5

3.Жаттығу адаптациясы және жүктемені оңтайландыру әдістері….7

4.Іріктеу және талантты анықтаудың физиологиялық

көрсеткіштері……………………………………………………………..11

5.Жас спортшыларды қорғау: жарақаттан сақтау, шамадан тыс жүктеме және оңалту……………………………………………………..14

Қорытынды………………………………………………………………..15

Пайдаланылған әдебиеттер…………………………….………………..16

Кіріспе

Қазіргі уақытта спорт қоғамның маңызды бөлігіне айналып отыр. Әсіресе жас ұрпақтың денсаулығын нығайту, рухани және физикалық тұрғыдан шынықтыру — ел болашағын қалыптастырудың негізгі бағыттарының бірі. Сондықтан да жас спортшыларды тиімді шынықтыру мен оларды дұрыс іріктеудің физиологиялық негіздерін зерттеу ерекше маңызға ие. Әр баланың ағзасы өсіп-жетілу кезеңінде үнемі өзгеріп отырады, сондықтан жаттығу процесінде жүктеменің мөлшері мен түрін жас ерекшелігіне қарай дұрыс таңдау қажет.

Жас спортшылардың физиологиялық ерекшеліктерін ескермей, шамадан тыс жаттығу беру олардың дамуына кері әсерін тигізуі мүмкін. Сол себепті спортшыларды іріктеуде олардың морфологиялық, биохимиялық және функционалдық мүмкіндіктерін анықтау маңызды. Бұл өз кезегінде болашақта жоғары нәтижелерге жетуге және жарақаттың алдын алуға көмектеседі.

Осы рефераттың мақсаты – жас спортшыларды шынықтыру мен іріктеудің физиологиялық негіздерін талдап, олардың дене дайындығын тиімді жетілдіру жолдарын қарастыру. Зерттеу барысында жас ерекшелігі, бейімделу процестері және жүктеме мөлшерін реттеу қағидалары қарастырылады

3

1. Жас өсіп-жетілу кезеңдерінің физиологиялық ерекшеліктері

Жас спортшылардың ағзасы үздіксіз дамып, өсу процесінде көптеген физиологиялық өзгерістерге ұшырайды. Балалық және жасөспірімдік кезеңде жүрек-қан тамыр, тыныс алу және бұлшықет жүйелері біртіндеп жетіледі. Осы уақытта ағзаның энергия өндіру қабілеті артып, қозғалыс белсенділігі жоғарылайды. Дегенмен, жас ағзаның мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, жаттығу жүктемесін шамадан тыс арттыруға болмайды.

Жасөспірімдерде гормондық өзгерістер қарқынды жүріп, бұлшық ет массасы мен сүйек тіндерінің қалыптасуы күшейеді. Нерв жүйесінің жетілуі қозғалыс координациясының жақсаруына әсер етеді. Сондықтан әрбір жас кезеңінде жаттығу түрі мен қарқындылығын дұрыс таңдау – денсаулықты сақтап, спорттық нәтижелерді арттырудың басты шарты.

1-Жас спортшылардың өсіп-жетілу ерекшеліктері Ммммммммммммен физиологиялық дамуы.

4

2. Жас спортшылардағы физикалық қасиеттер мен олардың бағалануы

Жас спортшылардың дайындық деңгейін анықтауда олардың негізгі физикалық қасиеттерін зерттеу өте маңызды. Негізгі физикалық қасиеттерге жылдамдық, күш, төзімділік, икемділік және қозғалыс координациясы жатады. Бұл қасиеттер әр жаста әртүрлі деңгейде дамиды және әрқайсысы ағзаның физиологиялық мүмкіндіктерімен тығыз байланысты.

Жылдамдық қасиеті – бұлшықет талшықтарының жиырылу қабілетіне және нерв жүйесінің жұмыс жылдамдығына тәуелді. Бала жасында реакция уақыты баяулау болса да, жүйелі жаттығу арқылы ол едәуір жақсарады. Күш қасиеті жасөспірім кезеңінде, яғни гормондық белсенділік күшейген уақытта тез дамиды. Алайда бұл кезде жаттығуларды салмақсыз, өз дене салмағымен орындау ұсынылады, өйткені сүйек пен буын тіндері әлі толық қатаймаған болады.

Төзімділік қасиеті – жүрек пен өкпенің қызметімен, қан айналым және тыныс алу жүйелерінің мүмкіндіктерімен анықталады. Төзімділікті дамыту үшін ұзақ қашықтыққа жүгіру, велосипед тебу немесе жүзу сияқты жаттығулар тиімді. Бұлшықеттердің оттегімен қамтамасыз етілуі жақсарып, ағза энергияны үнемді жұмсауға үйренеді.

Икемділік пен координация қасиеттері ерте жаста жақсы дамиды. Сондықтан бастауыш сынып жасындағы балалар үшін созылу, тепе-теңдік сақтау, ырғақты қозғалыс жаттығулары өте пайдалы. Координацияны дамытатын ойын элементтері бар жаттығулар балалардың дене қимылын жақсы меңгеруіне ықпал етеді.

5

Физикалық қасиеттерді бағалау үшін арнайы тесттер мен өлшеу әдістері қолданылады. Мысалы, жылдамдықты – 30 метрге жүгіру арқылы, күшті – қолмен тартылу немесе отырып-тұру жаттығуларымен, төзімділікті – 1000 метрге жүгірумен, ал икемділікті – «алдыға еңкею» тестімен анықтайды. Бағалау нәтижелері бойынша әр спортшының әлсіз және күшті жақтары айқындалып, жеке жаттығу бағдарламасы құрастырылады.

Жас спортшылардың физикалық қасиеттерін бағалау тек спорттағы жетістікті болжау үшін ғана емес, сонымен қатар олардың денсаулығын сақтау мен шамадан тыс жүктемеден қорғау үшін де маңызды. Дұрыс жоспарланған жаттығу физиологиялық дамуды жеделдетіп, спортшының өзін-өзі жетілдіруіне мүмкіндік береді. Жас спортшыларды дайындау барысында әрбір жаттығу олардың физиологиялық жағдайына сәйкес болуы керек. Мұғалім немесе жаттықтырушы баланың ағзасының даму деңгейін, жүрек соғысы мен тыныс алу жиілігін бақылап отыруы маңызды. Бұл көрсеткіштер арқылы жүктеменің тиімділігі бағаланып, спортшының денсаулығы мен нәтижесі қауіпсіз түрде жақсарады.

6

3.Жаттығу адаптациясы және жүктемені оңтайландыру әдістері

Жаттығу процесі – бұл тек физикалық қимылдар жиынтығы емес, ол ағзаның ішкі физиологиялық жүйелеріне әсер ететін күрделі бейімделу (адаптация) үдерісі.

1. Адаптация процесінің мәні

Адаптация – бұл ағзаның сыртқы әсерлерге (жүктеме, стресс, орта факторлары) жауап ретінде өзінің жұмыс қабілетін арттыруға бағытталған физиологиялық реакциясы.

• Алғашқы кезеңде ағза жүктемеге үйренбегендіктен, жүрек соғысы жиілейді, тыныс алу тереңдейді, энергия қоры тез таусылады.

• Бірнеше аптадан кейін ағзада бейімделу жүреді: жүрек көлемі ұлғаяды, бұлшықет талшықтары күшейеді, қан айналымы мен тыныс алу жүйесі тиімді жұмыс істей бастайды.

• Ұзақ мерзімді бейімделу кезінде (3–6 айдан кейін) ағзаның функционалдық резерві кеңейіп, жаттығу нәтижелері тұрақтанады.

Бұл үдеріс екі деңгейде өтеді:

1. Орталық (аналық) бейімделу – жүрек, өкпе, орталық нерв жүйесі қызметінің жетілуі.

2. Перифериялық бейімделу – бұлшықет талшықтарында, қан тамырларында және жасушалық деңгейде энергия алмасудың жақсаруы.

7

2. Жүктеме параметрлері

Жаттығу жүктемесі төрт негізгі параметрмен анықталады:

• Көлем (мөлшер) – жаттығуға жұмсалатын жалпы уақыт немесе қашықтық.

• Интенсивтілік (қарқындылық) – жаттығу кезінде ағзаға түсетін күштің деңгейі.

• Жиілік (қайталану саны) – аптасына не айына жаттығулар саны.

• Теңгерімділік (қалпына келу уақыты) – ағзаның келесі жүктемеге дейін толық демалуы.

Мысалы, егер спортшы аптасына 5 рет жоғары қарқынмен жаттығып, жеткілікті демалмаса, ағза бейімделудің орнына шаршауға ұшырайды. Сондықтан жүктемені біртіндеп арттыру қағидасы (прогрессия) маңызды рөл атқарады.

3. Прогрессия және периодизация қағидалары

Прогрессия – жаттығу көлемі мен қарқындылығын біртіндеп көбейту. Мысалы, апта сайын жүгіріс уақытын 5–10%-ға арттыру.Периодизация – жаттығуды кезең-кезеңмен жоспарлау жүйесі:

1Дайындық кезеңі – ағзаны жалпы нығайту, негізгі дағдыларды қалыптастыру.

2Негізгі кезең – арнайы спорттық қабілеттерді дамыту (жылдамдық, төзімділік және т.б.).

3.Жарыс алдындағы кезең – жүктемені азайтып, ағзаны жарысқа бейімдеу.

8

4.Қалпына келу кезеңі – жеңіл жаттығулар мен демалыс арқылы ағзаны жаңарту.

Жас спортшылар үшін бұл кезеңдердің ұзақтығы ересектерге қарағанда қысқалау болуы керек, өйткені олардың ағзасы әлі толық жетілмеген.

4. Жас ерекшелігіне байланысты бейімдеу

Жаттығу бағдарламасын жасағанда спортшының жасын міндетті түрде ескеру қажет:

• 7–10 жас: Негізінен қозғалыс дағдыларын, икемділікті, тепе-теңдікті дамыту.

• 11–14 жас: Жеңіл аэробтық жүктемелер, жалпы төзімділікті арттыру.

• 15–17 жас: Күш, жылдамдық және арнайы дайындықты дамыту кезеңі.

Бұл кезеңдерде физиологиялық өзгерістер (гормондық, сүйек және бұлшықет өсуі) белсенді жүретіндіктен, жаттығу түрін дұрыс таңдау жарақаттың алдын алады.

5. Қалпына келтіру және жүктемені бақылау

Адаптацияның тиімді болуы қалпына келтіру сапасына байланысты.

Маңызды факторлар:

• Ұйқы: тәулігіне кемінде 8–9 сағат.

• Тамақтану: ақуыз, көмірсу, дәрумен мен минералдарға бай тағамдар.

• Су ішу режимі: жаттығу алдында, кезінде және соңында жеткілікті сұйықтық ішу. Иииииииииииииииииииии9

• Белсенді қалпына келтіру: жеңіл жүгіру, созылу жаттығулары, массаж.

Сонымен қатар, спортшылардың физиологиялық көрсеткіштерін үнемі бақылау керек: жүрек соғу жиілігі, қан қысымы, пульс, тыныс алу жиілігі. Егер бұл көрсеткіштер қалыптан ауытқыса, жаттығу қарқындылығын төмендету қажет.

6. Практикалық ұсыныстар

• Жүктеме біртіндеп артсын, бірақ апта сайын 10%-дан аспасын.

• Күш жаттығуларын тек дұрыс техникамен орындау керек.

• Аптасына кемінде бір күн толық демалыс болсын.

• Тренер баланың шаршау белгілерін (ұйқысыздық, тәбет төмендеуі, мотивация азаюы) дер кезінде байқап, жүктемені түзетуі тиіс.

• Жаттығу күнделігін жүргізу пайдалы — ол нәтижелердің динамикасын бақылауға көмектеседі.

10

4. Іріктеу және талантты анықтаудың физиологиялық көрсеткіштері

Жас спортшыларды іріктеу – спорттық дайындық жүйесіндегі ең маңызды кезеңдердің бірі. Іріктеудің басты мақсаты – баланың спортқа табиғи бейімділігін, физиологиялық мүмкіндігін және болашақ даму әлеуетін анықтау. Әр баланың ағзасы әртүрлі қарқынмен дамиды, сондықтан іріктеу кезінде олардың физикалық, морфологиялық және функционалдық ерекшеліктері міндетті түрде ескерілуі керек.

1. Іріктеудің негізгі критерийлері

Іріктеу кезінде бірнеше топтағы көрсеткіштерге назар аударылады:

Физикалық көрсеткіштер: бой, салмақ, дене пропорциялары, бұлшықет массасы, күш, икемділік және төзімділік деңгейі.

Морфологиялық көрсеткіштер: дене бітімі түрі (астеникалық, нормостеникалық, гиперстеникалық), сүйек және буын құрылысының ерекшеліктері.

Функционалдық резервтер: жүрек соғу жиілігі, өкпе көлемі, қан айналым жүйесінің төзімділігі, бұлшықеттердің энергия өндіру қабілеті.Моторика және координация: қозғалыс дәлдігі, жылдамдық, тепе-теңдік сақтау, реакция жылдамдығы.Психологиялық және мотивациялық факторлар: табандылық, қызығушылық, эмоциялық тұрақтылық және жарыс кезіндегі өзін-өзі ұстау қабілеті.Бұл көрсеткіштер кешенді түрде қарастырылғанда ғана спортшының әлеуетін дұрыс бағалауға болады.

11

2. Іріктеу кезеңдері

Жас спортшыларды іріктеу әдетте үш кезеңнен тұрады:

Бастапқы кезең – жалпы физикалық дайындықты бағалау. Бұл кезеңде балалардың қозғалыс қабілеті мен төзімділігі қаралады.

Негізгі кезең – спорт түріне тән арнайы қасиеттерді анықтау. Мысалы, жүзушілер үшін тыныс алу мен бұлшықет серпінділігі, ал жүгірушілер үшін жылдамдық пен төзімділік бағаланады.

Қорытынды кезең – ұзақ мерзімді бақылау арқылы перспективалы спортшыларды таңдау. Мұнда физиологиялық тұрақтылық пен бейімделу қабілеті ескеріледі.

3. Тесттер мен бағалау әдістері

Іріктеу кезінде арнайы физиологиялық тесттер жиынтығы қолданылады:

Пульс пен қан қысымын өлшеу;

Өкпенің тіршілік сыйымдылығын анықтау;

Қол және аяқ күшін динамометр арқылы өлшеу;

Жүгіріс, секіру, икемділік және төзімділік жаттығулары;

Реакция уақытын анықтайтын психофизиологиялық тесттер.

12

Бұл мәліметтер спортшының ағзасы жүктемеге қалай жауап беретінін және оның болашақ даму мүмкіндігін болжауға көмектеседі.

4. Талантты спортшыларды болжау

Физиологиялық модельдер негізінде тренерлер мен дәрігерлер баланың спорттық болашағын алдын ала болжай алады. Мысалы, жүрек соғу жиілігінің тез қалпына келуі немесе бұлшықет тінінің тез адаптациясы – жоғары қабілетті спортшының белгісі.

2 – Жас спортшыларды іріктеу және физикалық Мммммммммммдайындықты бағалау процесі.

13

5. Жас спортшыларды қорғау: жарақаттан сақтау және оңалту

Жас спортшылардың ағзасы әлі толық жетілмегендіктен, оларда шамадан тыс жүктеме мен жарақат алу қаупі жоғары болады. Сондықтан спорттық дайындық процесінде жарақаттанудың физиологиялық себептерін түсініп, алдын алу шараларын қолдану өте маңызды.

Жарақаттардың физиологиялық себептері:жарақаттар көбіне бұлшықет пен буындардың шамадан тыс кернеуінен, қимыл-қозғалыстың дұрыс орындалмауынан немесе жеткіліксіз қыздырудан туындайды. Сондай-ақ ұйқының аз болуы, дұрыс тамақтанбау, организмнің қалпына келу уақытының жетіспеушілігі де жарақатқа әкелуі мүмкін.Шамадан тыс жүктеме белгілері:шамадан тыс жүктеменемесе шамадан тыс жүктеме кезінде спортшының ағзасы қалпына келуге үлгермейді. Оның белгілері:шаршау мен ұйқышылдықтың күшеюі, жаттығуға деген қызығушылықтың төмендеуі,жүрек соғуының жиілеуі,иммунитеттің әлсіреуі және жиі ауруға шалдығу.Қалпына келтіру және оңалту шаралары:дұрыс ұйқы режимі, теңгерімді тамақтану және белсенді қалпына келтіру (жеңіл жаттығулар, созылу, массаж) – спортшы ағзасының сауығуын тездетеді. Оған қоса, су процедуралары мен тыныс алу жаттығулары да жақсы әсер етеді.Реабилитация принциптері:жарақат алған жағдайда ең алдымен толық тынығу мен кезеңдік жаттығулар қолданылуы тиіс. Физиотерапия, емдік жаттығулар және психологиялық қолдау спортшыны тез қалыпқа келтіреді.Ұзақ мерзімді даму стратегиясы:жас спортшылардың болашағы үшін бастысы – ағзаны шамадан тыс жүктемей, біртіндеп дамытатын жүйелі бағдарлама құру.

14

Қорытынды

Жас спортшыларды шынықтыру мен іріктеудің физиологиялық негіздері – спорттық дайындықтың сапасы мен нәтижелілігін анықтайтын маңызды факторлардың бірі. Зерттеу барысында адамның жас ерекшелігіне байланысты ағзадағы өзгерістер мен бейімделу процестері ерекше рөл атқаратыны анықталды. Әрбір баланың физиологиялық мүмкіндіктері мен дене дайындығы деңгейі әртүрлі болғандықтан, жаттығу көлемі мен қарқындылығы жеке анықталуы тиіс.

Іріктеу кезеңінде баланың бойы, салмағы, төзімділігі, қозғалыс үйлесімділігі сияқты көрсеткіштер ескеріледі. Бұл мәліметтер спорт түріне бейімділікті дәл анықтауға және болашақ спорттық жетістіктерді болжауға мүмкіндік береді.

Практикалық тұрғыда, жас спортшылармен жұмыс істейтін жаттықтырушылар мен дәрігерлер үшін ең бастысы – ағзаны шамадан тыс жүктемеуден сақтау, жарақаттың алдын алу және толық қалпына келу үшін жағдай жасау.

Болашақта спорт физиологиясы саласында генетикалық бейімділік пен психофизиологиялық ерекшеліктерді зерттеу бағыттарын кеңейту маңызды. Осылайша, ғылыми негізделген іріктеу жүйесі арқылы ел спортының сапалы дамуына үлес қосуға болады.

15

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Адамбеков Қ. Спорт физиологиясы негіздері. – Алматы: Білім, 2019.

2. Сейсенбаева Г. Жасөспірім спортшылардың дене дайындығын жетілдіру әдістері. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2021.

3. Тұрсынов А. Дене тәрбиесі және спорт ілімі. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

4. Иманқұлова Ә. Жас спортшылардың денсаулығын сақтау және қалпына келтіру жолдары. – Шымкент: Оқу орталығы, 2022.

5. ҚР Білім және ғылым министрлігі. Дене тәрбиесі мен спорт саласындағы әдістемелік нұсқаулар. – Астана, 2023.

16