«Жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау жолдары» әдістемелік құрал

Автор: Акылбекова Гульнара Акжолтаевна

«Жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау жолдары» атты әдістемелік құрал жалпы білім беру ұйымдарындағы педагогтер мен психологтарға арналған. Құралда жасөспірім кезеңіндегі тұлғалық, эмоционалдық және әлеуметтік-психологиялық даму ерекшеліктері талданып, олардың психологиялық саулығын нығайтуға бағытталған заманауи тәсілдер мен тәжірибелік ұсыныстар берілген.

Әдістемелік құралдың мазмұнына жасөспірімдердің күйзеліске бейімділігі, өзін-өзі бағалау және өзін-өзі реттеу механизмдері, қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру, интернет және әлеуметтік желілердің психикаға әсері сияқты өзекті мәселелер енгізілген. Сонымен қатар мектеп психологына арналған диагностикалық әдістемелер мен жаттығулар, ата-аналармен және педагогтармен бірлескен алдын алу шараларының үлгілері ұсынылады.

Құралдың басты мақсаты – жасөспірімдердің психологиялық тұрақтылығын арттыру, мектептегі психологиялық қызметтің тиімділігін күшейту және білім беру процесінде эмоционалды қауіпсіз орта қалыптастыруға әдістемелік қолдау көрсету.

Әдістемелік құрал педагог-психологтарға, сынып жетекшілерге, әлеуметтік педагогтарға және ата-аналар қауымына арналған. Ол мектеп тәжірибесіне оңтайлы енгізуге болатын нақты жаттығулармен, кеңестермен және профилактикалық бағдарлама элементтерімен толықтырылған.

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі

Қазіргі таңда қоғамдағы әлеуметтік, ақпараттық және мәдени өзгерістер жасөспірімдердің психологиялық жағдайына айтарлықтай ықпал етуде. Әлеуметтік желілердің кең таралуы, бәсекелестік орта мен отбасылық құндылықтардың әлсіреуі жасөспірімдердің эмоциялық тұрақтылығына, өзін-өзі бағалауына және мінез-құлқына әсер етеді. Психологиялық саулық – жасөспірімнің толыққанды дамуы мен әлеуметтенуінің негізгі шарты. Сондықтан мектеп психологтары мен педагогтардың басты міндеті – оқушылардың ішкі тепе-теңдігін сақтауына, өмірлік қиындықтарды еңсеруіне, өзін-өзі тануына бағытталған қолдау көрсету.
Бүгінгі таңда білім беру жүйесі тек академиялық нәтижеге емес, тұлғаның психологиялық қауіпсіздігі мен эмоционалдық әл-ауқатына да бағытталуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау мәселесі тек педагогикалық емес, әлеуметтік маңызы жоғары, уақыт талабына сай өзекті тақырып болып табылады.

Бұл әдістемелік құралдың жаңашылдығы – жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау мәселесіне кешенді көзқарас ұсынуында. Құралда тұлғалық даму, әлеуметтік орта, эмоциялық интеллект, стресс-менеджмент және интернет мәдениеті сияқты өзекті бағыттар біртұтас жүйеде қарастырылған.
Сонымен қатар, құралда мектеп психологтары мен сынып жетекшілеріне арналған практикалық тренингтер, диагностика құралдары мен арт-терапиялық тәсілдер жинақталып, тәжірибелік негізде бейімделген. Бұл құрал білім беру процесіне оңай енгізіліп, нақты нәтижелерге бағытталған заманауи психологиялық әдіснаманы ұсынады.

Әдістемелік құралдың ғылымилығы

Құрал мазмұны қазіргі психология ғылымының жетекші теорияларына – тұлғалық-бағдарлы тәсілге, когнитивті және эмоционалдық даму теорияларына, Маслоу, Роджерс, Эриксон, Выготский еңбектеріндегі тұжырымдарға сүйенеді. Сонымен қатар, Қазақстандық психологиялық-педагогикалық зерттеулер мен мектеп тәжірибесіне негізделген ғылыми деректер енгізілген. Әдістемелік материалдар теориялық дәлелдермен және практикалық нәтижелермен ұштасып, педагогикалық ғылым мен практика арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.

Мақсаты

Жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау, эмоционалды тұрақтылығын арттыру және мектептегі психологиялық-педагогикалық қолдаудың тиімді жүйесін қалыптастыруға бағытталған ғылыми-әдістемелік көмек көрсету.

Міндеттері

1. Жасөспірімдердің психологиялық даму ерекшеліктерін ғылыми тұрғыдан талдау.

2. Психологиялық саулықтың негізгі компоненттерін анықтау және сипаттау.

3. Мектеп жағдайында психологиялық тұрақтылықты қалыптастырудың тиімді әдістерін көрсету.

4. Стресске қарсы тұру және эмоцияларды реттеу тәсілдерін үйрету.

5. Қарым-қатынас мәдениеті мен позитивті ойлауды дамыту жолдарын ұсыну.

6. Психологиялық диагностика және коррекция әдістерін тәжірибеде қолдану тетіктерін беру.

7. Педагогтар мен ата-аналарға арналған профилактикалық жұмыс үлгілерін көрсету.

8. Оқушылардың өзін-өзі тану, өзін-өзі реттеу және өмірлік дағдыларын дамытуға ықпал ету.

Әдістемелік құралдың ғылыми-әдістемелік деңгейі

Құрал білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызмет жұмысын жүйелеуге арналған. Онда ғылыми негізделген диагностикалық әдістер, тренингтер, релаксациялық жаттығулар және кеңес беру формалары біріктірілген. Материалдар мектеп жағдайына бейімделіп, педагог-психологтар мен сынып жетекшілердің кәсіби құзыреттілігін арттыруға бағытталған.

Әдістемелік құралдың негізгі бағыт-бағдары

• Жасөспірімнің тұлғалық және эмоционалдық дамуын қолдау;

• Оқу-тәрбие процесінде психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыру;

• Буллинг, күйзеліс, агрессия сияқты психоәлеуметтік қауіптердің алдын алу;

• Қарым-қатынас мәдениеті мен өзін-өзі тану дағдыларын дамыту;

• Психологиялық профилактика мен психогигиенаны мектеп өміріне енгізу.

Әдістемелік құралдың теориялық және практикалық маңыздылығы

Құралдың теориялық маңызы – жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау мәселесін ғылыми-әдіснамалық тұрғыда жүйелеуінде. Ол қазіргі мектеп психологиясының бағыттары мен ұлттық тәжірибені ұштастырады.
Практикалық маңызы – педагогтар мен психологтарға арналған нақты тренингтер, жаттығулар, тестілер мен сауалнамалар үлгілерін ұсынуында. Бұл материалдар мектеп тәжірибесінде бірден қолдануға ыңғайлы және оқушылардың психологиялық мәдениетін арттыруға бағытталған.

Әдістемелік құралдан күтілетін нәтижелер

• Жасөспірімдердің психологиялық тұрақтылығы мен өмірлік дағдыларының артуы;

• Педагогтар мен психологтардың кәсіби құзыреттілігінің жоғарылауы;

• Мектепте эмоционалды қауіпсіз және қолайлы психологиялық орта қалыптасуы;

• Ата-аналар мен педагогтер арасындағы өзара серіктестік байланысының нығаюы;

• Психологиялық профилактика және коррекция жұмыстарының тиімділігі артуы.

I БӨЛІМ. ЖАСӨСПІРІМДІК КЕЗЕҢДЕГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР

1.1. Жасөспірім тұлғасының қалыптасу кезеңдері мен дағдарыстары

Жасөспірімдік кезең — тұлғаның өміріндегі ең күрделі әрі жауапты шақтардың бірі. Бұл кезеңде адам баласының физиологиялық, психологиялық және әлеуметтік дамуы қарқынды жүреді. Балалық шақтан ересектікке өту кезінде тұлға өзін-өзі тануға, өз орнын анықтауға, өмірлік ұстанымын қалыптастыруға талпынады. Психологияда жасөспірімдік кезең шамамен 11–17 жас аралығын қамтиды және бұл уақытта жеке тұлғаның "Мен" тұжырымдамасы мен өзіндік сана-сезімі қалыптасады.

Жасөспірім тұлғасының қалыптасу ерекшеліктері

Жасөспірім кезеңінде адам психикасында түбегейлі өзгерістер болады. Ол биологиялық жетілумен қатар, әлеуметтік мәртебенің өзгеруімен де байланысты. Бала енді тек отбасының мүшесі ғана емес, қоғамның бір бөлігі ретінде өзін сезіне бастайды.

• Тұлғалық өзіндік сана қалыптасып, жасөспірім өз «Менін» түсінуге, өз мүмкіндіктерін бағалауға ұмтылады.

• Эмоциялық тұрақсыздық жиі байқалады: көңіл-күйдің тез өзгеруі, ашушаңдық, реніш, уайым сияқты белгілер тән.

• Қарым-қатынас қажеттілігі күшейеді. Құрдастар ортасы мен достық қарым-қатынас басты рөл атқарады, себебі жасөспірім өзін сол орта арқылы таниды.

• Тәуелсіздікке ұмтылыс күшейіп, ата-аналар мен мұғалімдер тарапынан бақылауға қарсы реакциялар туындауы мүмкін.

Тұлға дамуының кезеңдері

Психологтар жасөспірім тұлғасының даму үдерісін бірнеше кезеңге бөледі:

1. Ерте жасөспірімдік кезең (11–13 жас) – балалық кезеңмен сабақтас өтеді. Бұл уақытта физиологиялық жетілу, жыныстық өзгерістер басталады, эмоциялық тұрақсыздық жоғары болады.

2. Орта жасөспірімдік кезең (14–15 жас) – өзіндік сана мен мінез-құлық белсенді дамиды. Тұлға өз көзқарасын қорғауға, пікір білдіруге талпынады.

3. Кеш жасөспірімдік кезең (16–17 жас) – өмірлік мақсаттар мен құндылықтар қалыптасады. Бұл уақытта тұлға болашақ мамандығын таңдау, өмірлік жоспар құру мәселесіне бет бұрады.

Жасөспірімдік дағдарыс

Дағдарыс (кризис) — дамудың табиғи бөлігі. Ол ішкі қайшылықтар мен жаңа қажеттіліктердің пайда болуынан туындайды. Жасөспірімдік дағдарыстың негізгі себебі — баланың ересектікке ұмтылысы мен қоғамның оған әлі толық сенім артпауы арасындағы қарама-қайшылық.

• Психологиялық белгілері: өз-өзіне сенімсіздік, ішкі мазасыздық, ата-анамен қақтығыс, эмоционалды күйзеліс.

• Әлеуметтік белгілері: достыққа беріктік, топқа еліктеу, тәуелсіздікке ұмтылу, кейде нормаларға қарсы мінез-құлық көрсету.
  Бұл дағдарысты дұрыс бағытта өткеру үшін педагогтар мен ата-аналардың қолдауы аса маңызды. Түсіністік танытып, сенім мен құрметке негізделген қарым-қатынас орнату жасөспірімнің тұлғалық қалыптасуын жеңілдетеді.

Психологиялық қолдау және дағдарыстан шығу жолдары

Жасөспірімнің мінез-құлқындағы өзгерістер көбіне өзін-өзі тану процесінің нәтижесі екенін түсіну қажет. Сондықтан психологиялық қолдаудың басты бағыттары төмендегідей:

1. Эмпатия мен сенімділік қарым-қатынасы – жасөспірім өз ойы мен сезімін еркін жеткізе алатын орта қалыптастыру.

2. Эмоцияларды басқару – релаксация, тыныс алу жаттығулары, арт-терапия арқылы ішкі тепе-теңдікті сақтау.

3. Қарым-қатынас мәдениетін дамыту – диалог жүргізу, тыңдай білу және өзін дұрыс таныта алу дағдыларын қалыптастыру.

4. Өзін-өзі тану мен өмірлік мақсат қою – тұлғаның болашаққа сеніммен қарауын, жеке жауапкершілікті түсінуін дамыту.

5. Педагогикалық және ата-аналық қолдау – сын мен жазадан гөрі ынталандыру мен сенімге негізделген қатынас орнату.

Жасөспірім кезеңіндегі тұлғаның қалыптасуы – өмір бойы жалғасатын дамудың негізін қалайды. Бұл кезеңде психологиялық саулықты сақтау үшін ең бастысы – баланың эмоциялық қажеттіліктерін ескеру, қолдау мен түсіністікке негізделген орта құру. Жасөспірім өзіне сенімді, жауапты және рухани бай тұлға болып қалыптасуы үшін отбасы, мектеп және қоғам тарапынан жүйелі психологиялық қолдау қажет.

1.2. Өзін-өзі тану және өзін-өзі бағалаудың психологиялық негіздері

Өзін-өзі тану – тұлғаның психологиялық дамуы мен жеке өмірлік ұстанымдарының қалыптасуындағы негізгі процесс. Әсіресе жасөспірімдік кезеңде бұл құбылыс айрықша рөл атқарады, себебі дәл осы уақытта адам «Мен кіммін?», «Мен нені қалаймын?», «Менің орным қайда?» деген сұрақтарға жауап іздейді. Өзін-өзі тану – жасөспірімнің рухани, эмоциялық және әлеуметтік кемелденуінің өзегі, ал өзін-өзі бағалау сол танымның нәтижесі ретінде тұлғаның мінез-құлқын, іс-әрекетін және қарым-қатынасын айқындайды.

Өзін-өзі танудың психологиялық мәні

Өзін-өзі тану – адамның өз тұлғалық қасиеттерін, мүмкіндіктерін, сезімдері мен мінез ерекшеліктерін түсінуі және бағалауы. Бұл үдеріс тұлғаның саналы рефлексиясына, яғни өз-өзіне сырт көзбен қарап, мінез-құлқы мен сезімдерін талдау қабілетіне негізделеді.
Психолог Л.С. Выготскийдің айтуынша, өзін-өзі тану – әлеуметтік орта арқылы жүзеге асатын ішкі рефлексия процесі, яғни адам өз-өзін өзгелердің бағасы мен көзқарасы арқылы тани бастайды. Ал К. Роджерс тұлғаның өзін-өзі тануын «ішкі әлемді қабылдау және өзімен үйлесім табу» ретінде қарастырады.

Жасөспірімдік кезеңде өзін-өзі тану қарқынды дамиды, өйткені бұл уақытта адам ересектердің рөлін қабылдап, қоғамдағы өз орнын іздейді. Өзін тану арқылы ол өз мүмкіндіктерін айқындап, болашаққа мақсат қояды.

Өзін-өзі бағалаудың құрылымы мен қызметі

Өзін-өзі бағалау – тұлғаның өз қабілеттері мен қасиеттерін бағалауы, өз «Менінің» маңызын сезінуі. Ол екі деңгейде қалыптасады:

1. Эмоциялық деңгей – адам өзіне деген сүйіспеншілік, сенім немесе керісінше, күмән сезімін бастан кешіреді;

2. Танымдық деңгей – тұлға өз жетістіктері мен кемшіліктерін саралап, нақты өзіндік баға береді.

Өзін-өзі бағалаудың негізгі функциялары:

• Реттеуші функция – тұлғаның мінез-құлқы мен іс-әрекетіне бағыт береді;

• Қорғаныш функциясы – өзін теріс бағалаудан сақтайды, психологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етеді;

• Дамытушы функция – тұлғаны өзін жетілдіруге, кемшіліктерін түзетуге ынталандырады.

Жасөспірімдік шақта өзін-өзі бағалау көбіне тұрақсыз болады. Бір сәтте өзіне жоғары баға берсе, келесіде өзіне сенімсіздік танытады. Бұл құбылыс физиологиялық, әлеуметтік және эмоционалдық өзгерістердің тоғысуынан туындайды.

Өзін-өзі тану мен өзін-өзі бағалауға әсер ететін факторлар

Жасөспірімнің өзін тануы мен өзін бағалауы көптеген ішкі және сыртқы факторларға тәуелді:

• Отбасылық қарым-қатынас – ата-ананың қолдауы, сенім мен махаббат көрсетуі баланың өзін-өзі қабылдауына әсер етеді;

• Мектеп ортасы – мұғалімнің әділ бағасы, құрдастар арасындағы өзара сыйластық тұлғаның өзін бағалауына ықпал етеді;

• Жеке жетістіктер мен тәжірибе – табысты әрекеттер мен жетістіктер өзіне сенімділікті арттырады;

• Қоғамдық пікір мен әлеуметтік желілер – заманауи ақпараттық орта жасөспірімнің өзін сыртқы стандарттармен салыстыруына итермелейді.

Сондықтан педагогтар мен психологтар осы факторлардың оң әсерін күшейтіп, теріс ықпалын азайту бағытында жүйелі жұмыс жүргізуі қажет.

Өзін-өзі тану процесін дамыту жолдары

Өзін-өзі тануды дамыту – тұлғаның ішкі әлеуетін ашудың және психологиялық саулығын сақтаудың тиімді жолы. Бұл үшін келесі тәсілдер маңызды:

1. Рефлексия күнделігі – оқушыларға күн сайын өз ойы мен сезімін жазып, өзін талдауға үйрету.

2. «Мен кіммін?» жаттығулары – өзін сипаттайтын қасиеттерді жазу арқылы өзін-өзі тануды арттыру.

3. Өзіндік талдау және мақсат қою – «Мен қандай болғым келеді?» деген сұрақ арқылы жеке даму бағытын айқындау.

4. Топтық тренингтер – бір-бірін тыңдау және бағалауды үйрететін рефлексивті ойындар арқылы өзін және өзгелерді түсінуге жол ашу.

5. Арт-терапиялық әдістер – сурет, музыка, драма арқылы ішкі сезімдерді білдіру мен өз бейнесін тану.

Өзін-өзі бағалауды реттеу және нығайту тәсілдері

Жасөспірімнің өзін-өзі бағалауының дұрыс қалыптасуы оның эмоционалды тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Төмен немесе шамадан тыс жоғары өзін-өзі бағалау психологиялық күйзеліс пен қарым-қатынас қиындықтарына әкелуі мүмкін. Сондықтан:

• Жетістікке бағыттау – әр жетістікті атап өтіп, оң кері байланыс беру;

• Реалистік мақсат қоюға үйрету – жасөспірім өз мүмкіндігіне сай міндеттерді орындағанда сенімділік артады;

• Салыстырудан аулақ болу – әр адамның жеке даму қарқынын түсіндіру;

• Позитивті өзіндік сөйлеуді қалыптастыру – «менің қолымнан келеді», «мен тырысамын» сияқты ішкі позитивті тұжырымдарды қолдану.

Психологиялық қолдау рөлі

Мектеп психологы мен сынып жетекшінің бірлескен жұмысы жасөспірімнің өзін тану мен өзін бағалауда маңызды рөл атқарады. Олар оқушымен жеке әңгімелесу, сенімге негізделген кеңес беру, мотивациялық тренингтер өткізу арқылы жасөспірімге өз әлеуетін ашуға көмектеседі.

Психологиялық тұрғыдан өзін тану мен өзін бағалау – психикалық саулықтың негізі. Өзін құрметтей білетін, өз құндылығын сезінетін адам өзгелермен де салауатты қатынас орната алады.

Өзін-өзі тану мен өзін-өзі бағалау – жасөспірімнің рухани және тұлғалық дамуының өзегі. Бұл қабілеттердің қалыптасуы оның өмірге көзқарасына, мінез-құлқына және болашақтағы жетістігіне тікелей әсер етеді. Сондықтан педагогикалық ортада әрбір жасөспірімнің өзін тануына жағдай жасау – тұлғаның психологиялық саулығын сақтаудың басты тетігі.

1.3. Эмоционалдық интеллект және мінез-құлық реттелуі

Эмоционалдық интеллект (ЭИ) – адамның өз сезімдерін түсіну, бақылау және басқа адамдардың эмоциясын сезіне білу қабілеті. Ол тұлғаның өмірлік табысына, қарым-қатынас сапасына және психологиялық саулығына тікелей әсер етеді. Жасөспірімдік кезеңде эмоционалдық интеллектті дамыту ерекше маңызға ие, себебі дәл осы шақта бала сезімдерді реттеуді, оларды дұрыс білдіруді және өз мінез-құлқын басқаруды үйренеді.

Эмоционалдық интеллект ұғымының психологиялық мәні

Эмоционалдық интеллект терминін алғаш рет американдық психологтар П. Сэловей мен Д. Майер енгізіп, кейін Д. Гоулман бұл ұғымды кеңінен таратты. Олар эмоционалдық интеллектті адамның интеллектуалдық қабілеті мен эмоционалдық тепе-теңдігінің үйлесімі деп сипаттайды.
ЭИ – бұл тек сезімдерді тану ғана емес, сонымен қатар оларды басқару, мотивация мен эмпатияны дамыту, басқалармен тиімді байланыс орнату қабілеті.

Эмоционалдық интеллекттің негізгі компоненттері:

1. Өзін-өзі тану – өз эмоциясын түсіну, не себепті және қалай пайда болғанын анықтау.

2. Өзін-өзі реттеу – эмоцияны басқару, ашу, қорқыныш, реніш сезімдерін бақылау.

3. Ішкі мотивация – өз ісіне қызығушылықпен қарау, қиындықты жеңуге ұмтылу.

4. Эмпатия – өзгенің сезімін түсініп, оның орнына өзін қоя білу.

5. Әлеуметтік дағдылар – қарым-қатынаста келісімге келу, конфликтіні шешу, командалық жұмыс жүргізу.

Жасөспірім кезеңіндегі эмоциялардың ерекшелігі

Жасөспірімдер көбіне эмоцияларын ашық әрі шұғыл түрде білдіреді. Бұл – жүйке жүйесінің белсенді дамуы мен гормондық өзгерістердің нәтижесі. Эмоциялар тұрақсыз, кейде бір сәтте қуаныш пен ашу, сенім мен қорқыныш қатар жүруі мүмкін.

Жасөспірімдер жиі:

• өз эмоциясын түсіндіре алмайды;

• сезімдерін басқара алмай, импульсивті әрекеттер жасайды;

• сын мен әділетсіздікке шамадан тыс сезімтал болады.

Осы себепті педагогтар мен ата-аналар тарапынан эмоционалдық қолдау мен түсіністік өте қажет.

Мінез-құлық реттелуінің психологиялық негіздері

Мінез-құлық реттелуі – адамның әрекеттері мен эмоцияларын әлеуметтік нормалар мен жеке құндылықтарға сәйкестендіру қабілеті. Эмоционалдық интеллект дамыған адам өз эмоциясының әсерінен туындаған әрекеттерді басқара алады. Психолог А. Бандураның өзіндік реттеу теориясына сәйкес, мінез-құлық үш негізгі механизм арқылы реттеледі:

1. Өзіндік бақылау – өз әрекетін саналы түрде қадағалау;

2. Өзіндік бағалау – өз әрекетінің нәтижесін моральдық тұрғыдан бағалау;

3. Өзіндік марапаттау – жақсы іс үшін өзін марапаттау, ішкі қанағат сезімін алу.

Бұл механизмдер жасөспірімнің өзін жауапты тұлға ретінде сезінуіне, эмоцияларын басқаруына және қоғамда қабылданған ережелерді ұстануына мүмкіндік береді.

Эмоционалдық интеллект пен мінез-құлық арасындағы байланыс

Эмоционалдық интеллект мінез-құлық мәдениетінің қалыптасуында шешуші рөл атқарады. Эмоциясын бақылай алмаған жасөспірім қақтығыстарға жиі түседі, ал эмоциясын дұрыс реттей алған тұлға сабырлы, төзімді және икемді болады.
Мысалы, ашу кезінде эмоцияны тежеу – өзін-өзі реттеу дағдысының көрінісі; ал өзгенің көңіл-күйін түсіне білу – эмпатиялық интеллекттің белгісі. Эмоционалдық интеллекті жоғары тұлға:

• қиын жағдайда өзін ұстай алады;

• жағымсыз сезімдерді агрессиясыз шығарады;

• өзгелермен жылы қарым-қатынас орнатады;

• конструктивті шешім қабылдайды.

Эмоцияны басқару мен мінез-құлықты реттеу әдістері

Жасөспірімдердің эмоционалдық интеллектін дамыту және мінез-құлқын реттеуге көмектесетін тиімді психологиялық тәсілдер:

1. Эмоциялық күнделік жүргізу – күн сайын өз сезімін жазып, олардың себебін анықтау.

2. Тыныс алу жаттығулары – стресс пен ашуды жеңілдететін қарапайым әдіс.

3. Релаксациялық тренингтер – музыка, медитация арқылы тынығу.

4. Рөлдік ойындар мен тренингтер – қиын эмоциялық жағдайларды талдап, балама әрекеттерді үйрету.

5. Арт-терапия әдістері – сурет, бояу, коллаж арқылы сезімдерді бейнелеу.

6. Позитивті өзіндік аффирмациялар – «Мен сабырлымын», «Мен өз сезімімді басқара аламын» деген ішкі сенім ұстанымдары.

Психологиялық және педагогикалық қолдау маңызы

Мектеп психологының басты міндеті – жасөспірімнің эмоционалдық интеллектін қалыптастыруға жағдай жасау. Педагогтар мен ата-аналар бірлесіп, балаға эмоциясын тануға және оны қауіпсіз түрде білдіруге мүмкіндік беретін атмосфера қалыптастыруы тиіс.
Сынып жетекшілерге ұсыныстар:

• Оқушылардың эмоциялық күйін күнделікті бақылау;

• Сабақта жағымды психологиялық ахуал орнату;

• Эмпатиялық тыңдау және қолдау көрсету тәсілдерін қолдану;

• Агрессивті мінез байқалса, жазалаудан гөрі әңгімелесу және рефлексия әдістерін пайдалану.

Эмоционалдық интеллект – жасөспірімнің өмірлік жетістігі мен психологиялық тұрақтылығының негізі. Ол мінез-құлықты реттеудің, өзара түсіністік пен адамгершілік қарым-қатынастың басты тетігі болып табылады. Эмоцияларын тани алатын және оларды тиімді басқара білетін тұлға өмірде кездесетін қиындықтарды жеңіл еңсеріп, қоғамда өз орнын таба алады. Сондықтан білім беру жүйесінде эмоционалдық интеллектті дамыту – тұлғаның психологиялық саулығын сақтаудың маңызды бағыты болып саналады.

1.4. Әлеуметтік бейімделу және құрдастар тобының ықпалы

Жасөспірімдік кезең – тұлғаның қоғаммен өзара әрекеттесу қабілеті белсенді дамитын, әлеуметтік қатынастардың жаңа сапалық деңгейі қалыптасатын маңызды кезең. Бұл уақытта бала тек отбасымен емес, мектеп ұжымы мен құрдастар тобы арқылы да өзін-өзі таниды, тұлғалық рөлін сезінеді және мінез-құлқын әлеуметтік нормаларға сәйкестендіреді.

Әлеуметтік бейімделу ұғымы және оның психологиялық мәні

Әлеуметтік бейімделу (лат. adaptatio – бейімделу) – тұлғаның қоршаған әлеуметтік ортаға, оның құндылықтары мен ережелеріне саналы түрде үйлесуі, яғни өзін қоғам мүшесі ретінде қабылдап, соған сәйкес өмір сүруі. Психологиялық тұрғыдан бейімделу адамның ішкі күйі мен сыртқы жағдайлардың үйлесімін қамтамасыз етеді.

Жасөспірімдік кезеңдегі бейімделу екі деңгейде өтеді:

1. Ішкі бейімделу – тұлғаның эмоциялық және когнитивтік тұрақтануы, өз рөлін түсінуі;

2. Сыртқы бейімделу – қоғам талаптарына сай әрекет ету, жаңа әлеуметтік топтармен қарым-қатынас орнату.

Жеткіншек өз орнын табу, қабылдану, бағалануға деген жоғары қажеттілік сезінеді. Егер бұл қажеттілік қанағаттанбаса, әлеуметтік оқшаулану, мазасыздық, өзін төмен бағалау секілді мәселелер туындайды.

Жасөспірімдердің әлеуметтік бейімделу ерекшеліктері

Бұл кезеңде жасөспірімнің мінез-құлқы көбіне қоғам мен құрдастардың реакциясына тәуелді болады. Психологтар жасөспірімнің бейімделу процесін үш негізгі бағытта қарастырады:

• Эмоциялық бейімделу – жаңа ортаның эмоционалдық климатына үйрену;

• Танымдық бейімделу – жаңа ережелер мен нормаларды қабылдау;

• Мінез-құлықтық бейімделу – жаңа жағдайға сай әрекет ету дағдыларын меңгеру.

Мектеп – жасөспірімнің әлеуметтік бейімделуіндегі негізгі алаң. Мұнда ол түрлі рөлдерді атқарады: оқушы, сыныптас, дос, белсенді. Осы рөлдердің үйлесімді орындалуы оның тұлғалық дамуы мен әлеуметтік тәжірибесін қалыптастырады.

Құрдастар тобының ықпалы

Құрдастар тобы (референттік топ) – жасөспірімнің мінез-құлқы мен құндылықтарына тікелей әсер ететін әлеуметтік орта. Бұл топта тұлға өзін еркін сезінеді, пікірін білдіреді және өз-өзін бағалауды қалыптастырады.
Құрдастар тобының ықпалының екі түрлі бағыты болады:

1. Позитивті ықпал:

   • ынтымақтастық пен өзара қолдау сезімін тудырады;

   • жауапкершілік пен ұжымдық сана қалыптастырады;

   • өзін көрсету мен шығармашылық белсенділікті арттырады;

   • өмірлік ұстаным мен құндылықтарды қалыптастыруға көмектеседі.

2. Негативті ықпал:

   • тұлғаның даралығын жоғалту, еліктеу арқылы мінез-құлықтың бұзылуы;

   • қауіпті мінез-құлық (агрессия, девиантты іс-әрекеттер, буллинг);

   • өзін-өзі бағалаудың бұрмалануы және әлеуметтік тәуелділік.

Сондықтан педагог пен психолог үшін басты міндет – құрдастар тобының динамикасын бақылау, топішілік қатынастарды реттеу және позитивті әлеуметтік құндылықтарға бағыттау.

Құрдастар ортасындағы өзара әрекет және тұлғалық даму

Жасөспірім құрдастарымен қарым-қатынас барысында әлеуметтік дағдыларды меңгереді: тыңдау, өз пікірін дәлелдеу, эмпатия таныту, келісімге келу, жауапкершілік алу. Бұл процестер тұлғаның әлеуметтік интеллектінің дамуына ықпал етеді.
Мысалы:

• топтық жобалар немесе сыныптық іс-шаралар – ынтымақтастық дағдыларын дамытады;

• пікірталастар мен бірлескен ойындар – коммуникативтік икемділікті арттырады;

• бір-біріне кері байланыс беру – өзін және өзгені түсінуге үйретеді.

Позитивті қарым-қатынас тәжірибесі болашақта ересек өмірде де салауатты әлеуметтік байланыстар орнатуға негіз болады.

Бейімделу мен әлеуметтенуді қолдау тәсілдері

Мектептегі әлеуметтік бейімделуді қамтамасыз ету үшін педагогикалық және психологиялық қолдау маңызды. Негізгі бағыттар:

1. Психологиялық диагностика – жасөспірімнің қарым-қатынас стилін, эмоциялық күйін және бейімделу деңгейін анықтау.

2. Топтық тренингтер – «бір команда» сезімін қалыптастырып, өзара сенім мен сыйластық орнату.

3. Қарым-қатынас мәдениетін дамыту – рөлдік ойындар, әңгімелесу, эмпатиялық тыңдау жаттығулары.

4. Қақтығыстарды шешу мәдениеті – компромиске келу, медиация тәсілдерімен таныстыру.

5. Құрдастар кеңесі немесе көшбасшылық клубтар – жауапкершілік пен әлеуметтік белсенділікті арттырады.

Сонымен қатар мектеп психологының жұмысына әлеуметтік бейімделу бойынша ата-аналармен ақпараттық кеңестер өткізу, жаңа сыныпқа немесе ортаға келген оқушылармен жеке жұмыс жүргізу кіреді.

Әлеуметтік бейімделудің бұзылу себептері мен салдары

Бейімделу бұзылыстарының негізгі себептері:

• отбасындағы тұрақсыз эмоционалдық климат;

• құрдастар тарапынан қабылданбау немесе буллинг;

• өзін төмен бағалау мен сенімсіздік;

• шамадан тыс талап қою немесе жазалау.

Мұндай жағдайларда жасөспірімнің мінез-құлқында оқшаулану, агрессия, мектепке барудан бас тарту сияқты белгілер байқалуы мүмкін. Сондықтан мұғалімдер мен психологтар әрбір баланың әлеуметтік-психологиялық күйін жүйелі бақылап, уақтылы көмек көрсетуі қажет.

Әлеуметтік бейімделу – жасөспірімнің тұлғалық қалыптасуының негізгі көрсеткіші. Ал құрдастар тобы – оның мінез-құлқы мен құндылықтарын анықтайтын маңызды орта. Бейімделу процесін сәтті өткеру үшін мектеп пен отбасы тарапынан қолдау, сенім және ынтымақтастық қажет.
Қоғамға үйлесімді бейімделген жасөспірім өз орнын таба білетін, жауапты, әлеуметтік белсенді және психологиялық тұрғыдан тұрақты тұлға болып қалыптасады.

II БӨЛІМ. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ САУЛЫҚТЫ САҚТАУДЫҢ НЕГІЗГІ ФАКТОРЛАРЫ

2.1. Ішкі ресурстар мен жеке тұрақтылықты дамыту жолдары

Жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау мәселесі соңғы жылдары білім беру мен психологиялық ғылымда ерекше назарда. Қазіргі заманда әлеуметтік қысым, ақпараттық жүктеме және өзін-өзі дәлелдеуге деген жоғары талаптар жасөспірімдердің ішкі әлеміне айтарлықтай әсер етеді. Сондықтан тұлғаның ішкі ресурстарын дамыту және жеке тұрақтылығын қалыптастыру – олардың эмоционалдық және психологиялық саулығын қамтамасыз етудің маңызды шарты болып табылады.

Ішкі ресурстар ұғымының психологиялық мәні

Ішкі ресурстар – тұлғаның өмірлік қиындықтарды жеңуге, эмоциясын реттеуге және мақсаттарына жетуге мүмкіндік беретін ішкі психологиялық, ерік-жігерлік және когнитивтік мүмкіндіктер жиынтығы. Басқаша айтқанда, бұл – адамның “ішкі күші”.

Психологияда ішкі ресурстарды үш деңгейде қарастыруға болады:

1. Эмоциялық ресурс – адамның өз сезімін бақылау, сабыр сақтау қабілеті.

2. Интеллектуалдық ресурс – өмірлік жағдайларды талдау, логикалық шешім қабылдау және тәжірибеден үйрену қабілеті.

3. Мотивациялық ресурс – өз ісіне сеніммен қарау, мақсатқа ұмтылу және табысқа жетуге деген құлшыныс.

Жасөспірім үшін ішкі ресурстарды сезіну – өзін тұлға ретінде танудың және өмірлік қиындықтарға қарсы тұрудың алғашқы қадамы.

Жеке тұрақтылықтың психологиялық табиғаты

Жеке тұрақтылық (психологиялық резиленттілік) – адамның күйзеліске, сәтсіздікке немесе өмірлік сынақтарға төтеп беру және одан оң тәжірибемен шығу қабілеті. Психологиялық тұрақты тұлға өз эмоциясын бақылай алады, қиын жағдайды мүмкіндікке айналдыра біледі, ал уақытша қиындықтарды өмірдің бір бөлігі ретінде қабылдайды.

Ғалымдар жеке тұрақтылықтың үш негізгі құрамдас бөлігін атап өтеді:

• Икемділік – жаңа жағдайға тез бейімделу қабілеті;

• Оптимизм – болашаққа сеніммен қарау және өмірдің жағымды жақтарын көру;

• Өзін-өзі қолдау қабілеті – ішкі сенім мен күшті сақтау, өз-өзіне демеу болу.

Бұл қасиеттер ерте жастан, әсіресе жасөспірімдік шақта қалыптасады.

Ішкі ресурстар мен тұрақтылықтың өзара байланысы

Ішкі ресурстар мен жеке тұрақтылық бір-бірімен тығыз байланысты. Ресурстары мол адам қиындықты жеңіл қабылдайды, шешім қабылдауда сабыр сақтайды және сыртқы қысымға берілмейді. Ал ішкі тұрақтылығы бар адам ресурстарын орынды пайдаланып, өмірлік энергиясын тиімді жұмсайды.
Мысалы, қиын жағдайда жасөспірімнің өзін сабырлы ұстауы оның эмоционалдық ресурсына байланысты болса, сәтсіздіктен кейін тез қалпына келуі оның тұрақтылығын көрсетеді.

Жеке тұрақтылықты дамыту жолдары

Жасөспірімдердің жеке тұрақтылығын дамыту көпжақты, жүйелі тәсілді қажет етеді. Төменде психологиялық-педагогикалық практикада қолдануға болатын тиімді әдістер келтірілген:

1. Өзін-өзі тану және рефлексия

– Оқушы өз сезімдері мен ойларын күнделікке жазу арқылы ішкі күйін түсінуге үйренеді.

– Рефлексия жеке өсуге және тәжірибеден сабақ алуға мүмкіндік береді.

2. Эмоцияны басқару жаттығулары

– Тыныс алу, релаксация, медитация сияқты әдістер арқылы ішкі тыныштық қалыптастыру.

– Эмоциялық шиеленіс кезінде “тоқта-талда-әрекет ет” принципін қолдану.

3. Позитивті ойлау дағдыларын қалыптастыру

– “Менің бүгінгі жетістігім”, “Рақмет күнделігі” сияқты жаттығулар арқылы өмірдің жағымды сәттеріне назар аудару.

4. Мақсат қою және жетістікке жету стратегиясы

– SMART қағидасы бойынша нақты, қолжетімді мақсаттар қою жасөспірімнің өзін-өзі тиімділік сезімін арттырады.

5. Қиындыққа бейімделу тренингтері

– Топтық рөлдік ойындар мен кейстер арқылы стресс жағдайларында дұрыс шешім қабылдауға үйрету.

6. Өзін-өзі қолдау және ішкі мотивация

– “Мен қолымнан келеді”, “Мен тырысамын” сияқты позитивті ішкі сөйлеу тәсілдері ішкі сенімді арттырады.

Психологиялық қолдау және әлеуметтік орта рөлі

Жеке тұрақтылықты дамытуда әлеуметтік ортаның, әсіресе отбасы мен мектеп ұжымының рөлі зор.

• Отбасы – эмоционалдық қауіпсіздіктің бастауы. Ата-ананың жылы қарым-қатынасы, түсінігі мен сенімі жасөспірімге күш береді.

• Мектеп ұжымы – қолдаушы орта. Мұғалімнің әділ бағасы, достық қарым-қатынас пен сенім ахуалы баланың өзін-өзі тиімді сезінуіне мүмкіндік туғызады.

• Психологтың қолдауы – жеке және топтық кеңес беру, психологиялық тренингтер өткізу арқылы ішкі тұрақтылықты күшейтеді.

Жасөспірім өзіне сенімді, психологиялық тұрғыдан тұрақты болуы үшін ол өзін қолдауға дайын ортада өмір сүруі қажет.

Ішкі ресурстарды арттырудың практикалық тәсілдері

Психологиялық саулықты сақтау үшін мектеп тәжірибесінде төмендегідей жаттығуларды қолдануға болады:

1. “Менің күшті жақтарым” – әр оқушы өз қабілетін, мінез ерекшелігін жазып, өз мүмкіндігін көруге үйренеді.

2. “Қиындық – мүмкіндік” – сәтсіз жағдайларды талдап, одан қандай тәжірибе алуға болатынын анықтау.

3. “Энергия көздері” – не нәрсе қуат береді, не нәрсе шаршатады деген сұрақтарға жауап іздеу арқылы өз ресурстарын тану.

4. “Өзіндік қолдау хаты” – оқушы өзіне мотивациялық хат жазып, қиын сәттерде соны қайта оқиды.

Ішкі ресурстар мен жеке тұрақтылық – тұлғаның психологиялық саулығының тірегі. Жасөспірім өз эмоциясын түсініп, оны реттей алған жағдайда ғана өмірдегі өзгерістер мен қиындықтарға бейімделе алады.
Психологтар мен педагогтар оқушылардың ішкі әлеуетін ашуға бағытталған жұмыстарды жүйелі жүргізсе, әр бала өз бойындағы қуат көзін сезініп, өмірлік мақсаттарын сеніммен жүзеге асыра алады.

2.2. Стресті басқару және күйзелістің алдын алу әдістері

Қазіргі қоғамдағы қарқынды өмір, ақпараттың шамадан тыс ағымы, жоғары оқу талаптары мен әлеуметтік қысым жасөспірімдер арасында стрестік жағдайлардың жиі кездесуіне себеп болуда. Сондықтан стресс пен күйзелістің табиғатын түсіну, оны басқарудың тиімді тәсілдерін меңгеру – психологиялық саулықты сақтаудың маңызды факторы.

Стресс және күйзеліс ұғымдарының психологиялық мәні

Стресс – бұл адамның сыртқы немесе ішкі қысымға (физиологиялық, эмоционалдық, әлеуметтік) жауап ретінде беретін реакциясы. Ол міндетті түрде жағымсыз емес; кей жағдайда стресс адамды әрекетке итермелейтін, мотивацияны арттыратын күш бола алады.

Психолог Г. Селье стресс ұғымын үш кезеңге бөледі:

1. Дағдарыс кезеңі (тревога) – ағза қиындықты сезіп, оған жауап дайындай бастайды;

2. Қарсыласу кезеңі (резистенттік) – адам өз мүмкіндігін жұмсап, қиындықты жеңуге ұмтылады;

3. Титықтау кезеңі (истощение) – ресурс сарқылып, эмоционалдық және физикалық шаршау пайда болады.

Ал күйзеліс (депрессия) – стресс жағдайы ұзаққа созылғанда немесе адам оны еңсере алмаған кезде туындайтын психологиялық бұзылыс. Ол қызығушылықтың төмендеуімен, шаршағыштықпен, өмірге немқұрайлылықпен сипатталады.

Жасөспірімдік шақтағы стресстің ерекшеліктері

Жасөспірімдер көбінесе эмоцияларын басқара алмай, стресске сезімтал келеді. Себептері көп жағдайда келесідей факторлармен байланысты:

• Оқу жүктемесінің жоғары болуы, емтихан мен бақылау қорқынышы;

• Құрдастар арасындағы бәсеке, топта өз орнын табу қажеттілігі;

• Отбасылық кикілжіңдер және ата-ананың жоғары талаптары;

• Интернет пен әлеуметтік желідегі қысым, салыстыру және өзін төмен бағалау;

• Өзіндік “Меннің” қалыптасуындағы ішкі қайшылықтар.

Бұл кезеңде стресс дұрыс басқарылмаса, ол эмоционалдық күйіп кетуге (эмоциялық “выгорание”) және тұлғалық тұйықталуға әкелуі мүмкін.

Стресті басқарудың психологиялық тәсілдері

Стресс пен күйзелісті азайту – тек психологиялық қолдау емес, өзін-өзі реттеудің мәдениеті. Оны үш бағытта дамытуға болады: когнитивтік, эмоциялық және мінез-құлықтық тәсілдер арқылы.

1. Когнитивтік тәсілдер (ойды басқару)

• Позитивті ойлау – қиындықты қауіп емес, мүмкіндік ретінде қабылдау.

• Реалистік көзқарас – шамадан тыс талаптар қоюдан арылу.

• Өзін-өзі қолдау сөйлемдері – «Мен тырысамын», «Менің қолымнан келеді».

• Проблеманы қайта бағалау әдісі – мәселені басқа тұрғыдан қарау, “Бұл жағдай маған не үйретті?” деп сұрау.

2. Эмоциялық тәсілдер (сезімдерді реттеу)

• Релаксациялық жаттығулар – тыныс алу, медитация, визуализация.

• Эмоцияларды ашық білдіру – жазу, сурет салу, әңгімелесу арқылы ішкі қысымды шығару.

• Арт-терапия элементтері – музыка тыңдау, бояумен жұмыс, пластилин, құммен терапия.

• Күлкі терапиясы – күлкі арқылы эндорфин бөлу мен эмоциялық разряд алу.

3. Мінез-құлықтық тәсілдер (әрекет арқылы жеңу)

• Дене белсенділігі – спорт, серуен, би арқылы стресс гормондарының төмендеуі.

• Уақытты жоспарлау – демалыс пен жұмыстың тепе-теңдігін сақтау.

• Хобби мен шығармашылық іс-әрекет – ішкі ресурстарды толықтыру.

• Қарым-қатынас орнату – сенімді адаммен ашық сөйлесу стресс деңгейін төмендетеді.

Күйзелістің алдын алу әдістері

Күйзелісті болдырмаудың басты тетігі – психологиялық гигиена. Бұл адамның эмоционалдық денсаулығын сақтау мәдениеті.
Алдын алу бағыттары:

1. Күн тәртібін сақтау – ұйқы мен тынығу режимін реттеу;

2. Рационалды тамақтану және физикалық белсенділік – ағзаның сергектігін сақтау;

3. Эмоциялық разряд алу – шығармашылықпен айналысу, табиғат аясында демалу;

4. Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру – позитивті орта мен қолдаушы достар шеңбері;

5. “Цифрлық гигиена” – экран алдында өткізілетін уақытты шектеу, жағымсыз ақпараттан қорғау;

6. Психологиялық кеңес алу – маманмен уақытылы әңгімелесу, сенім телефондарына жүгіну.

Мектеп жағдайында стресстің алдын алу жұмыстары

Педагогтар мен мектеп психологтарының рөлі – оқушылардың психологиялық саулығын сақтау және күйзеліс белгілерін ерте анықтау.

• Сынып сағаттары мен тренингтер: «Менің көңіл күйімнің картасы», «Стресс деген не?», «Сабырлылық күші» сияқты іс-шаралар ұйымдастыру.

• Тыныс алу және релаксация бұрышы: мектеп психологының бөлмесінде тынығуға арналған тыныш аймақ құру.

• Қолдау мәдениетін дамыту: әр оқушының сезімін елемей қалдырмау, сенім мен жылы сөз айту.

• Психологиялық сауалнамалар: күйзеліс деңгейін анықтау үшін қысқаша диагностика жүргізу.

Стресті басқаруға арналған практикалық жаттығулар

1. “Тыныш тыныс” әдісі:

Мұрынмен терең дем алып, 3 секунд ұстап, ауыз арқылы баяу шығару. Бұл жүрек соғысын тұрақтандырып, мидың оттегімен қамтамасыз етілуін арттырады.

2. “Бұлтқа босату” визуализациясы:

Көзді жұмып, уайым мен күйзелісті ақ бұлтқа салып, оның көкке ұшып бара жатқанын елестету.

3. “Менің ресурсым” рефлексиясы:

Қағазға өзіне қуат беретін нәрселерді (музыка, достар, табиғат, отбасы) жазу.

4. “Бір сәт тыныштық” жаттығуы:

5 минут бойы тыныш отыру, тек тыныс пен дене сезімін бақылау.

Стресс – өмірдің ажырамас бөлігі, бірақ оны дұрыс басқару адамның психологиялық саулығын сақтауға мүмкіндік береді. Жасөспірімдерге стресс пен күйзеліс табиғатын түсіндіріп, оларды басқарудың қарапайым тәсілдерін үйрету – мектеп психологының және педагогтың басты міндеттерінің бірі.

Эмоциясын реттей алатын, өзін тыныштандыра білетін және өмірлік қиындықтарға сабырмен қарайтын жасөспірім — психологиялық тұрғыдан тұрақты, әлеуметтік бейімделген тұлға.

2.3. Эмоциялық шаршау мен күйіп кету синдромының белгілері

Қазіргі мектеп жағдайында жасөспірімдердің оқу жүктемесінің, әлеуметтік қысымның және эмоционалдық шиеленістің артуы олардың психологиялық саулығына тікелей әсер етуде. Соның салдарынан соңғы жылдары жасөспірімдер арасында эмоциялық шаршау (эмоциялық қажу) және күйіп кету синдромы (эмоциялық “выгорание”) жиі байқалуда. Бұл құбылыстар тек ересек адамдарға емес, жоғары сынып оқушылары мен колледж студенттеріне де тән, себебі олардың жүйке жүйесі әлі толық тұрақтанбаған, ал эмоциялық жүктеме жоғары.

Эмоциялық шаршау ұғымының мәні

Эмоциялық шаршау – ұзақ уақыт бойы психологиялық және эмоциялық жүктемеден туындайтын ішкі қажу, шаршаңқылық және мотивацияның төмендеуімен сипатталатын күй. Бұл – ағзаның стресс пен эмоционалдық қысымға табиғи реакциясы.

Психология тұрғысынан алғанда, эмоциялық шаршау адамның ішкі ресурстарының сарқылуы, яғни сезімдік тепе-теңдіктің бұзылуы болып табылады. Ол көбіне оқу жүктемесі шамадан тыс болғанда, жетістікке жету қысымы жоғары болғанда немесе тұлға өз күшін үнемі бағаламағанда пайда болады.

Жасөспірімдерде эмоциялық шаршау келесі жағдайларда жиі байқалады:

• Үздік болуға деген ішкі немесе сыртқы қысым күшейгенде;

• Мұғалімдер мен ата-аналардың үміті тым жоғары болғанда;

• Құрдастар арасындағы бәсекелестік пен салыстыру жиі орын алғанда;

• Демалыс пен ұйқы режимі бұзылғанда;

• Қолдаушы орта мен түсіністік жетіспегенде.

Күйіп кету синдромының психологиялық табиғаты

Күйіп кету синдромы (эмоциялық выгорание) – бұл адамның ішкі жан дүниесіндегі қажу мен селқостықтың, қызығушылықтың жоғалуының ұзақ мерзімді көрінісі. Психолог Х. Фрейденбергер алғаш рет “эмоциялық күйіп кету” терминін 1974 жылы енгізіп, оны «адамның ұзақ эмоционалды шиеленіс пен жоғары жауапкершіліктен кейін ішкі жан дүниесінің сарқылуы» деп сипаттады.

Күйіп кету синдромы жасөспірімдік кезеңде келесідей сипатталады:

• Оқу мен өмірге деген ынтаның төмендеуі;

• Эмоциялық немқұрайлылық, айналадағы адамдарға қызығушылықтың азаюы;

• Өз қабілеттеріне күмәнмен қарау;

• Тұрақты шаршау мен апатия сезімі;

• Өз-өзіне сенімнің жоғалуы.

Эмоциялық шаршау мен күйіп кетудің белгілері

Эмоциялық шаршау мен күйіп кетудің белгілерін үш деңгейде қарастыруға болады:

1. Физиологиялық белгілер:

• Ұйқының бұзылуы (ұйықтай алмау немесе шамадан тыс ұйқышылдық);

• Бас ауруы, әлсіздік, тәбеттің төмендеуі;

• Жүрек соғысының жиілеуі, ішкі мазасыздық;

• Жиі суық тию немесе иммунитеттің әлсіреуі.

2. Эмоциялық белгілер:

• Тітіркенгіштік, ашушаңдық;

• Көңіл-күйдің жиі өзгеруі;

• Өз-өзіне наразылық, кінә сезімі;

• Болашаққа сенімсіздік, үмітсіздік;

• Қарым-қатынастан қашу, оқшаулану.

3. Танымдық және мінез-құлықтық белгілер:

• Назар қоюдың төмендеуі, есте сақтаудың әлсіреуі;

• Сабаққа, хоббиге, достарға қызығушылықтың жоғалуы;

• Міндеттерді кейінге қалдыру (прокрастинация);

• Агрессивті немесе тұйық мінездің пайда болуы.

Егер бұл белгілер ұзақ уақыт сақталса, ол тұлғаның психологиялық саулығына елеулі қауіп төндіреді.

Пайда болу себептері

Жасөспірімдер арасындағы күйіп кету синдромының негізгі себептері:

1. Психологиялық қысым мен жоғары талаптар – ата-аналар мен мектеп тарапынан «мінсіз» болуға ұмтылу.

2. Эмоциялық қолдаудың жетіспеуі – түсіністік пен жылы қарым-қатынастың болмауы.

3. Құрдастармен қатынастағы қиындықтар – буллинг, әлеуметтік оқшаулау.

4. Өзін төмен бағалау – өз жетістігін мойындамау, өзін басқалармен салыстыру.

5. Демалыстың болмауы – физикалық және психикалық шаршаудың жиналуы.

6. Цифрлық тәуелділік – әлеуметтік желілер мен гаджеттер арқылы жалған ақпараттық қысым алу.

Эмоциялық шаршаудың алдын алу және еңсеру жолдары

Психологиялық тұрғыдан бұл күйден шығу – өз эмоциясын тану мен қабылдаудан басталады. Төмендегі тәсілдер тиімді нәтижелер береді:

1. Өзін-өзі тану және рефлексия

• Күнделік жүргізу арқылы өз көңіл-күйін, сезімін талдау.

• “Мен не сезіп тұрмын?”, “Маған не қажет?” деген сұрақтарға шынайы жауап беру.

2. Эмоциялық разряд және демалыс

• Музыка тыңдау, табиғатта серуендеу, шығармашылықпен айналысу.

• Арт-терапия (сурет салу, еркін жазу, би терапиясы).

3. Күн тәртібі мен физикалық белсенділік

• Ұйқының сапасын жақсарту, 7–8 сағаттық ұйқыны сақтау.

• Спортпен айналысу – эндорфин деңгейін арттырады, стресс гормондарын азайтады.

4. Психологиялық қолдау

• Сенім білдіретін адаммен ашық сөйлесу.

• Мектеп психологымен жеке кеңес алу.

• Отбасында жылы, түсіністікке толы атмосфера қалыптастыру.

5. Мақсат қою және уәжділікті қайта қалпына келтіру

• Мақсатты нақты, қолжетімді етіп белгілеу.

• Өзіндік жетістіктер күнделігін жүргізу.

• Кішкентай табыстарды да атап өтіп, өзін марапаттау.

Педагогтар мен ата-аналарға ұсыныстар

• Оқушыларды шамадан тыс жүктемеуден сақ болу, оқу мен демалыс арасындағы тепе-теңдікті сақтау.

• Әр баланың жеке ерекшелігін ескере отырып, қолдау көрсету.

• “Жетістік үшін емес, даму үшін” қағидасын ұстану.

• Жағымды кері байланыс беру арқылы мотивацияны сақтау.

• Эмоциялық ахуалы төмен оқушыларға сеніммен қарау, әңгімелесу уақытын жиі ұйымдастыру.

Эмоциялық шаршау мен күйіп кету синдромы – жасөспірімдердің психологиялық саулығына әсер ететін елеулі қауіп. Бұл жағдайдың алдын алу білім беру процесінде психологиялық мәдениетті қалыптастырудан, өз-өзіне қамқорлық жасау дағдыларын үйретуден басталады.

Өзін түсініп, эмоциясын басқара алатын, ресурсын уақытылы толықтырып отыратын жасөспірім ғана өмірлік қиындықтарға төтеп бере алады. Ал мектеп пен отбасы тарапынан көрсетілетін тұрақты қолдау мен жылы қарым-қатынас – оның күйзеліссіз, үйлесімді дамуының кепілі.

2.4. Позитивті ойлау мен өмірлік құндылық бағдарын қалыптастыру

Қазіргі қоғамда жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау тек күйзелістен арылу немесе эмоционалдық тұрақтылықты дамыту емес, сонымен бірге позитивті ойлау мәдениетін қалыптастыруды да қамтиды. Позитивті ойлау – адамның өмірдегі оқиғаларды, адамдарды және өзін-өзі оң көзқараспен қабылдай білуі. Ал өмірлік құндылық бағдар – тұлғаның шешім қабылдауына, мінез-құлқына, мақсат қоюына бағыт беретін ішкі моральдық және рухани бағдаршам.

Позитивті ойлаудың психологиялық мәні

Позитивті ойлау – адамның өмірлік жағдайларға үмітпен қарауы, қиындықта мүмкіндік көре білу қабілеті. Ол тұлғаның ішкі эмоционалдық жай-күйіне, өзін бағалауына және қоғаммен қарым-қатынасына тікелей әсер етеді. Психолог М. Селигманның “оң психология” (positive psychology) теориясы бойынша, позитивті ойлау адамның қуаныш, махаббат, алғыс, сенім секілді жағымды эмоцияларын күшейтіп, күйзеліс пен агрессияның алдын алады.

Жасөспірімдер үшін позитивті ойлау – өмірлік қиындықтарға сынбай, өз-өзіне сенімді болудың басты тетігі. Ол арқылы бала өзін-өзі құрметтеуді үйренеді, өмірдің мәнін түсінеді және ішкі ресурстарын тиімді пайдаланады.

Өмірлік құндылық бағдардың мәні

Құндылық бағдар – адамның неге сенетіні, не үшін өмір сүретіні және қандай қағидаларды ұстанатынын айқындайтын ішкі бағдар. Ол тұлғаның мінез-құлқын, шешімін және өмірлік бағытын реттейді. Жасөспірім кезеңінде бұл бағдарлар белсенді қалыптасады, себебі бала өзінің “Менін” тану жолында кім болғысы келетінін және қандай өмір салтын таңдайтынын анықтайды.

Құндылықтардың негізгі топтары:

1. Рухани құндылықтар – ар-ождан, әділдік, сүйіспеншілік, сенім.

2. Әлеуметтік құндылықтар – достық, жауапкершілік, азаматтық сана, еңбексүйгіштік.

3. Жеке құндылықтар – денсаулық, білім, өзін-өзі дамыту, еркіндік.

4. Мәдени құндылықтар – дәстүр, ұлттық рух, тіл мен тарихқа құрмет.

Осы құндылықтар жасөспірімнің өмірлік позициясын, мақсат-мұратын айқындап, тұлғалық тұрақтылықтың іргетасын қалайды.

Позитивті ойлаудың тұлғалық дамудағы рөлі

Позитивті ойлаудың маңызы мына аспектілерден көрінеді:

• Эмоциялық тепе-теңдік орнатуға көмектеседі – адам қиын жағдайда сабырлы бола алады;

• Өзін-өзі бағалауды арттырады – өз мүмкіндігін шынайы бағалайды;

• Мотивацияны күшейтеді – мақсатқа сеніммен жетуге итермелейді;

• Қарым-қатынасты жақсартады – адам өзгелерді оң қабылдап, түсіністікке бейім болады;

• Денсаулыққа оң әсер етеді – позитивті адамдардың стресске төзімділігі жоғары болады.

Позитивті ойлауды дамыту – өз-өзіне қамқорлық жасаудың, өмірден қуаныш алудың және психологиялық тұрақтылықты сақтаудың тиімді тәсілі.

Жасөспірімдерде позитивті ойлау мен құндылық бағдарды қалыптастыру жолдары

Жасөспірімдерге позитивті көзқарас пен өмірлік құндылықтарды дарыту үшін педагогикалық және психологиялық жұмыстар жүйелі ұйымдастырылуы қажет.

1. Өзін-өзі тану сабақтары мен тренингтер

• “Менің өмірімнің мәні”, “Менің құндылықтарым”, “Бақыт деген не?” тақырыптарында пікірталастар ұйымдастыру;

• Өзін-өзі талдауға арналған жаттығулар: “Мен нені бағалаймын?”, “Маған не қуат береді?”.

2. Позитивті ойлау дағдыларын дамыту әдістері

• Рефрейминг тәсілі – жағымсыз жағдайды оң қырынан қарау (мысалы: “Қиындық – өсуге мүмкіндік”);

• “Алғыс күнделігі” – күн сайын алғыс айтуға себеп болатын үш нәрсені жазу;

• “Жақсылық жасау аптасы” – ерікті істер мен ізгі әрекеттер арқылы ішкі позитивті эмоция қалыптастыру;

• Позитивті ішкі сөйлеу – “мен қолымнан келеді”, “мен табысты боламын”, “мен өз өмірім үшін жауаптымын” деген бекітпелер.

3. Құндылықтарға бағытталған тәрбие жұмысы

• Ұлттық мәдениет пен рухани мұраны танытатын іс-шаралар өткізу;

• Отбасылық әңгімелер мен дәстүрлер арқылы адалдық, мейірім, еңбексүйгіштік сынды қасиеттерді дәріптеу;

• “Өмір құндылықтары ағашы” тренингі – әр оқушы өз өмірінің ең маңызды құндылығын ағаш бұтақтарына жазады.

4. Қиын жағдайдағы психологиялық қолдау

Педагогтар мен психологтар жасөспірімге кез келген қиындықта қолдау көрсетуі керек. Қолдау сезімі балада сенімділік тудырып, жағымсыз ойлардан арылуға көмектеседі.

Позитивті ойлаудың мектеп мәдениетіне ықпалы

Мектепте позитивті орта қалыптастыру — оқушылардың ғана емес, педагогтардың да психологиялық саулығына әсер етеді. Мұндай ортада:

• Әрбір оқушы өз ойын еркін білдіреді;

• Қателіктерге төзімділік танытылады;

• Сын орнына конструктивті кері байланыс беріледі;

• Жетістік қуанышы бөлісіліп, бір-бірін қолдау мәдениеті дамиды.

Позитивті мәдениет ұжымда сенімді қарым-қатынас орнатып, оқу процесін эмоционалды тұрғыда жайлы етеді.

Өмірлік мақсат пен құндылық бағдар арасындағы байланыс

Позитивті ойлау жасөспірімге болашаққа сеніммен қарауға көмектессе, құндылық бағдар оған бағыт береді. Егер адам өз құндылығын анықтаса, ол өмірлік мақсатын нақты қоя алады.

Мысалы:

• “Білім – менің басты құндылығым” деген жасөспірім оқу арқылы өзін дамытуға ұмтылады;

• “Отбасы – менің тірегім” деген бала өз туыстарына қамқорлықпен қарайды;

• “Адалдық – менің ұстанымым” деген тұлға кез келген жағдайда моральдық шешім қабылдай алады.

Осылайша, құндылық бағдар өмірлік мақсатқа бағыт беретін “ішкі компас” рөлін атқарады.

Позитивті ойлау мен өмірлік құндылық бағдарды қалыптастыру – жасөспірімдердің тұлғалық жетілуі мен психологиялық саулығының негізі. Позитивті көзқарасы бар бала өмірге сеніммен қарайды, қиындықты тәжірибе деп қабылдайды, ал айқын құндылықтары бар тұлға өмір жолында адаспайды.

Сондықтан мектеп пен отбасының міндеті – жасөспірімге өз құндылықтарын айқындауға, позитивті ойлау мәдениетін дамытуға және өмірге оптимизммен қарауға мүмкіндік беру. Бұл олардың үйлесімді дамуына, өмірлік табыс пен ішкі үйлесімге жетуіне жол ашады.

III БӨЛІМ. ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗ ӘЛЕУМЕТТІК ОРТА

3.1. Жасөспірімдер арасындағы тиімді коммуникация дағдылары

Қарым-қатынас – адам өмірінің ең маңызды психологиялық қажеттіліктерінің бірі. Әсіресе жасөспірімдік кезеңде коммуникация тұлғаның әлеуметтік бейімделуі мен өзін-өзі тануының негізгі құралына айналады. Бұл жаста бала өз ойын жеткізуге, пікірін қорғауға, өзгелермен тең дәрежеде қарым-қатынас орнатуға ұмтылады. Сондықтан тиімді коммуникация дағдыларын дамыту – жасөспірімнің психологиялық саулығы мен әлеуметтенуінің басты шарты.

Қарым-қатынастың психологиялық мәні

Қарым-қатынас – екі немесе одан да көп адамдардың өзара әрекеттесу және ақпарат алмасу процесі. Психология ғылымында ол тек сөз алмасу емес, сонымен қатар эмоциялық, мінез-құлықтық және рухани өзара байланыс формасы ретінде қарастырылады.

Жасөспірімдер үшін қарым-қатынас:

• өз-өзін танытудың және мойындалудың тәсілі;

• эмоциялық қолдау мен түсіністік алудың көзі;

• жеке пікірін қалыптастырудың және салыстырудың құралы.

Тиімді коммуникацияны меңгермеген жасөспірім оқшауланып, өз ойын білдіруде қиындық көреді, бұл оның өзін-өзі бағалауына және психологиялық тұрақтылығына кері әсер етуі мүмкін.

Тиімді коммуникация ұғымы және оның компоненттері

Тиімді коммуникация – ақпарат алмасу процесінде өз ойын анық, сыпайы және түсінікті жеткізе білу, сонымен қатар қарсы тараптың пікірін құрметпен тыңдау қабілеті. Ол үш негізгі компоненттен тұрады:

1. Вербалды байланыс – сөз арқылы қарым-қатынас (сөйлеу мәдениеті, дауыс ырғағы, сөздік қор).

2. Вербалды емес байланыс – дене қимылы, көзқарас, ым-ишара, бет әлпет арқылы берілетін ақпарат.

3. Эмоциялық байланыс – тыңдаушының көңіл-күйін түсіне білу, эмпатия көрсету.

Жасөспірімдік шақта осы үш компоненттің үйлесімді дамуы тұлғаның өз ойын еркін жеткізуіне және топ ішінде сенімді әрекет етуіне мүмкіндік береді.

Жасөспірімдердің қарым-қатынас дағдыларының ерекшеліктері

Бұл жастағы қарым-қатынас ерекше сипатқа ие:

• Құрдастар ортасына бағытталу – жасөспірім үшін достарының пікірі ата-анадан да маңызды болуы мүмкін;

• Тәуелсіздікке ұмтылу – өз пікірін дәлелдеуге, өзіндік көзқарасын қалыптастыруға талпынады;

• Эмоцияның басым болуы – сезімге беріліп, асығыс шешім қабылдауы ықтимал;

• Қарым-қатынас тәжірибесінің жеткіліксіздігі – кей жағдайда дөрекі немесе қорғаныс мінез-құлқы байқалады.

Міне, сондықтан мектептегі тәрбиелік және психологиялық жұмыстардың маңызды бағыты – оқушыларды мәдени, эмпатиялық және жауапты қарым-қатынасқа үйрету.

Тиімді коммуникация дағдыларын дамыту бағыттары

1. Белсенді тыңдау (active listening)

Тыңдау – коммуникацияның ең маңызды бөлігі. Белсенді тыңдау кезінде адам тек естіп қана қоймай, түсініп, кері байланыс береді.
Мысалы:

• “Мен сені түсіндім”;

• “Сенің ойың маңызды”;

• “Бұл жағдай сені ренжіткен сияқты”.
  Осындай фразалар тыңдаушының эмпатиясын көрсетіп, өзара сенімділікті арттырады.

2. Эмпатия және түсіністік таныту

Эмпатия – басқа адамның көңіл-күйін сезіне білу және оған жанашырлық білдіру. Бұл дағдыны дамыту үшін “Сен оның орнында болсаң, не істер едің?” сияқты сұрақтар арқылы рефлексия жасау тиімді.

3. Өз ойын нақты жеткізу

• “Мен-хабарламаларын” (I-messages) қолдану ұсынылады.
  Мысалы, “Сен мені ренжіттің” деудің орнына, “Мен сенің сөзіңнен өзімді ренжігендей сезіндім” деп айту – агрессияны азайтып, түсіністікке әкеледі.

4. Кері байланыс мәдениеті

Кері байланыс сын емес, қолдау түрінде берілуі тиіс:

• “Сенің ойың маған қызықты көрінді, бірақ басқаша да шешім бар шығар”;

• “Келесі жолы мынаны да байқап көрсең, тіпті жақсы болар еді”.

5. Қақтығыстарды шешу мәдениеті

Тиімді коммуникацияның бір бөлігі – дау-дамайды дұрыс шешу. Қақтығыста эмоцияға берілмей, мәселені емес, адамның жеке тұлғасын талқылау қажет.
Мысалы: “Сенің бұл әрекетің мені ренжітті” деу – дұрыс; “Сен әрдайым осылайсың!” деу – қарым-қатынасты ушықтырады.

Қарым-қатынас мәдениетін дамытудағы педагог пен психолог рөлі

Мектептегі психолог пен мұғалімдер оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруда келесі бағыттарда жұмыс жүргізе алады:

• Тренингтер мен ойындар: “Сенімді көпір”, “Эмоцияларды түсінеміз”, “Қиын әңгіме”, “Бір-бірімізді тыңдайық” тақырыптарында топтық сабақтар өткізу;

• Рөлдік ойындар: өмірлік жағдайларды (дау, қателік, қолдау) сахналап көрсету;

• Топтық пікірталастар: түрлі көзқарастарды мәдени түрде талқылауға үйрету;

• Психологиялық жаттығулар: эмпатия мен өзара түсіністі дамыту мақсатында “Айна”, “Менің серігім” сияқты әдістер қолдану.

Мұндай жұмыстар жасөспірімнің өзіне сенімділігін арттырып қана қоймай, достық пен сыйластыққа негізделген қарым-қатынас орнатуға көмектеседі.

Тиімді коммуникацияның әлеуметтік пайдасы

Тиімді коммуникация дағдылары дамыған жасөспірім:

• өз ойын ашық әрі мәдениетті жеткізе алады;

• өзгенің пікірін құрметтейді;

• топта көшбасшылық және ынтымақтастық қабілетін көрсетеді;

• конфликтілерді бейбіт жолмен шешуге бейім болады;

• эмоционалды тұрақтылық пен сенімділікке ие тұлға ретінде қалыптасады.

Осы қасиеттер болашақта оның өмірлік, кәсіби және әлеуметтік табысының негізін қалайды.

Жасөспірімдер арасындағы тиімді коммуникация – психологиялық тұрақтылықтың, өзара құрметтің және достықтың кепілі. Тиімді қарым-қатынас дағдыларын үйрену арқылы жасөспірім өз сезімін түсінуге, өзгелердің эмоциясын бағалауға және кез келген ортада мәдениетпен әрекет етуге үйренеді.

Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру – тек психологиялық сауаттылық емес, сонымен қатар өмірлік табыс пен тұлғалық үйлесімділіктің басты шарты.

3.2. Қақтығыстарды шешу және медиация мәдениеті

Қарым-қатынас барысында адамдар арасында пікір айырмашылығы, түсінбеушілік немесе эмоциялық шиеленіс жиі туындайды. Бұл құбылыс — табиғи және дамудың бір бөлігі. Алайда, мәселе қақтығыстың болуында емес, оны қалай шешуде. Жасөспірімдер арасында қақтығыстар көбіне эмоцияның басым болуынан, өз ойын дұрыс жеткізе алмаудан және өзгені түсінбеуден туындайды. Сондықтан мектептегі психологиялық жұмыстың маңызды бағыты – қақтығыстарды мәдениетті түрде шешу және медиация дағдыларын қалыптастыру.

Қақтығыс ұғымының психологиялық мәні

Қақтығыс (лат. conflictus – соқтығысу) – екі немесе бірнеше адамның мүдделері, көзқарастары немесе құндылықтары арасындағы қайшылық. Психологиялық тұрғыдан қақтығыс – тұлғаның ішкі күйзелісі мен сыртқы әрекеттерінің өзара сәйкес келмеуінен туындайтын эмоциялық жағдай.

Жасөспірімдік кезеңде қақтығыстардың пайда болу себептері:

• Өзін дәлелдеуге, еркіндікке ұмтылу;

• Құрдастар арасында бәсекелестік пен лидерлік күрес;

• Эмоцияны басқара алмау және импульсивті мінез;

• Түсініспеушілік пен коммуникацияның жеткіліксіздігі;

• Мектептегі әділетсіздік сезімі немесе өзін төмен бағалау.

Қақтығыс – әрқашан жағымсыз құбылыс емес. Дұрыс шешілген қақтығыс тұлғалық өсуге, өзара түсіністікке және эмоционалдық жетілуге ықпал етеді.

Қақтығыстың түрлері

1. Ішкі қақтығыс – тұлғаның өз-өзімен күресі (мысалы, “Қалғым келеді, бірақ сабақ оқу керек”).

2. Жекеаралық қақтығыс – екі адамның арасындағы мүдде немесе көзқарас қайшылығы (оқушы мен мұғалім, екі достың арасындағы дау).

3. Топаралық қақтығыс – ұжымдар мен сыныптар арасындағы бәсекелестік немесе түсініспеушілік.

Мектеп өмірінде ең жиі кездесетіні – жекеаралық қақтығыстар, сондықтан оларды шешудің мәдени жолдарын үйрету – психологиялық қызметтің маңызды бағыты.

Қақтығыстың даму кезеңдері

Психолог К. Томастың пікірінше, қақтығыс төрт кезеңнен тұрады:

1. Жасырын кезең – түсініспеушіліктің алғашқы белгілері пайда болады, эмоция жинала бастайды.

2. Ашық кезең – дау айқын көрініс табады, сезім мен сөз арқылы сыртқа шығады.

3. Шешім іздеу кезеңі – тараптар келісімге келуге немесе араағайынның көмегіне жүгінуге тырысады.

4. Бітім кезеңі – ортақ шешім қабылданып, қарым-қатынас қалпына келеді.

Жасөспірімдерді осы кезеңдерді тануға және өз эмоциясын дұрыс басқаруға үйрету – қақтығысты конструктивті шешудің алғышарты.

Қақтығыстарды шешу тәсілдері

Қақтығысты тиімді шешу үшін тұлғада коммуникативтік мәдениет, эмоцияны бақылау және келісімге келу қабілеті қалыптасуы тиіс.

1. Компромисс тәсілі – екі жақ та өз мүддесінен біршама бас тартып, ортақ шешімге келу.

2. Келісім (сотрудничество) – екі тараптың да мүддесін ескеріп, “жеңіс – жеңіс” (win–win) нәтижесіне жету.

3. Бейтараптандыру – дау барысында эмоцияны бәсеңдетіп, уақытша үзіліс алу.

4. Эмпатиялық тыңдау – қарсы тараптың сезімін түсініп, оның орнында өзін елестету.

5. Позитивті “Мен-хабарламалары” – айыптаусыз, өз сезімін айту: “Мен бұл сөзді естігенде ренжідім” деген сияқты.

Медиация мәдениеті және оның маңызы

Медиация – дауласушы тараптардың өзара келісімге келуіне бағытталған, үшінші бейтарап тұлғаның (медиатордың) көмегімен жүргізілетін келіссөз процесі. Мектеп жағдайында медиация – оқушылар арасындағы немесе “оқушы – мұғалім – ата-ана” арасындағы қақтығыстарды бейбіт жолмен реттеудің тиімді тәсілі.

Медиатор (психолог, әлеуметтік педагог, арнайы дайындалған мұғалім) келесі қағидаларға сүйеніп жұмыс істейді:

• Бейтараптық – ешкімнің жағына шықпау;

• Құпиялылық – тараптардың әңгімесін жарияламау;

• Еріктілік – шешімге екі тараптың өз еркімен келуі;

• Ынтымақтастық – “жеңуші” емес, өзара түсіністікке жету.

Медиацияның басты нәтижесі – қарым-қатынастың қалпына келуі және оқушылар арасында сенім мен өзара құрметтің орнығуы.

Мектептегі медиацияны ұйымдастырудың тиімді жолдары

1. Медиация бұрышын немесе кабинет құру – оқушылар өз еркімен келіп кеңес ала алатын орта қалыптастыру.

2. “Оқушы медиаторлар клубын” ашу – арнайы дайындықтан өткен жоғары сынып оқушылары кіші сыныптар арасындағы келіспеушіліктерді реттеуге көмектеседі.

3. Медиация тренингтері мен сабақтары – “Қиын әңгіме”, “Сенімді диалог”, “Бітімгерлік мәдениеті” тақырыптарында тренингтер өткізу.

4. Психолог пен педагогтың бірлескен әрекеті – қақтығыстардың алдын алу және ерте анықтау жұмыстары.

5. Ата-аналармен ақпараттық жұмыс – үйдегі түсіністік пен қолдау баланың мектептегі мінез-құлқына оң әсер етеді.

Қақтығыстың алдын алу мәдениеті

Қақтығыстың алдын алу – профилактикалық жұмыстың ең маңызды бөлігі. Оған келесі бағыттар жатады:

• Қарым-қатынас мәдениетін дамыту – оқушыларды бір-бірін тыңдауға, сыпайы сөйлесуге үйрету;

• Эмоцияны басқару тренингтері – агрессияны тежеу, сабыр сақтау жаттығулары;

• Сыныпішілік ережелер мен құндылықтар кодексі – өзара сыйластық нормаларын бекіту;

• Бірлескен жобалар мен топтық ойындар – ұжымдық рух пен ынтымақтастықты арттыру.

Қақтығысты шешудің практикалық жаттығулары

1. “Екі жақ, бір шешім” – оқушылар жұппен қақтығысты сахналайды да, бейбіт келісім табудың жолын ұсынады.

2. “Эмпатия айнасы” – әр қатысушы өз серігінің сезімін ым-ишарамен көрсетеді, кейін ол эмоцияны талқылайды.

3. “Сөзді өзгерт” – агрессивті сөйлемдерді позитивті нұсқамен алмастыру (мысалы, “Сен дұрыс істемедің” → “Басқаша жасауға болар еді”).

Қақтығыстар – адам өмірінің табиғи бөлігі, алайда оларды шешудің мәдени жолдарын үйрену – тұлғалық кемелденудің көрсеткіші. Медиация мәдениетін меңгерген жасөспірім өз эмоциясын басқара алады, өзгелердің пікірін құрметтейді және кез келген мәселені келісіммен шеше біледі.

Мектептегі медиация – тек дау шешу тетігі емес, ол өзара сыйластыққа, сенімге және адамгершілікке негізделген психологиялық мәдениетті қалыптастырудың тиімді құралы.

3.3. Интернет пен әлеуметтік желілердің психологиялық әсері

Қазіргі цифрлық дәуірде интернет пен әлеуметтік желілер жасөспірім өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Онлайн әлем білім алудың, қарым-қатынастың және шығармашылықтың кең мүмкіндіктерін ашқанымен, ол психологиялық тұрғыдан да күрделі әсерлер тудырады. Жасөспірімдер интернетті өзін таныту, достар табу, ақпарат алу үшін пайдаланады, алайда виртуалды кеңістік көбіне эмоциялық тұрақсыздық пен тәуелділікке себеп болуда.

Интернет пен әлеуметтік желілердің жасөспірімге ықпалының екіжақты сипаты

Интернеттің әсерін позитивті және негативті тұрғыда қарастыруға болады.

Позитивті әсерлері:

• Ақпараттық сауаттылықты арттырады – оқушылар түрлі дереккөзден білім алып, өз көзқарасын кеңейтеді;

• Шығармашылықты дамытады – әлеуметтік желілер арқылы фото, видео, музыка, блог жүргізу дағдылары дамиды;

• Коммуникативтік белсенділікті арттырады – әртүрлі елдің құрдастарымен байланыс орнатып, мәдени диалог жүргізуге мүмкіндік береді;

• Өзін-өзі таныту алаңы – жасөспірім өз ойын, қызығушылығын және жетістігін көрсете алады.

Негативті әсерлері:

• Интернет тәуелділігі – уақытты бақыламау, сабақ пен ұйқы режимінің бұзылуы;

• Кибербуллинг – онлайн қорқыту, мазақтау, беделге нұқсан келтіру;

• Салыстыру және өзін төмен бағалау – әлеуметтік желідегі “идеалды өмір” бейнелері жасөспірімнің өз өміріне қанағатсыздық тудырады;

• Эмоциялық шаршау және жалғыздық сезімі – шынайы қарым-қатынастың азаюы;

• Ақпараттық қауіптер – фейк жаңалықтар, агрессивті немесе зиянды контенттің таралуы.

Интернет тәуелділігінің психологиялық белгілері

Психологтар интернетке тәуелділікті мінез-құлықтық бұзылыс ретінде қарастырады. Оның негізгі белгілері:

1. Онлайн болуға деген тоқтаусыз қажеттілік;

2. Интернетсіз мазасыздану немесе ашулану;

3. Уақытты жоғалту сезімі (сағаттап желіде отыру);

4. Нақты өмірдегі қызығушылықтардың азаюы;

5. Оқу үлгерімінің және ұйқының бұзылуы;

6. Өзін виртуалды бейне арқылы бағалау.

Мұндай белгілер жиі байқалса, жасөспірімнің эмоционалдық тұрақтылығын қалпына келтіру үшін психологтың көмегі қажет.

Кибербуллинг және оның салдары

Кибербуллинг – әлеуметтік желілерде, мессенджерлерде немесе онлайн ойындарда біреуді қорлау, қорқыту, мазақ ету әрекеттері. Ол психологиялық жарақат пен өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне әкеледі.

Жасөспірімдер арасында кибербуллингтің салдары:

• уайым, қорқыныш, ұйқысыздық;

• өзін кінәлі сезіну;

• әлеуметтік оқшаулану;

• өзіне-өзі зиян келтіру әрекеттері (экстремалды жағдайларда).

Кибербуллингтің алдын алу үшін балаларға интернет этикасы мен цифрлық жауапкершілік түсіндірілуі қажет.

Әлеуметтік желілер мен өзіндік бейне (Мен-тұжырымдама)

Жасөспірім кезеңінде “Мен” бейнесі – өзін тану мен бағалаудың өзегі. Әлеуметтік желілердегі жазбалар мен суреттер арқылы олар өз тұлғалық бейнесін құрады. Бірақ:

• “Лайк” пен “жазылушылар” саны өзіндік баға өлшеміне айналады;

• Пікірлерге тәуелділік психологиялық күйге әсер етеді;

• Басқалардың жетістігімен салыстыру – өзіне сенімсіздік тудырады.

Бұл жағдайда педагог пен ата-ана жасөспірімге “шынайы өмір мен виртуалды бейненің айырмасын” түсіндіруі өте маңызды.

Интернет мәдениеті мен этикасы

Жасөспірімдерге арналған негізгі цифрлық этика қағидалары:

1. Құрмет көрсету – интернеттегі әр адам – тірі тұлға, сондықтан тіл тигізуге, қорлауға болмайды.

2. Жеке ақпаратты қорғау – өз немесе өзгенің жеке деректерін жарияламау.

3. Шынайылық – жалған ақпарат таратпау және манипуляция жасамау.

4. Пікір алмасуда мәдениет сақтау – эмоциямен емес, дәлелмен сөйлесу.

5. Уақытты тиімді пайдалану – экран алдында өткізілетін уақытты шектеу.

Цифрлық мәдениет пен жауапкершілік дағдыларын қалыптастыру – интернет ортасында психологиялық қауіпсіздіктің басты кепілі.

Психологиялық қауіпсіз интернет кеңістігін қалыптастыру жолдары

1. Ақпараттық сауаттылықты арттыру

– сенімді және тексерілген дереккөздерді пайдалануға үйрету.

2. Онлайн және офлайн тепе-теңдік

– “цифрлық детокс” күндерін өткізу (интернетсіз бір күн өткізу тәжірибесі).

3. Эмоциялық қолдау ортасын құру

– ата-ана мен мұғалімдер баланың интернет өміріне қызығушылықпен, бақылаусыз араласуы керек.

4. Мектептегі цифрлық мәдениет сабағы

– “Қауіпсіз интернет апталығы”, “Цифрлық із қалдырмау”, “Онлайн этика” тақырыптарында тренингтер өткізу.

5. Медиация және сенім қызметі

– кибербуллинг жағдайларында психолог пен әлеуметтік педагогтың көмек көрсету жүйесін енгізу.

Интернеттің пайдалы мүмкіндіктерін дұрыс пайдалану

Интернет тек қауіп көзі емес, сонымен қатар даму алаңы. Егер дұрыс бағыт берілсе, ол жасөспірім үшін:

• шығармашылық платформасы (видеомонтаж, графикалық дизайн, музыка жазу);

• кәсіпкерлік бастамалардың алаңы (жобалар, стартаптар);

• өзіндік даму мен білім кеңістігі (Coursera, Khan Academy, Bilimland т.б.);

• әлеуметтік белсенділіктің құралы (еріктілік жобалары, экологиялық акциялар).

Мақсат – интернетті тұтынушы емес, саналы қолданушы тұлға тәрбиелеу.

Интернет пен әлеуметтік желілер – жасөспірім өмірінің шынайы бөлігі. Оның психологиялық әсері екіжақты: дамуға да, күйзеліске де әкелуі мүмкін. Сондықтан негізгі міндет – саналы, жауапты және этикалық цифрлық мәдениетті қалыптастыру.

Жасөспірім интернетті ақпарат көзі ретінде пайдалана отырып, шынайы өмірмен байланысын үзбеуі тиіс. Тек осы жағдайда ғана ол технологияның құлы емес, оны тиімді меңгерген, эмоциялық тұрғыдан тұрақты тұлға ретінде қалыптасады.

3.4. Мектептегі буллинг пен кибербуллингтің алдын алу жолдары

Білім беру кеңістігінде соңғы жылдары жиі көтерілетін өзекті мәселенің бірі — буллинг және оның заманауи түрі кибербуллинг. Бұл құбылыстар жасөспірімнің психологиялық саулығына, тұлғалық дамуына, өзін-өзі бағалауына және мектептегі мотивациясына тікелей әсер етеді. Сондықтан әрбір мектеп ұжымының алдында тұрған маңызды міндет – буллингтің алдын алу мәдениетін қалыптастырып, қауіпсіз психологиялық орта құру.

Буллинг ұғымының психологиялық мәні

Буллинг (ағылш. bully – қорқыту, мазақ ету) – бір немесе бірнеше адамның басқа адамға жүйелі түрде қысым көрсетуі, қорлауы, мазақтауы немесе әлеуметтік оқшаулауы. Бұл тек физикалық зорлық емес, сонымен қатар психологиялық, вербалды және әлеуметтік қысым түрінде де көрініс табады.

Кибербуллинг – интернет, әлеуметтік желілер немесе мессенджерлер арқылы адамды қорлау, беделін түсіру, жалған ақпарат тарату немесе қорқыту әрекеттері.

Буллинг пен кибербуллингтің негізгі мақсаты – біреудің өзін төмен сезіндіру, эмоциялық үстемдік орнату, яғни күш теңсіздігін пайдалану.

Буллингтің түрлері

1. Физикалық буллинг – ұрып-соғу, итеру, заттарын лақтыру, жолын кесу.

2. Вербалды буллинг – балағаттау, келеке ету, мазақ сөздер айту.

3. Әлеуметтік буллинг – ұжымнан оқшаулау, достық қатынастан шеттету.

4. Психологиялық буллинг – қорқыту, көзбен менсінбеу, эмоциялық қысым.

5. Кибербуллинг – желіде қорлау, фотосуреттерді рұқсатсыз тарату, жалған ақпарат жазу.

Бұл әрекеттердің барлығының астарында агрессия, билікке ұмтылу және эмпатияның жетіспеуі жатыр.

Буллингке қатысушылардың психологиялық бейнесі

Буллинг процесіне қатысатын үш негізгі тарап бар:

1. Буллер (қорлаушы) – агрессивті, басқаларға үстемдік орнатқысы келетін тұлға. Көбіне өз отбасында зорлыққа, қаталдыққа немесе назар жетіспеушілігіне ұшыраған.

2. Жәбірленуші (құрбан) – тұйық, өзін қорғай алмайтын немесе өзгелерден ерекшеленетін бала. Көп жағдайда өз-өзіне сенімсіз, эмоционалды тұрғыдан әлсіз болады.

3. Куәгерлер (бақылаушылар) – буллингке тікелей қатыспайтын, бірақ көріп, үнсіз қалатын топ. Олар буллингтің таралуына не тосқауыл қоюына себеп бола алады.

Буллинг пен кибербуллингтің салдары

Буллингке ұшыраған балада:

• қорқыныш пен мазасыздық сезімі күшейеді;

• өзін-өзі бағалау төмендейді;

• мектепке баруға қорқу (мектеп фобиясы) қалыптасады;

• жалғыздық пен оқшаулану сезімі артады;

• ұзақ мерзімді психологиялық жарақат (травма) дамиды.

Ал буллердің өзінде де уақыт өте агрессивті мінез-құлық тұрақтанып, әлеуметтік бейімделу қиындайды.

Буллингтің алдын алу жұмысының бағыттары

Буллингтің алдын алу жүйелі әрі кешенді тәсілді қажет етеді. Ол мектеп деңгейінде, ұжым деңгейінде және жеке деңгейде жүзеге асуы тиіс.

1. Мектеп деңгейіндегі профилактика

• Қауіпсіз және сенімге негізделген орта құру: «Біз біргеміз!», «Құрмет пен сенім мектебі» сияқты бағдарламалар арқылы ұжымдық мәдениет қалыптастыру.

• Буллингке қарсы мектеп саясаты: әрбір білім ордасында “Буллингке нөлдік төзімділік” қағидасын бекіту.

• Психологиялық қызметтің белсенді жұмысы: буллинг фактілерін жасырмай, уақтылы анықтау және қолдау көрсету.

• “Сенім жәшігі” мен “сенім желісі” жүйесін енгізу: оқушылар анонимді түрде көмек сұрай алуы тиіс.

2. Педагогикалық ұжым деңгейі

• Мұғалімдерге арналған семинарлар мен тренингтер (“Буллинг белгілерін тану”, “Қиын оқушылармен жұмыс әдістері”).

• Сабақта өзара құрметке негізделген қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру.

• Әр оқушының эмоционалдық күйін бақылау және оң кері байланыс жүйесін енгізу.

3. Оқушылар деңгейі

• Эмпатия мен толеранттылықты дамытуға арналған тренингтер: “Бір-бірімізді түсінеміз”, “Сенің орныңда болсаң, не істер едің?”.

• “Жақсылық апталығы”, “Достық шеңбері”, “Көмектес досыңа” акцияларын өткізу.

• Құрдастар медиациясын дамыту (оқушы-медиаторлар клубы).

4. Ата-аналармен жұмыс

• “Буллинг деген не?”, “Балаңыз құрбан немесе буллер болмасын” атты ата-аналық жиналыстар өткізу.

• Ата-аналарға баланың мінез-құлқындағы өзгерістерге назар аудару (үнсіздік, қорқыныш, мектепке барудан бас тарту).

• Үйде сенім мен қолдау атмосферасын сақтау.

Кибербуллингтің алдын алу ерекшеліктері

Кибербуллингтің алдын алу интернет мәдениетін қалыптастырудан басталады.

• Цифрлық гигиена ережелерін үйрету: жеке ақпаратты жарияламау, белгісіз тұлғалармен сөйлеспеу, күмәнді сілтемелерге өтпеу.

• Онлайн этика сабақтары: “Сөз де – жауапкершілік”, “Сенің цифрлық ізің” тақырыптарында.

• Кибербуллинг жағдайында не істеу керек:

  1. Агрессормен жауап бермеу;

  2. Скриншот алу және дәлел жинау;

  3. Үлкендерге немесе мектеп психологына хабарлау;

  4. Киберқорғау ұйымдарына немесе құқық қорғау органдарына жүгіну.

Психологиялық қолдау және медиацияның рөлі

Буллинг жағдайында ең маңыздысы – жәбірленушіге эмоциялық қолдау көрсету.

• Психолог жеке әңгімелесу арқылы баланың өзіне деген сенімін қалпына келтіреді;

• Буллермен түзету жұмысы жүргізіледі: агрессия себептерін анықтау, эмпатияны дамыту;

• Куәгерлермен топтық талдау өткізіліп, «үнсіз бақылаушы емес, көмекші бол» ұстанымы енгізіледі.

Медиация процесі арқылы тараптар өз сезімін айтып, бейбіт келісімге келеді. Бұл балаларды өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауға үйретеді.

Практикалық жаттығулар мен шаралар үлгілері

1. “Сөздің күші” – оқушылар ренжіткен сөздердің қандай әсер қалдыратынын сахналап көрсетеді.

2. “Қолдаушы қабырға” – сыныпта бір-біріне жылы тілектер мен комплименттер жазып, іліп қою.

3. “Сенімді көпір” – жұптық жаттығу арқылы сенім мен өзара түсіністі дамыту.

4. “Интернеттегі із” – оқушылар өз әлеуметтік желілеріндегі жазбаларды қарап, “Менің цифрлық бейнем” туралы талқылау өткізеді.

Буллинг пен кибербуллинг – тек жеке тәртіп мәселесі емес, бұл қоғамдағы қарым-қатынас мәдениетінің айнасы. Мектепте зорлыққа нөлдік төзімділік мәдениетін қалыптастыру, балаларды эмпатияға, өзара құрметке және мейірімділікке тәрбиелеу – психологиялық қауіпсіздіктің басты шарты.

Психологиялық тұрғыдан сау, сенімді және мейірімді ортада өсіп келе жатқан жасөспірімдер болашақта рухани бай, жауапты және гуманистік құндылықтарды жоғары қоятын азаматтар болып қалыптасады.

IV БӨЛІМ. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨМЕК ПЕН ҚОЛДАУ ӘДІСТЕМЕСІ

4.1. Мектеп психологының диагностикалық жұмыстары

Білім беру процесіндегі ең маңызды бағыттардың бірі — оқушылардың психологиялық саулығын қамтамасыз ету. Бұл міндетті жүзеге асыруда мектеп психологының диагностикалық жұмысы ерекше рөл атқарады. Диагностика – психологиялық қызметтің іргетасы, өйткені ол арқылы оқушылардың жеке, эмоционалдық және әлеуметтік даму деңгейі анықталады, әрі келешек психологиялық қолдау жұмыстарының бағыты белгіленеді.

Психологиялық диагностика ұғымының мәні

Психологиялық диагностика – тұлғаның психикалық даму ерекшеліктерін, мінез-құлқын, эмоциялық күйін және әлеуметтік қарым-қатынасын зерттеу мен бағалау процесі. Бұл бағыттың басты мақсаты – мәселені “емдеу” емес, анықтау және алдын алу.

Мектептегі диагностикалық жұмыс оқушылардың оқу, тәрбие және даму процестеріндегі психологиялық қиындықтарды ерте кезеңде анықтап, оларға бағытталған көмек көрсетуге мүмкіндік береді.

Мектеп психологының диагностикалық жұмысының бағыттары

Мектеп жағдайында психологиялық диагностика бірнеше негізгі бағыттарда жүргізіледі:

1. Жеке тұлғаны зерттеу – мінез-құлық, темперамент, қызығушылық, мотивация деңгейін анықтау.

2. Эмоциялық жағдайды бағалау – уайым, стресс, қорқыныш, агрессия деңгейін анықтау.

3. Топішілік қатынастарды зерттеу – сынып ұжымындағы психологиялық ахуалды, оқушылардың өзара қатынас сипатын талдау.

4. Оқу мотивациясы мен зейін ерекшеліктерін бағалау – оқу процесіне қызығушылық пен когнитивтік қабілетті бақылау.

5. Бейімделу диагностикасы – жаңа ортаға, сыныпқа немесе мектепке бейімделу деңгейін анықтау.

6. Буллинг пен кибербуллингтің алдын алу диагностикасы – агрессор, құрбан және бақылаушы рөлін атқаратын оқушыларды айқындау.

Диагностикалық жұмыстың кезеңдері

Мектеп психологының диагностикалық процесі бірнеше жүйелі кезеңдерден тұрады:

1. Дайындық кезеңі

   • Мақсат пен міндеттерді айқындау;

   • Қажетті әдістемелерді таңдау (тест, сауалнама, бақылау);

   • Әкімшілік пен педагогикалық ұжыммен келісу.

2. Зерттеу кезеңі

   • Психодиагностикалық әдістерді қолдану (жеке немесе топтық түрде).

   • Оқушылармен, ата-аналармен, мұғалімдермен әңгімелесу.

3. Талдау және интерпретация кезеңі

   • Нәтижелерді статистикалық өңдеу, графикалық бейнелеу.

   • Әр оқушыға немесе сыныпқа қатысты психологиялық қорытынды жасау.

4. Кері байланыс және ұсыным беру кезеңі

   • Педагогтарға және ата-аналарға ұсыныстар ұсыну;

   • Қажет жағдайда жеке түзету немесе кеңес беру жұмысын жоспарлау.

Мектеп психологы жиі қолданатын диагностикалық әдістемелер

Мектеп жағдайында қолдануға ыңғайлы, жас ерекшеліктеріне бейімделген келесі әдістер кеңінен пайдаланылады:

1. Эмоциялық жағдайды зерттеу

• “Смайлик шкаласы” (бастауыш сыныптар үшін) – көңіл күй мен мектепке қатынасты анықтау;

• “Жұмысқа және оқуға эмоциялық қатынас” сауалнамасы;

• “Шульте кестесі”, “Стресс деңгейі” тесті.

2. Тұлғалық және мінез-құлық ерекшеліктері

• Айзенктің темперамент тесті – холерик, сангвиник, флегматик, меланхолик типін анықтау;

• Лири тесті – қарым-қатынас стилін және өзін-өзі бағалауды зерттеу;

• Р. Кеттелдің 16-факторлы тұлғалық сауалнамасы (жоғары сыныптар үшін).

3. Топішілік қатынастар диагностикасы

• Социометрия (Морено әдісі) – ұжымдағы достық және көшбасшылық құрылымын анықтау;

• “Мен және менің сыныбым” әдістемесі;

• “Сыныптың психологиялық климаты” сауалнамасы.

4. Оқу мотивациясы мен өзін-өзі бағалау

• “Мотивациялық бағдар” (Репина бойынша) әдістемесі;

• “Өзін-өзі бағалау шкаласы” (Розенберг);

• “Мен бейнем” сурет әдісі – бастауыш және орта буынға арналған.

5. Бейімделу және стресске төзімділік

• “Мектепке бейімделу тесті” (Немов нұсқасы);

• “Стресс-төзімділік шкаласы” (Холмс–Раге).

Диагностикалық нәтижелерді интерпретациялау және қолдану

Психолог зерттеу нәтижелерін тек “баға” беру үшін емес, даму және көмек көрсету құралы ретінде қарастырады.

• Оқушылардың күшті және әлсіз тұстарын айқындап, дамыту бағыттарын жоспарлайды;

• Сынып жетекшілеріне психологиялық климатты жақсарту жолдарын ұсынады;

• Ата-аналарға бала темпераменті мен мінез ерекшеліктеріне сай тәрбие тәсілдерін ұсынады;

• Қиын жағдайдағы оқушылармен жеке түзету жұмысын жүргізеді.

Маңызды қағида – құпиялылық және этикалық сақтық. Психолог алынған ақпаратты жарияламай, әр оқушының жеке ерекшелігіне құрметпен қарауы тиіс.

Диагностика нәтижесіне негізделген жұмыс формалары

1. Жеке психологиялық кеңес беру – баланың эмоциялық қиындықтарын жеңілдету;

2. Топтық түзету тренингтері – қарым-қатынас, сенім, өзін-өзі бағалау бағытында;

3. Психологиялық сабақтар – рефлексия мен өзін тануға арналған практикалық сабақтар;

4. Педагогикалық консилиум – педагогтармен бірлесе отырып, күрделі жағдайларды талдау;

5. Ата-аналармен психологиялық семинарлар – бала психикасын түсіну мәдениетін қалыптастыру.

Психолог жұмысының тиімділігін арттыру шарттары

• Диагностикалық жұмыстарды жылына кемінде екі рет (бастапқы және қорытынды кезеңде) өткізу;

• Әдістемелерді жас ерекшелігіне және мәдени контекстке бейімдеу;

• Электронды форматтағы диагностика құралдарын қолдану (Google Forms, PsyTest т.б.);

• Психологиялық қызметтің нәтижелерін мониторинг түрінде талдау.

Мектеп психологының диагностикалық жұмысы – оқушылардың жеке ерекшеліктерін танудың, олардың психологиялық саулығын сақтаудың және даму әлеуетін ашудың негізгі тетігі. Диагностика – тек талдау емес, ол тұлғаға бағытталған қолдау жүйесінің бастауы.

Уақтылы және сапалы жүргізілген психологиялық зерттеу оқушылардың эмоционалдық тұрақтылығын арттырып, мектептегі қолайлы психологиялық ахуалды қамтамасыз етеді.

4.2. Топтық және жеке кеңес беру ерекшеліктері

Мектептегі психологиялық қызметтің негізгі бағыттарының бірі – кеңес беру (консультативтік) жұмыс. Бұл жұмыс оқушылардың, педагогтардың және ата-аналардың психологиялық қиындықтарын шешуге, ішкі ресурстарын ашуға және тиімді қарым-қатынас орнатуға көмектеседі. Кеңес беру – психологиялық көмектің ең нәзік әрі жауапты түрі, себебі ол адамның ішкі әлеміне, эмоциялық тәжірибесіне тікелей әсер етеді.

Психологиялық кеңес берудің мәні

Психологиялық кеңес беру – тұлғаның эмоционалдық, мінез-құлықтық және әлеуметтік қиындықтарын шешуге бағытталған кәсіби психологиялық көмек. Оның басты мақсаты – адамның өз мәселесін саналы түсініп, оны шешудің ішкі жолдарын табуына жәрдемдесу.

Мектеп жағдайында кеңес беру жұмысы келесі бағыттарда жүргізіледі:

• оқушыларға – оқу мотивациясы, қарым-қатынас, өзін-өзі бағалау, эмоциялық реттеу мәселелері бойынша;

• мұғалімдерге – педагогикалық қарым-қатынас пен кәсіби күйіп кетудің алдын алу бойынша;

• ата-аналарға – бала тәрбиесі мен отбасы ішіндегі өзара түсіністік бағытында.

Жеке және топтық кеңес берудің айырмашылығы

Екі формат та өзара толықтырып тұратын, психологиялық көмектің маңызды түрлері болып табылады.

Жеке кеңес берудің ерекшеліктері

Жеке кеңес беру барысында психолог пен оқушы арасындағы сенім мен құпиялылық негізгі қағида болып саналады. Бұл жұмыс кезінде оқушы өз ойын ашық айтып, эмоциясын еркін білдіре алуы тиіс.

Жеке кеңес берудің кезеңдері:

1. Байланыс орнату (раппорт)

– Психолог жылы, сенімді атмосфера қалыптастырып, әңгіменің қауіпсіз екенін көрсетеді.

2. Мәселені анықтау

– Оқушының уайымының, қиындықтың нақты себебін түсіну (мысалы, қорқыныш, жалғыздық, үлгермеушілік).

3. Психологиялық талдау және рефлексия

– Психолог “айна тәсілі” арқылы оқушыға өз эмоциясын, әрекетін саналы түсінуге мүмкіндік береді.

4. Шешім іздеу

– Бірге стратегия құру, әрекет жоспарын белгілеу (“Не істей аласың?”, “Қай бағытта қадам жасай аласың?”).

5. Қорытынды және кері байланыс

– Сессиядан кейін оқушы өз күйін бағалайды, ал психолог нақты ұсыныстар береді.

Қолданылатын әдістер:

• Эмпатиялық тыңдау;

• “Мен-хабарламалары” техникасы;

• Когнитивті қайта бағалау;

• Релаксациялық және визуализация жаттығулары;

• Арт-терапиялық элементтер (сурет салу, метафоралық карталар).

Жеке кеңес нәтижесінде бала өз эмоциясын түсініп, өмірге позитивті көзқараспен қарауды үйренеді.

Топтық кеңес берудің ерекшеліктері

Топтық кеңес беру (топтық тренинг, психологиялық шеңбер) – бірдей мәселелерді бастан кешіп жүрген бірнеше адамның өзара қарым-қатынас арқылы қолдау табуы мен тәжірибе алмасуына негізделеді.

Мақсаты:

• Топтық өзара әрекет арқылы тұлғалық өсу мен әлеуметтік дағдыларды дамыту;

• Қиындықты жалғыз сезінбеу, қолдау мен түсіністікке ие болу;

• Эмпатия мен өзара сыйластықты қалыптастыру.

Топтық кеңес берудің негізгі қағидалары:

1. Қауіпсіздік және сенім – топ мүшелері айтқан мәлімет құпия сақталады.

2. Тең құқықтылық – әр қатысушының пікірі құнды және маңызды.

3. Белсенділік және еріктілік – ешкім мәжбүрлі түрде қатыстырылмайды.

4. Қолдау және бағаламау – сынды емес, түсіністік пен жылы қабылдауды ұстану.

Топтық кеңестің кезеңдері:

1. Танысу және сенім орнату кезеңі – “Шеңберде танысу”, “Біздің ортақ ережеміз” жаттығулары.

2. Негізгі жұмыс кезеңі – проблеманы талдау, рөлдік ойындар, пікірталас, жаттығулар өткізу.

3. Рефлексия кезеңі – қатысушылар өз әсерімен бөліседі, қорытынды шығарады.

Топтық әдістер үлгілері:

• “Қарым-қатынас көпірі” – өзара сенім мен түсіністікке арналған жаттығу;

• “Менің артықшылығым” – өзін-өзі бағалау мен сенімділікті арттыру;

• “Эмоциялар айнасы” – эмоцияны тану және бөлісу;

• “Командалық шешім” – топта бірлесіп шешім қабылдау.

Топтық кеңес оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін дамытып, ұжымдық рух пен эмпатияны күшейтеді.

Психологтың кәсіби этикасы мен ұстанымдары

Кеңес беру процесінің тиімді болуы үшін психолог келесі қағидаларды сақтауы қажет:

• Құпиялылық – айтылған ақпарат сыртқа шығарылмайды;

• Бейтараптық және бағаламау – ешкімге жеке көзқарас білдірмеу;

• Құрмет және эмпатия – клиенттің ішкі әлемін түсінуге тырысу;

• Позитивті бағыттау – адамның әлеуетіне сену және оны дамытуға жағдай жасау.

Психолог кеңес беру кезінде “оқыту” немесе “бұйыру” емес, тыңдау және бағыт көрсету позициясында болуы тиіс.

Кеңес беру тиімділігін арттыру тәсілдері

1. Әңгіме барысында ашық сұрақтар қою (“Қалай ойлайсың?”, “Саған не көмектеседі деп ойлайсың?”).

2. Оқушының ішкі ресурсын анықтау (оның жетістігі, қызығушылығы, мақсаты).

3. Эмоцияны атау және бекіту (“Сен қазір ренжідің бе?”, “Бұл саған ауыр тиген сияқты”).

4. Кері байланыс беру – оқушының айтқанын түйіндеп қайталау арқылы түсінікті нақтылау.

5. Кеңес соңында жеке даму жоспарын белгілеу.

Жеке және топтық кеңес беру – мектептегі психологиялық қолдаудың негізгі формалары. Жеке кеңес – баланың ішкі әлеміне үңіліп, жеке қиындықтарын шешуге мүмкіндік берсе, топтық кеңес – ұжымдық өзара әрекет пен әлеуметтік дағдыларды дамытады.

Психологтың кәсіби шеберлігі мен жылы қарым-қатынасы арқылы оқушылар өз эмоциясын түсінуді, проблеманы конструктивті шешуді және өмірге сеніммен қарауды үйренеді. Осылайша кеңес беру жұмысы оқушылардың психологиялық саулығын сақтауға және тұлғалық үйлесімді дамуына ықпал етеді.

4.3. Ата-аналармен серіктестік және отбасылық қарым-қатынас

Бала тұлғасының үйлесімді дамуы мен психологиялық саулығы ең алдымен оның отбасындағы қарым-қатынас мәдениетіне және ата-аналардың тәрбиелік ұстанымына байланысты. Мектеп пен отбасы – бала тәрбиесіндегі екі негізгі әлеуметтік институт. Сондықтан психологтың, мұғалімнің және ата-ананың арасындағы серіктестік – тиімді психологиялық қолдау мен тәрбиенің басты шарты.

Отбасылық қарым-қатынастың психологиялық маңызы

Отбасы – баланың алғашқы әлеуметтік ортасы, онда тұлғаның мінезі, эмоциялық мәдениеті және құндылық бағдарлары қалыптасады.
Психологиялық тұрғыдан алғанда, отбасылық қарым-қатынас баланың ішкі әлеміне мынадай әсер етеді:

• Қауіпсіздік сезімін қалыптастырады;

• Өзін-өзі бағалауды тұрақтандырады;

• Эмпатия мен сенім дағдыларын дамытады;

• Қоғаммен қарым-қатынас стилін анықтайды.

Егер отбасыда жылылық пен түсіністік орнаса, бала мектепте де өзіне сенімді, ашық және эмоционалды тұрақты болады. Ал егер отбасында жиі дау, сын немесе немқұрайлық орын алса, ол баланың мінезінде тұйықтық, агрессия немесе үрей түрінде көрініс табуы мүмкін.

Ата-аналармен серіктестік ұғымы

Педагогикалық серіктестік – мектеп пен ата-ананың өзара құрмет, сенім және жауапкершілік негізінде бірлесе әрекет етуі. Бұл серіктестік тек ақпарат алмасу емес, бала мүддесі үшін бір бағытта жұмыс істеу болып табылады.

Серіктестік қарым-қатынастың басты қағидалары:

1. Тең құқықтылық – ата-ана мен педагог әрқайсысы баланың дамуына өз үлесін қосады.

2. Сенім және ашықтық – екі жақ та шынайы, сынсыз пікір алмасады.

3. Ынтымақтастық – ортақ мақсатқа бағытталған бірлескен іс-әрекет.

4. Құрмет және түсіністік – баланың даралығын қабылдау, ата-ананың рөлін мойындау.

5. Жүйелілік – ата-анамен жұмыс тұрақты және кезеңдік сипатта болуы тиіс.

Мектеп психологының ата-аналармен жұмыс бағыттары

Мектеп психологының ата-аналармен жұмысы ақпараттандыру, диагностика, кеңес беру және түзету бағыттарында жүзеге асырылады.

1. Ақпараттық-ағартушылық бағыт

• Ата-аналар жиналыстарында “Жасөспірім психологиясы”, “Эмоциялық қолдау мәдениеті”, “Интернет тәуелділіктің белгілері” сияқты тақырыптарда дәрістер өткізу;

• Буклеттер, парақшалар, онлайн вебинарлар ұйымдастыру;

• “Ашық есік күні” немесе “Психолог кеңесі апталығы” шараларын өткізу.

2. Диагностикалық бағыт

• Отбасындағы қарым-қатынас стилін анықтау (мысалы, А.Я.Варга мен В.В.Столин әдістемесі бойынша “Ата-ана мен бала қарым-қатынасы” тесті);

• Балаға ата-ананың эмоционалды қатынасын зерттеу;

• Отбасылық микроклиматты талдау.

3. Кеңес беру бағыттары

• Ата-аналарға бала мінез-құлқындағы өзгерістерді түсіндіру;

• Қиын жас кезеңдеріндегі (жасөспірімдік дағдарыс, мектепке бейімделу) қолдау тәсілдерін үйрету;

• Отбасылық қақтығыстарды шешу мәдениетін қалыптастыру.

4. Түзету және дамыту бағыттары

• Отбасылық тренингтер, арт-терапиялық сессиялар ұйымдастыру;

• “Ата-ана мен бала диалогы”, “Отбасындағы эмоциялар”, “Бірге шешім табамыз” атты практикалық жұмыстар өткізу.

Отбасындағы қарым-қатынас стильдері және олардың бала психологиясына әсері

Психологтар ата-аналық стильдердің төрт негізгі түрін ажыратады:

1. Авторитарлы стиль – қатаң тәртіп, жазалау басым. Мұндай отбасында бала қорқақ, сенімсіз немесе агрессивті болуы мүмкін.

2. Либералды стиль – шектеудің болмауы, баланың қалауының бәрін орындау. Бұл жағдайда бала жауапсыздық пен өзімшілдікке бейім болады.

3. Рұқсатшыл стиль – ата-ана балаға көп еркіндік береді, бірақ бағыт-бағдар аз. Нәтижесінде балада мінез тұрақсыздығы пайда болады.

4. Демократиялық стиль – ата-ана баланы тыңдайды, пікірін ескереді, бірақ нақты талап та қояды. Бұл ең тиімді стиль, себебі балада жауапкершілік пен сенім қатар дамиды.

Психолог пен ата-ананың өзара қарым-қатынас формалары

Мектеп психологы ата-аналармен тұрақты және көп форматты байланыс орнатуы қажет.

Негізгі жұмыс түрлері:

• Жеке кеңес беру: баланың мінез-құлқы, оқу мотивациясы, өзіне сенім мәселелері бойынша;

• Топтық тренинг: “Тыңдай білетін ата-ана”, “Баланы мадақтау мәдениеті”, “Эмоцияны басқару отбасыда” тақырыптарында;

• Пікір алмасу клубы: “Отбасы және мектеп – серіктестер”, “Жасөспірім кезеңін түсіну” сияқты форматтарда еркін әңгіме ұйымдастыру;

• Ата-аналық семинар: педагогтар мен психологтардың бірлескен баяндамалары арқылы ақпарат беру;

• Интерактивті форматтар: онлайн-конференциялар, Google Form сауалнамалары, әлеуметтік желідегі кеңес айдарлары.

Ата-аналармен серіктестікті дамытудың тиімді тәсілдері

1. Құндылықтық бірлікті қалыптастыру – ата-ана мен мектептің басты мақсаты бір болуы керек: баланың дамуы мен психологиялық саулығы.

2. “Психологиялық паспорт” – әр сынып үшін ата-аналық күтулер мен баланың даму картасын жүргізу.

3. “Отбасылық күн” немесе “Бала мен ата-ана фестивалі” – позитивті эмоция арқылы өзара түсіністі нығайту.

4. “Жылдың ең серіктес ата-анасы” марапаты – ата-аналарды мектеп өміріне белсенді қатысуға ынталандыру.

5. Электронды байланыс жүйесі – ата-аналармен кері байланысты онлайн қолдау (WhatsApp, Telegram арналары арқылы).

Отбасылық қақтығыстарды шешу және психологиялық қолдау

Отбасында туындайтын түсініспеушіліктер көбіне эмоциялық басқарудың жетіспеуінен пайда болады.

Психолог ата-аналарға келесі дағдыларды үйретеді:

• “Мен-хабарламасы” арқылы сынсыз пікір білдіру (“Сен әрдайым…” емес, “Мен ренжідім, себебі…” деп айту);

• Эмпатиялық тыңдау (“Мен сені түсінгім келеді”, “Сен үшін бұл маңызды екенін білем”);

• Ортақ шешім қабылдау (“Бәрімізге ыңғайлы жолын табайық”);

• Бірге сапалы уақыт өткізу (“Отбасылық дәстүрлер”, “Күн сайын 15 минут бірге сөйлесу” қағидасы).

Мектеп пен ата-ана арасындағы серіктестік – оқушының психологиялық саулығы мен табысты дамуының басты кепілі. Отбасындағы жылы қарым-қатынас пен мектептегі кәсіби психологиялық қолдау бір-бірін толықтырып, баланың эмоционалдық тұрақтылығын, сенімділігін және өмірге позитивті көзқарасын қалыптастырады.

Психолог ата-ананы “тәрбиелеу объектісі” емес, әріптес және серіктес ретінде қабылдағанда ғана бала тәрбиесі нәтижелі, ал мектеп – қауіпсіз әрі рухани ортаға айналады.

4.4. Эмоциялық саулықты дамытуға арналған тренингтер мен жаттығулар

Жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау мен дамытуда эмоциялық интеллект пен эмоциялық саулық негізгі рөл атқарады. Эмоциялық саулық – бұл адамның өз сезімін түсіну, оны басқару, басқалардың эмоциясын қабылдау және позитивті қарым-қатынас орната алу қабілеті. Мектеп психологының басты міндеттерінің бірі – оқушыларға өз эмоциясын тануға, реттеуге және оны дұрыс бағытта пайдалануға үйрету.

Эмоциялық саулықты дамыту мақсатында тренингтер мен жаттығулар қолданылады. Олар баланың ішкі күйін жеңілдетіп, өзін-өзі түсінуіне, сыныптағы эмоционалды климатты жақсартуға мүмкіндік береді.

Эмоциялық саулықты дамыту тренингтерінің мақсаттары

1. Оқушылардың өзін-өзі тану және эмоцияларын анықтау қабілетін арттыру;

2. Эмпатия, түсіністік және қолдау дағдыларын қалыптастыру;

3. Стресс пен күйзелісті азайту, эмоциялық тұрақтылықты нығайту;

4. Өз-өзіне сенімділікті және позитивті ойлауды дамыту;

5. Қарым-қатынаста эмоционалды мәдениетті қалыптастыру.

Тренингтерді ұйымдастыру принциптері

• Қауіпсіз атмосфера құру – әр қатысушы өз ойын ашық айтуға мүмкіндік алуы керек;

• Құпиялылық пен құрмет – ешкім сынға алынбайды, барлық пікір маңызды;

• Белсенділік пен еріктілік – тренингке қатысу ерікті түрде жүзеге асады;

• Позитивті көңіл күй – әрбір жаттығу ойын түрінде, жағымды эмоция арқылы өтеді;

• Рефлексия – әр сессия соңында оқушылар өз әсерімен бөліседі.

1. Тренинг: “Менің эмоциямды таны”

Мақсаты: Эмоцияны тану, ажырату және атау дағдысын дамыту.

Жас тобы: 5–9 сынып.

Өту уақыты: 15–20 минут.

Өту барысы:

1. Психолог түрлі эмоция бейнеленген карточкаларды (қуаныш, ашу, қорқыныш, реніш, қызығушылық, ұят, т.б.) үстелге қояды.

2. Әр оқушы өз көңіл-күйіне сәйкес карточканы таңдап, неге сол эмоцияны таңдағанын түсіндіреді.

3. Қалған қатысушылар сол эмоцияны қандай жағдайда сезінетінін бөліседі.

Қорытынды: Психолог эмоцияның барлығы да табиғи екенін, оны жасыру емес, тану және дұрыс білдіру маңызды екенін түсіндіреді.

2. Тренинг: “Эмоция айнасы”

Мақсаты: Эмпатияны және басқаның сезімін түсіну қабілетін дамыту.
Өту тәсілі: жұптық жұмыс.

Өту барысы:

• Бір оқушы “айна”, екіншісі “сурет” рөлін атқарады.

• “Сурет” түрлі эмоцияларды (қуаныш, ашу, қорқыныш, таңғалу, мұң) бетімен және дене қимылымен көрсетеді.

• “Айна” сол эмоцияны дәл қайталайды.

• Рөлдер алмастырылады.

Талқылау сұрақтары:

• Қай эмоцияны қайталау қиын болды?

• Эмоцияны түсінуге не көмектесті?

Бұл жаттығу жасөспірімдерге өзгенің көңіл-күйін “сезу” мәдениетін қалыптастырады.

3. Тренинг: “Көңіл күй кемпірқосы”

Мақсаты: Эмоцияларды визуалды түрде көрсету және позитивті энергиямен бөлісу.

Қажетті құралдар: түрлі түсті қағаздар, маркерлер.

Өту барысы:

• Әр қатысушы бүгінгі көңіл-күйін білдіретін түсті қағаз таңдайды.

• Сол түске сәйкес бір сөз немесе сурет салады.

• Сосын барлық қағаздар біріктіріліп, “эмоция кемпірқосы” плакаты жасалады.

Қорытынды:
Психолог әр түстің символдық мәнін айтып, түрлі эмоциялардың өмірде қатар жүруінің табиғилығын түсіндіреді.

4. Тренинг: “Жағымды ойлар себеті”

Мақсаты: Позитивті ойлау дағдысын және өзіне сенімділікті қалыптастыру.
Өту уақыты: 15 минут.

Өту барысы:

1. Психолог үстелге “Позитив себетін” қояды.

2. Әр қатысушы өз аты жазылған қағазға жағымды сөз немесе мақтау жазады (мысалы, “Сен мейірімдісің”, “Сен тамаша тыңдайсың”).

3. Қағаздар себетке салынып, әркім өз аты жазылған парақты алып, дауыстап оқиды.

Талқылау:
– Өзім туралы жағымды сөз естігенде қандай сезімде болдым?
– Біз басқаларға жылы сөз айту арқылы не сыйлаймыз?

Бұл жаттығу өзін-өзі бағалауды арттырып, топ ішінде сенімділік пен қолдау сезімін тудырады.

5. Тренинг: “Стресс моншақтары”

Мақсаты: Стрессті төмендету және ішкі тыныштықты қалпына келтіру.
Қажетті заттар: түрлі түсті моншақтар мен жіптер.

Өту барысы:

• Әр түс бір эмоцияны білдіреді (мысалы, көк – тыныштық, қызыл – қуат, жасыл – үміт, сары – қуаныш).

• Қатысушылар өзіне қажетті түстерді таңдап, “өз эмоциясына арналған моншақ білезік” жасайды.

• Соңында әркім неге сол түстерді таңдағанын бөліседі.

Нәтиже: Жаттығу визуалды және тактильді сезім арқылы өзін-өзі тыныштандыру қабілетін дамытады.

6. Тренинг: “Бақыт сәттері”

Мақсаты: Өмірдің жағымды жақтарын көру, позитивті рефлексияны дамыту.

Өту барысы:

• Әр қатысушыға “Менің өмірімдегі 3 бақытты сәт” тақырыбында шағын эссе немесе сурет салу тапсырылады.

• Кейін оқушылар өз жұмыстарымен бөлісіп, бір-біріне алғыс айтады.

Қорытынды:
Психолог “бақыт – үлкен нәрселерде емес, күнделікті ұсақ қуаныштарда” екенін атап өтеді.

7. Тренинг: “Сабыр арнасы” (релаксациялық жаттығу)

Мақсаты: Эмоциялық шиеленісті азайту, демалу және тыныштану дағдыларын қалыптастыру.

Өту барысы:

• Қатысушылар көзін жұмып, баяу музыка тыңдайды.

• Психолог бағыттайды: “Сен өзіңді тыныш көлдің жағасындасың деп елестет. Су мөлдір, жел самалы жұмсақ, ішің тыныш…”.

• 3–5 минуттық визуализациядан кейін топ сезімдерімен бөліседі.

Бұл жаттығу эмоциялық шаршауды басуға және көңіл күйді тұрақтандыруға көмектеседі.

8. Тренинг: “Жылы сөздер шеңбері”

Мақсаты: Топ ішіндегі жағымды эмоционалды атмосфераны қалыптастыру.

Өту барысы:

• Барлық қатысушылар шеңбер құрып отырады.

• Әр оқушы өзінен оң жағындағы адамға жылы тілек немесе комплимент айтады.

• Барлығы айтылған соң, психолог: “Бір жылы сөздің өзі адамның эмоциясына қалай әсер етті?” деген сұрақ қояды.

Нәтиже: Топта бірлік, достық және позитивті энергия артады.

Тренинг нәтижесін талдау және кері байланыс

Әрбір тренинг соңында міндетті түрде рефлексия кезеңі өткізіледі. Психолог сұрақтар қояды:

• “Сен бүгін өзің туралы не білдің?”

• “Қай жаттығу саған ерекше әсер етті?”

• “Қандай сезіммен кетіп барасың?”

Бұл тәсіл оқушыларға өз эмоционалды тәжірибесін саналы түсінуге және позитивті энергиямен шығуға мүмкіндік береді.

Эмоциялық саулық – тұлғаның үйлесімді дамуының негізі. Эмоцияны тану, оны басқару және позитивті ойлау – өмірлік табыстың басты дағдылары. Мектептегі психологиялық тренингтер мен жаттығулар осы қабілеттерді дамытуға, оқушыларды өмірлік қиындықтарға дайын, эмоциялық тұрғыда тұрақты тұлға етіп қалыптастыруға бағытталған.

Жасөспірім өз сезімін түсініп, оны дұрыс бағытта басқара алса, ол тек мектепте ғана емес, өмірде де салауатты, мейірімді және өзіне сенімді адам болып өседі.

Қорытынды

Қазіргі қоғамда жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау — білім беру жүйесінің маңызды стратегиялық міндеттерінің бірі. Себебі психологиялық тұрақтылық пен эмоционалдық үйлесім — тұлғаның дамуының, табысты әлеуметтенуінің және өмірлік белсенді позиция ұстануының негізгі шарты. Бүгінгі таңда оқушылардың өмірі ақпараттық ағымға, цифрлық қарым-қатынасқа және әлеуметтік қысымға толы. Мұндай жағдайда психологиялық қолдау мен жүйелі профилактикалық жұмыс білім беру ортасының ажырамас бөлігіне айналуы тиіс.

Жасөспірім кезеңі – адамның өзін іздеу, өз орнын табу, өмірлік ұстанымдарын қалыптастыру уақыты. Бұл кезде эмоционалды тұрақсыздық, өзіне сенімсіздік, әлеуметтік қысым, құрдастар ықпалы сияқты мәселелер жиі байқалады. Сондықтан психологиялық қолдау жүйесі тек қиындық туындағанда ғана емес, оның алдын алу мақсатында да жұмыс істеуі қажет. Осы тұрғыдан алғанда, әдістемелік құралда ұсынылған теориялық негіздер мен практикалық материалдар жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау мен дамытуда маңызды рөл атқарады.

Мектептегі психологиялық қызметтің негізгі мақсаты — әр оқушыға қолайлы психологиялық орта қалыптастыру, жеке тұлғаның ішкі әлеуетін ашуға жағдай жасау. Бұл мақсатқа жету үшін психолог, педагог және ата-ана арасындағы серіктестік пен өзара сенім аса маңызды. Мектеп тек білім беретін орта ғана емес, сондай-ақ эмоционалдық қауіпсіздік пен рухани қолдау кеңістігі болуы тиіс.

Құралда қарастырылған бөлімдер жасөспірімдердің психологиялық саулығын кешенді тұрғыда қорғау тәсілдерін қамтиды.

Жалпы, жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау жүйелі, кешенді және үздіксіз жүргізілгенде ғана нәтижелі болады. Бұл бағытта келесі қағидалар басшылыққа алынуы тиіс:

1. Бейіндік бағыттылық – әр оқушының даралық ерекшелігін ескеру;

2. Алдын алу және ерте анықтау – психологиялық қиындықтардың алғашқы белгілерін дер кезінде байқау;

3. Қауіпсіз орта құру – сенім мен қолдау атмосферасын қамтамасыз ету;

4. Серіктестік қағидасы – мектеп, отбасы және қоғамның бірлескен әрекеті;

5. Позитивті даму философиясы – әр баланың әлеуетіне сенім арту.

Психологиялық саулықты сақтау тек психологтың емес, бүкіл педагогикалық ұжымның ортақ жауапкершілігі. Мұғалімнің жылы сөзі, ата-ананың қолдауы, достық қарым-қатынас – бәрі баланың эмоционалды тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды факторлар. Осы үштік (мектеп – отбасы – қоғам) арасындағы үйлесім неғұрлым берік болса, соғұрлым жасөспірімнің психологиялық дамуы да тұрақты болады.

Қорытындылай келе, бұл әдістемелік құрал жасөспірімдердің психологиялық саулығын сақтау мен нығайтуда қолдануға болатын тиімді ресурстық материал болып табылады. Мұнда келтірілген тренингтер, жаттығулар, арт-терапиялық әдістер мен профилактикалық жобалар білім беру ұйымдарының практикалық қызметіне енгізуге толық негізделген.

Психологиялық саулық – бұл баланың бақытты өмір сүруінің, оқуда табысты болудың және әлеуметке бейімделудің алғышарты. Жасөспірім өз эмоциясын тани білгенде, өзін түсіне алғанда және өмірлік мақсаттарын саналы айқындағанда ғана ол үйлесімді тұлға ретінде қалыптасады. Сондықтан әрбір мектепте психологиялық мәдениетке бағытталған жүйелі жұмыс жүргізу – қазіргі заман педагогикасының басты талабы.

Психологиялық саулық – рухани саулықтың бастауы.
Мектеп оқушысының ішкі әлеміне назар аудару – оның болашағына инвестиция.
Әр баланың жүрегінде сенім, мейірім және өзіне деген құрмет орныққанда ғана ол нағыз өмірге дайын тұлға болып қалыптасады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Айтмамбетова Б. Р. Жас ерекшелік психологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

2. Жарықбаев Қ. Б. Психология негіздері. – Алматы: Санат, 2018.

3. Әбдіғапбарова Ұ. А. Мектептегі психологиялық қызметтің мазмұны мен бағыттары. – Астана: Фолиант, 2021.

4. Мұқанова А. М. Жасөспірімдер психологиясы және тұлғалық даму ерекшеліктері. – Алматы: Рауан, 2019.

5. Тәжібаева С. М. Психологиялық кеңес беру негіздері. – Астана: Нұр-Сұлтан баспасы, 2022.

6. Бейсенбаева А. А. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Дарын, 2021.

7. Қожагелдиева Р. Жасөспірімдердің мінез-құлқын реттеу психологиясы. – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2020.

8. Сейтқазы П. Психологиялық қызметті ұйымдастыру әдістемесі. – Алматы: Қазақ педагогикалық зерттеу орталығы, 2022.

9. Мұқажанова Қ. Т. Психологиялық қауіпсіздік және мектеп ортасы. – Шымкент: ОҚМПУ баспасы, 2021.

10. Назарова Г. Эмоциялық интеллект және тұлғаның өзін-өзі реттеуі. – Алматы: Қазақ психологиялық қоғамы, 2020.

11. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. – Алматы: Мектеп, 2017.

12. Кәрімбаева Н. Оқушылардың эмоциялық тұрақтылығын дамыту жолдары. – Павлодар: ПМПУ, 2021.

13. Бапаева М. Арт-терапия әдістері және оны білім беру процесінде қолдану. – Алматы: Арман, 2022.

14. Молдабекова С. Мектеп психологының практикумы: диагностикалық және түзету жұмыстары. – Астана: Фолиант, 2019.

15. Тұрғынбаева Б. Педагогтың кәсіби құзыреттілігі және эмоционалдық саулығы. – Алматы: Рауан, 2018.

16. Қайырбекова А. Мектептегі буллингтің психологиялық аспектілері. – Қызылорда: Болашақ университеті, 2021.

17. Әбдімәлік Н. Отбасы психологиясы және ата-анамен жұмыс әдістері. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

18. Сапарбаева Ж. Өзін-өзі тану сабақтарында тұлғаның рухани дамуы. – Астана: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ баспасы, 2019.

19. Шайықова М. Психологиялық тренингтер мен арт-терапия тәжірибесі. – Алматы: Көкжиек, 2022.

20. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Орта білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызмет туралы нұсқаулық. – Астана, 2023.