Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі

Ақмола облысы білім басқармасының жанындағы

«Ж.Мусин атындағы Көкшетау жоғары қазақ педагогикалық колледжі» МКҚК

Тіл және әдебиет кафедрасы

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

ЖАСТАР СЛЕНГІНДЕ КӨРІНІС ТАПҚАН «ТРЕНД» КОНЦЕПТІСІ

Мамандығы: 01140600 «Негізгі орта білім берудегі тіл мен әдебиетті оқытудың педагогикасы мен әдістемесі»

Біліктілігі: 4S01140601 «Қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі»

Пәні: Қазақ тілі

Орындаған: Көшербек Бексұлу
Ғылыми жетекшісі: Рақымжан Оралсын Қалиқайдарқызы
Дипломдық жұмысты қорғаған бағасы: __________________

Кафедра жетекшісі _________ Бердімұрат Ж.

Хаттама №____ «____» ____________20___ж.

Көкшетау- 2026

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ.................................................................................................................

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

І ТАРАУ. ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ ЖАСТАР СЛЕНГІ МЕН ТРЕНД ФЕНОМЕНІ

1.1 Сленг ұғымының зерттелуіне шолу...............................................................

1.2 «Тренд» концептісінің лингвомәдени сипаты..............................................

1.3 Әлеуметтік желілердегі жастар сленгінің көрінісі.......................................

ІІ ТАРАУ. ЖАСТАР СЛЕНГІНДЕГІ «ТРЕНД» КОНЦЕПТІСІНІҢ КОГНИТИВТІК-СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫ

2.1 Трендтік сөздердің қалыптасу жолдары (калькалау, трансформация, ағылшын тілінен енген неологизмдер)................................................................

2.2. Әлеуметтік желілердегі трендтік контенттерге лингвистикалық талдау......................................................................................................................

2.3. Жастар арасындағы сленгті қолдану деңгейін анықтау (Сауалнама нәтижелері).............................................................................................................

ҚОРЫТЫНДЫ......................................................................................................

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.....................................................

ҚОСЫМША...........................................................................................................

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Тіл — адам баласының рухани болмысымен, ақыл-ойымен және мәдениетімен ажырамас тұтасқан тіршілік кеңістігі. Ол тек хабарлама жеткізу құралы болып қана қоймайды, сонымен бірге қоғамдық сананың айнасы, ұрпақтар мен мәдениеттер арасындағы рухани көпір ретінде де таныстырылады. Тілдің осы қасиеті аса айқын байқалатын орта — жастар тілі, атап айтқанда, жастар сленгі. XXI ғасырдың алғашқы ширегін ерекше сипаттайтын жаһандану, цифрландыру және әлеуметтік желілердің кеңінен тарауы жастар тілінің серпінділігін, жаңаруы мен байлығын бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткізді. Бүгінгі таңда TikTok, Instagram, YouTube секілді платформалар жастардың тілдік инновациялардың бастапқы қайнар көзіне айналды: осы кеңістіктерде жаңа сленг бірліктер туындап, жаппай таралып, жастар дүниетанымының тілдік кодына айналуда.

Осы динамикалық тілдік кеңістіктің ең өзекті, ең белсенді концептуалдық орталығы — «тренд» ұғымы болып табылады. «Тренд» концептісі жастар тілінде тек лексикалық бірлік ретінде ғана емес, олардың мәдени, психологиялық және әлеуметтік идентификациясын белгілейтін күрделі тілдік-когнитивтік феномен ретінде қызмет етеді. «Тренд» — заманауи болудың, мойындалудың, топтық тиістіліктің және цифрлық мәдениетке бейімділіктің тілдік белгісі. Осы ұғымның жастар сленгіндегі кешенді семантикалық, когнитивтік және лингвомәдени сипатын зерттеу — тіл білімінің антропоцентрлік бағытындағы аса өзекті міндет болып табылады.

Дипломдық жұмыстың өзектілігі бірнеше факторлармен анықталады. Біріншіден, қазіргі заманғы жастар тілі — тілдің ең жедел өзгеретін, ең лексикалық инновацияға бай қабаты — тіл білімінде жеткілікті деңгейде зерттелмеген, әсіресе Қазақстан жастарының тілдік практикасы тұрғысынан алғанда. Екіншіден, TikTok пен Instagram арқылы таратылатын сленгтің «тренд» концептісімен тікелей байланысы академиялық зерттеудің жаңа, өзекті нысанын белгілейді. Үшіншіден, ағылшын тілінің жаһандық үстемдігі мен Қазақстандағы үштілділік саясаты аясында жастар тілінің полилингвалдық, гибридтік сипаты — лингвомәдени зерттеудің ерекше жағдайын тудырып отыр. Осы барлық факторлар жиылып, «Жастар сленгінде көрініс тапқан «тренд» концептісі» тақырыбын бүгінгі таңда өзекті лингвистикалық зерттеу нысанына айналдырады.

Зерттеудің мақсаты — қазіргі заманғы жастар сленгінде «тренд» концептісінің лингвомәдени, когнитивтік-семантикалық және прагматикалық сипатын кешенді зерттеу, оның TikTok пен Instagram платформаларындағы нақты тілдік іздерін анықтау.

Аталған мақсатқа жету үшін мынадай зерттеу міндеттері белгіленді:

1) тіл білімінде сленг ұғымының зерттелуіне ғылыми шолу жасап, негізгі теориялық тұжырымдамаларды жүйелеу;

2) «тренд» концептісінің этимологиялық тарихын, семантикалық эволюциясын және лингвомәдени сипатын анықтау;

3) TikTok пен Instagram платформаларындағы жастар сленгінің тілдік ерекшеліктерін, пайда болу мен тарау механизмдерін зерделеу;

4) трендтік сленг сөздердің қалыптасу жолдарын — калькалау, семантикалық трансформация, неологизм жасалымы тәсілдері тұрғысынан талдау;

5) әлеуметтік желілердегі трендтік контенттерге дискурс-аналитикалық тәсілмен лингвистикалық талдау жүргізу;

6) жастар арасында жүргізілген сауалнама деректері негізінде «тренд» концептісімен байланысты сленгті қолдану деңгейін, мотивтерін және тілдік атқынасты анықтау.

Зерттеудің нысаны — қазіргі заманғы қазақ жастарының тілінде қолданылатын «тренд» концептісіне қатысты сленг лексикасы.

Зерттеудің пәні — «тренд» концептісінің жастар сленгіндегі лингвомәдени, когнитивтік-семантикалық және прагматикалық сипаты, оның TikTok пен Instagram платформаларында вербалдануының тілдік заңдылықтары.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Дипломдық жұмыс Қазақстан жастарының тілінде «тренд» концептісін кешенді лингвомәдени, когнитивтік-семантикалық және прагматикалық тұрғыдан алғаш рет арнайы зерттеу нысаны ретінде қарастырады. Ғылыми жаңалық мынадан тұрады: «тренд» концептісінің фреймдік құрылымы, ядролық-перифериялық мазмұны және аксиологиялық полюстері анықталды; TikTok пен Instagram платформаларындағы трендтік сленгтің жасалым тәсілдері — кірме сөздер, сөзжасамдық және семантикалық калькалар, неологизмдер — жүйеленді; Қазақстан жастарының сленг қолдану деңгейі, мотивтері мен тілдік атқынасы сандық-сапалық зерттеу деректерімен расталды; цифрлық ортадағы «тренд» концептісінің қазақ жастарының тіліндегі гибридтік пішіндері алғаш рет сипатталды.

Зерттеудің теориялық-методологиялық негізін лингвомәдениеттану (Ю. С. Степанов, В. И. Карасик, С. Г. Воркачев), когнитивтік лингвистика (Дж. Лакофф, М. Джонсон), социолингвистика (У. Лабов, Д. Кристал), дискурс-анализ (Т. ван Дейк, Ж. Андрутсопулос), неологизм теориясы (Л. Бауэр, Е. Хоуген) және тілдік атқынас теориясы (Ғаррет) ғалымдарының іргелі тұжырымдамалары құрайды. Қазақ тіл білімінде Н. Уәли, Е. Д. Сүлейменова, А. Салқынбай сияқты ғалымдардың концепт теориясы мен жастар тіліне қатысты еңбектері де теориялық іргетас ретінде пайдаланылды.

Зерттеуде мынадай ғылыми әдістер қолданылды: сипаттамалық-жіктемелік тәсіл, концептуалдық талдау, дискурс-анализ, семантикалық талдау, этимологиялық талдау, фреймдік талдау, дескриптивтік-сандық тәсіл (Ликерт шкаласына негізделген сауалнама), сонымен бірге тілдік деректерді жинақтау мен өңдеудің салыстырмалы-сопоставительдік тәсілі пайдаланылды.

Зерттеудің деректемелік базасын 2022–2025 жылдарда TikTok пен Instagram платформаларынан жиналған трендтік контент үлгілері, сленг бірліктер мен хэштегтер, сондай-ақ 100 респондент қатысқан сауалнама деректері құрайды. Тілдік материалды жинақтауда Оксфорд ағылшын сөздігінің жылдық «сөз таңдауы» деректемесі (2022–2024), Urban Dictionary, зерттеушілердің ғылыми мақалалары мен монографиялары да пайдаланылды.

Зерттеудің теориялық мәні — жастар сленгін зерттеудің лингвомәдени, когнитивтік-семантикалық тәсілдемесін Қазақстандық материалда алғаш рет жүйелі түрде қолдануы, «тренд» концептісінің ғылыми сипаттамасын беруі болып табылады. Практикалық мәні: зерттеу нәтижелерін лексикология, социолингвистика, тіл мәдениеті, стилистика пәндерін оқытуда; қазіргі қазақ тілінің сленг сөздіктерін жасақтауда; жастар тілдік мәдениетін зерттеу мен насихаттау жұмыстарында пайдалануға болады.

Практикалық мәні- лексикография: Жастар сленгінің заманауи сөздіктерін құрастыруға негіз болады.Әлеуметтік лингвистика: Тілдің даму тенденцияларын болжау үшін қолданылады.

Жұмыстың құрылымы мынадай: дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші тарауда тіл біліміндегі жастар сленгі мен «тренд» феноменінің теориялық-методологиялық негіздері — сленг ұғымының зерттелу тарихы, «тренд» концептісінің лингвомәдени сипаты және әлеуметтік желілердегі жастар сленгінің ғылыми сипаттамасы — баяндалады. Екінші тарауда жастар сленгіндегі «тренд» концептісінің когнитивтік-семантикалық сипатына арналған эмпирикалық зерттеу — трендтік сөздердің қалыптасу жолдарының талдауы, TikTok/Instagram контенттерінің лингвистикалық сараптамасы және сауалнама деректерінің талдауы — орын алады. Қорытындыда зерттеудің негізгі ғылыми нәтижелері жинақталады.

І ТАРАУ. ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ ЖАСТАР СЛЕНГІ МЕН ТРЕНД ФЕНОМЕНІ

1.1 Сленг ұғымының зерттелуіне шолу

Тіл — қоғам өміріндегі ең маңызды қатынас құралы болып табылады. Ол қоғаммен бірге дамып, жаңарып, заман талабына сай өзгеріп отырады. Осы тұрғыдан алғанда, тілдегі жаңа лексикалық бірліктердің пайда болуы, ескілерінің ыдырауы немесе мағынасының кеңеюі — тіл тіршілігінің заңды көрінісі. Солардың ішінде ерекше назар аударуды қажет ететін және жаңа буын өкілдерінің санасымен тікелей байланысты тілдік феномен — жастар сленгі болып табылады. Ол тек лексикалық қабат ретінде ғана емес, мәдени, әлеуметтік және психологиялық сипаттары бар күрделі тілдік-қоғамдық құбылыс ретінде зерттеушілердің ерекше назарын аударуда.

Сленг ұғымы лингвистика ғылымында ең бір пікірталас тудыратын, анықтамасы жайлы ғалымдар арасында ортақ пікір қалыптаспаған категориялардың бірі болып саналады. Бұл ұғымның өзі де, шеті де, мазмұны да мамандар тарапынан әлі де толық шешілмеген мәселе ретінде қарастырылады. Дегенмен соңғы бірнеше онжылдықта жастар сленгін зерттеуге деген ғылыми қызығушылық айтарлықтай артып, бұл мәселе социолингвистика, лексикология, прагматика және этнолингвистика тоғысында жан-жақты талданатын өзекті зерттеу нысанына айналды.

Сленг терминінің өзі XVIII ғасырда ағылшын тіл ғылымында қолданыла бастаған. Оксфорд ағылшын сөздігінің деректері бойынша бұл сөз алғаш рет 1756 жылы жазба тілде «төмен» немесе «беделсіз» топтардың тіліне сілтеме жасау мақсатында қолданылған. Кейінірек ол тек қылмыскерлер мен маргинал топтарды ғана емес, жалпы тіл нормасынан ауытқитын бейресми лексиканы белгілейтін жалпы термин ретінде орнықты. XIX ғасырдың басында «сленг» сөзі ресми тіл деңгейінен төмен тұрған, бірақ дөрекі немесе жаргондық деп есептелмейтін сөйлеу мәнерін белгілеу үшін де қолданыла бастады. Бұл терминнің этимологиясы туралы бірқатар теориялар бар: скандинав тілдерімен байланыстылығы, slengenavn («лақап ат»), немесе «лақтыру» мағынасын беретін sling сөзімен туыстастығы туралы болжамдар айтылған. Алайда Оксфорд ағылшын сөздігі скандинав шығу тегі туралы болжамды мерзімдік дәлелдер жеткіліксіз деп санайды.

Ғылыми зерттеу тарихын саралар болсақ, сленгті жүйелі лингвистикалық тұрғыдан зерттеу ісінің негізін қалаушы ретінде ағылшын лексикографы Эрик Партридж аталады. Партридж сленг лексикасын жинақтап, оны академиялық деңгейде талдаған алғашқы ғалымдардың бірі болды. Оның 1933 жылы жарық көрген «Сленг сөздігі және конвенционалды емес ағылшын тілі» еңбегі осы бағыттағы іргелі зерттеу ретінде бағаланады. Партридждің пікірінше, сленгтегі сөз алғаш рет ауызша қолданысқа түскеннен кейін шамамен он жыл өткен соң ғана жазба тілге ене алады, бұл оны этимологиялық тұрғыдан қадағалауды айтарлықтай қиындатады.

Батыс лингвистикасында сленгтің нақты ғылыми анықтамасы бүгінгі күнге дейін сан алуан пікірлердің өзегіне айналуда. Зерттеуші Р. Ноордквист сленгті «жаңадан пайда болатын және тез өзгеріп отыратын сөздер мен тіркестер арқылы сипатталатын бейресми, стандартты емес тіл түрі» деп анықтайды. Ағылшын тіл білімінде жалпыланған тұжырымдама бойынша сленг — белгілі бір ортаның мүшелерімен ғана қолданылатын, топтық бірегейлікті белгілейтін, сыртқыларды шеттету немесе ішкілерін біріктіру қызметін атқаратын лексикалық регистр.

Социолингвистика ғылымы сленг құбылысына ерекше назар аударды. Р. Хадсон, У. Лабов, Д. Кристал секілді ғалымдар тіл қолданысындағы әлеуметтік факторлардың маңызын зерттей келе, сленгтің тек стилистикалық емес, сонымен бірге ерекше әлеуметтік-мәдени қызмет атқаратынын дәлелдеді. Нобам Хомскийдің генеративті грамматика теориясы мен дескриптивті лингвистиканың дамуы сленгке деген ғылыми көзқарасты принципті түрде өзгертті: тіл статикалық жүйе емес, қоғаммен бірге жаңарып отыратын тірі организм ретінде бағаланды, ал сленг — осы жаңарудың заңды тілдік нәтижесі деп танылды.

Сленгтің жіктелуі де ғылыми пікірталастың нысаны болып табылады. Лингвистер сленгті мынадай негізгі топтарға бөліп қарастырады: жалпыға бірдей таныс жалпы сленг (general slang) және тек белгілі бір кәсіп, мамандық немесе қауымдастық өкілдеріне ғана тән арнайы сленг (special slang). Оксфорд университетінің баспасынан жарық көрген «Сленг: өте қысқа кіріспе» еңбегінде сленг регистрлерінің мынадай түрлері атап өтіледі: кант (қылмыскерлер жаргоны), ырғақты сленг (рифмалы сленг, оның ішінде Лондон кокни диалектісі), кері сленг (backslang), кәсіби сленг және т.б. Осы жіктемелер сленг феноменінің ғылыми зерттеуде тілдің әртүрлі деңгейлерін қамтитын күрделі, көпқырлы құрылым екенін айғақтайды.

Орыс тіл білімінде сленг зерттеу дәстүрі де өзіндік мектеп қалыптастырды. Орыс лингвистикасында «жаргон», «арго» және «сленг» терминдері алғашқыда ауыспалы мағынада қолданылды. В. Д. Бондалетов, И. А. Стернин, А. Д. Швейцер сияқты ғалымдар осы ұғымдар арасындағы шекараны нақтылауға елеулі үлес қосты. Орыс тіл білімінде жастар жаргонын зерттеудің өзіндік традициясы қалыптасқан. Д. В. Громов, В. С. Елистратов, М. А. Грачев және т.б. ғалымдар орыс жастар тілінің лексикалық ерекшеліктерін жүйелі түрде зерттеген. Мысалы, Д. В. Громов өзінің еңбегінде жастар субмәдениеттерінің сленгін оның лексикалық құрылымы мен қалыптасу ерекшеліктері тұрғысынан талдаған.

Қазақ тіл біліміндегі сленг зерттеулері жеткілікті деңгейде қалыптасып, ұлттық ерекшелікті ескере отырып жүргізілуде. Ұлы ғалымдар А. Байтұрсынұлы, Қ. Жұбанов, С. Аманжолов өз кезінде тілдің диалектілері мен жаргондарына назар аударған. Алайда қазіргі заманғы жастар сленгін жеке арнайы зерттеу нысаны ретінде қарастыру ХХ ғасырдың аяғы мен XXI ғасырдың басынан бастап өрістей бастады. Бүгінгі таңда Қазақстан лингвистерінің, атап айтқанда Н. Уәли, Б. Хасанов, Е. Д. Сүлейменова, Ш. Елемесова және т.б. ғалымдардың еңбектерінде жастар тілінің мәселелері кеңінен зерттелуде.

Ғалымдар А. А. Раманова мен Н. Ж. Кереева өздерінің «Қазіргі жастар дискурсындағы жаргондық лексика» атты зерттеу мақаласында қазіргі жастар арасында жаргон сөздерді қолданудың 50%-дан жоғары деңгейде екенін, ал «супер», «класс», «окей» секілді сөздердің әдеби тілді бірте-бірте ығыстырып барғанын атап көрсетеді. Зерттеушілердің тұжырымдауынша, жастар жаргоны — кез келген тілде қолданылатын және барлық уақытта өмір сүретін, тек сандық құрамы мен тілдік және тілден тыс факторлардың әсерінен қолданылу аясын өзгертетін тілдік құбылыс.

Сленг ұғымын жаргон мен аргодан ажырату мәселесі тіл білімінде жекеше талқыланатын теориялық мәселе болып табылады. Сленг, жаргон, арго және социолект терминдерінің аражігі туралы ғалымдар арасында бірізді пікір жоқ, кейбір жұмыстарда бұл ұғымдар синоним ретінде қолданылса, ендіректері олар арасына нақты шек қоюға тырысады. Атап айтқанда: арго (француз тілінен enген) — алғашқыда астыртын мақсатта қолданылатын, қылмыстық орталардың тілін белгілеген; жаргон (да француз тілінен) — кәсіби немесе топтық лексика ретінде белгіленеді; сленг — жалпы ауызекі сөйлеуде кеңінен тараған, бейресми тіл қабатына жататын лексика; социолект — белгілі бір әлеуметтік топтың тіліне тән ерекшеліктердің жиынтығы. Сленг пен жаргонның негізгі айырмашылығы — сленг жалпылама, кеңінен таралған бейресми лексика болса, жаргон тар мамандандырылған ортаның тіліне тән болады.

Жастар сленгі — сленгтің ең серпінді, тез өзгеретін және ең белсенді зерттелетін ішкі түрі. Оны «жас субмәдениеттің тілдік айнасы» деп те атауға болады. 13-30 жас аралығындағы адамдардың коммуникациясында сленг ерекше қызмет атқарады: ол жастарды «өз ортасы» мен «бөтен орта» деп ажыратуды, топтық бірегейлікті қалыптастыруды, ересектер мен ресми жүйеден тәуелсіздікті белгілеуді қамтамасыз етеді. Психолингвистикалық тұрғыдан алғанда сленг жастардың өзін-өзі анықтауына, өз ортасында мойындалуына және шығармашылық тілдік бостандығын іске асыруына мүмкіндік береді.

Жастар сленгінің функционалдық ерекшелігін зерттеген Й. Чжоу мен Я. Фань жастардың, әсіресе студенттер мен жасөспірімдердің, сленгтің негізгі «тұтынушылары» мен «жаратушылары» екенін атап өтеді. Зерттеушілердің пікірінше, жастар жаңалыққа ашық, дәстүрді сынауға бейім болып келеді. Олар ата-аналар мен ұстаздар сияқты беделді тұлғалардың пікіріне соқыр бағынбай, тіл арқылы өздерінің дербестігін паш етеді. Осы психологиялық ерекшелік сленгтің жастар ортасында туындауы мен таралуының негізгі социологиялық себебі болып табылады.

Жастар сленгін зерттеуде жастардың жасы маңызды фактор болып табылады. Американ лингвистерінің зерттеулері бойынша жастар, тегінде тинейджерлер мен колледж студенттері, сленгтің басты жасаушылары мен тарататушылары. Олар тіл арқылы дербестіктерін де, бір-бірімен ортақ субмәдениеттерін де белгілейді. Жастар сленгтің жаңа форматтарын музыканттардан, поп-мәдениет өкілдерінен, бұқаралық ақпарат пен дижитал медиадан алып, өздерінің тілдік шығармашылығымен байытады. Мысалы, ағылшын тіліндегі «crazy» сөзі музыкант-жастар арасында «таңғажайып, ерекше» деген оң мағынаны иемденді — бұл сленгтің бастапқы мағынаны айтарлықтай өзгерте алатын белгісін дәлелдейді.

Сленг зерттеулері тарихында лексикографиялық жұмыстардың маңызы да ерекше. Батыс ғылымында «Webster's New World Dictionary», «Flexner's New Dictionary of American Slang», «Green's Dictionary of Slang» секілді сленг сөздіктері қалыптасқан. Бұл сөздіктер тілдік нормадан ауытқитын лексиканы жинақтау мен сипаттауда маңызды деректемелік қызмет атқарады. Соңғы жылдары интернет-ортадағы «Urban Dictionary» секілді цифрлық платформалар жастар сленгін жедел тіркеудің жаңа тетігіне айналды. Қазақстандық контекстте жастар тілінің лексикасын тіркейтін академиялық сөздіктер жасақтауға бағытталған ізденістер де жүргізіліп жатыр, дегенмен бұл бағыт толыққанды академиялық деңгейде жалғасын табуды қажет ету

Тіл білімінде сленгтің бірнеше басты сипаттамасы айқындалған: (1) бейресмилік — сленг ресми қарым-қатынас аясынан тыс қолданылады; (2) шектеулілік — белгілі бір топтың, ұрпақтың немесе субмәдениеттің ішінде ғана кеңінен танылады; (3) уақытшалылық — сленг сөздердің басым бөлігі тез ескіреді, оларды жаңалары алмастырады; (4) экспрессивтілік — сленг тіл иесінің эмоциясын, қатынасын, субъективтілігін жеткізуде орасан қызмет атқарады; (5) шығармашылық сипат — жастар тілдік ойын арқылы жаңа бейнелер, метафоралар жасайды; (6) топтық бірегейлікті белгілеу — «өзіміздің» лексикасы мен «бөтеннің» лексикасын ажыратудың тілдік коды ретінде қызмет етеді. Осы сипаттамалар ғалымдардың басым бөлігінің ұстанымдарында ортақ белгілер ретінде аталады.

Сленгтің қалыптасу жолдары да лингвистикада жеке зерттеу нысанына айналған. Жастар сленгі негізінен мынадай тәсілдер арқылы жасалады: (1) семантикалық өзгеріс (метафора, метонимия арқылы бар сөздерге жаңа мағына беру); (2) сөз жасам (аффиксация, аббревиация, телескопия); (3) шет тіл сөздерін иемдену (кірме сөздер); (4) фонетикалық өзгерту (ырғақты сленг, орфографиялық ойындар); (5) ауызекі сөйлеудегі кездейсоқ инновациялар. Қазақ жастарының тілінде бұл тәсілдердің барлығы бар, дегенмен ерекше бір сипат — ағылшын тілінен кірме сөздерді қабылдаудың жоғары қарқыны байқалады. Зерттеушілер Абылай хан атындағы ҚазХҚжәнеӘТУ басылымында жастар үшін сленгтің тартымды болуының негізгі себептерін компьютерлік технологиялардың дамуы, заманауи музыка мәдениеті және ағылшын тілінің жаһандық үстемдігімен байланыстырады.

Жастар сленгін зерттеудегі теориялық-методологиялық базаны қарастырғанда социолингвистиканың бірнеше негізгі тұжырымдамасы айрықша маңызға ие. Біріншіден, Б. Бернштейннің «шектелген код» (restricted code) және «ұлғайтылған код» (elaborated code) теориясы жастардың сленгті қолдану мотивациясын түсіндіруде пайдалы болды. Екіншіден, Э. Гоффманның «фрейм-анализ» теориясы сленгтің контекстуалдық қолданысын, яғни бір адамның ресми және бейресми ортада тіл регистрін қалай ауыстыратынын талдауда қолданылады. Үшіншіден, «Идентификация теориясы» (Identity Theory) тілдік таңдаудың жеке бас пен топтық жеке бастылықпен байланысын зерттеуде маңызды роль атқарады. Осы теориялар жастар сленгін тек лексика деңгейінде ғана емес, терең әлеуметтік-психологиялық мазмұны бар мәдени феномен ретінде зерттеуге мүмкіндік береді.

Жастар сленгінің аймақтық ерекшеліктері де ғылымда жеке тақырып ретінде зерттелуде. Қазақстан жағдайында бұл мәселе ерекше мәнге ие, өйткені мемлекетіміздің тілдік жағдайы — үштілділік саясаты, орыс тілінің ауқымды ықпалы, ағылшын тілінің жаһандану арналары арқылы енуі — жастар тілінің полилингвалдық сипат алуына алып келді. Зерттеушілер Ш. Елемесова мен т.б. ғалымдардың еңбектерінде Қазақстан жастарының сленгі — қазақ, орыс, ағылшын тілдері элементтерінің өзгеше синтезі ретінде сипатталады. Бұл «код ауыстыру» (code-switching) феномені Қазақстан жастарының тілдік сана-сезімін зерттеудің өзекті проблемасына айналуда.

Жастар сленгі мен тіл тазалығы арасындағы қарама-қайшылық та теориялық тұрғыдан маңызды мәселе. Пуристер мен прескриптивтік лингвистика өкілдері сленгтің тіл нормасын бұзатынын алға тартса, дескриптивтік лингвистика бағыты сленгтің тілдің ажырамас бөлігі, онын табиғи дамуының куәгері екенін атап өтеді. Қазақ тіл білімінде де осы мәселе айтарлықтай өткір тұр: бір жағынан, жастардың шектен тыс сленг қолдануы ана тілінің мәртебесіне нұқсан келтіреді деген алаңдаушылық бар; екінші жағынан, тілдің жанды тіршілігінің куәсі ретінде жастар тілдік инновацияларын құптайтын көзқарас та бар. Осы мәселе жайлы Н. Уәли, Р. Сыздық сияқты ғалымдардың пуристік позициялары мен жаңа буын зерттеушілерінің прагматикалық ұстанымдары арасындағы ғылыми диалог жалғасуда.

Сленг ұғымының тіл білімінде зерттелуі жүзжылдан астам тарихқа ие, алайда оның нақты анықтамасы, жіктемесі және тілдік жүйедегі орны жайлы пікірталас әлі де толық аяқталмаған. Сленг — лексикалық, прагматикалық, социомәдени және психологиялық мазмұнды қамтитын күрделі тілдік-қоғамдық феномен. Оны зерттеуде социолингвистиканың, этнолингвистиканың, когнитивтік лингвистиканың, прагматиканың тоғысы маңызды методологиялық тірек болып табылады. Жастар сленгі осы феноменнің ең серпінді және заман рухына сай келетін ішкі көрінісі ретінде зерттеушілердің ерекше назарына лайық. Аталған теориялық іргетас — дипломдық жұмыстың кейінгі тараулары мен талдауларының концептуалдық базасын айқындауда маңызды роль атқарады.

1.2 «Тренд» концептісінің лингвомәдени сипаты

Қазіргі заманғы тіл білімінің антропоцентрлік бағыт алуы тілді адам санасымен, мәдениетімен және танымымен тікелей байланыста зерттеуге мүмкіндік берді. Осы аясда лингвомәдениеттану ғылымы тілдің жай-күйін мәдениетпен сабақтастыра қарастыруды алға тартты. Лингвомәдениеттану — тіл мен мәдениеттің өзара қатынасын, халық менталитетінің тілдегі іздерін зерттейтін пән ретінде тіл білімінің қыруар маңызды бағыттарының бірі болды. Осы ғылым саласы концепт ұғымын өзінің негізгі зерттеу бірлігі ретінде таңдап алды. «Концепт» категориясы арқылы ғалымдар белгілі бір халықтың мәдени тәжірибесін, ұлттық психологиясын, дүниетанымын тілдік материал негізінде танып-білуге мүмкіндік алды. Осы тұрғыдан алғанда, «тренд» концептісінің лингвомәдени сипатын зерттеу — жастар мәдениетінің тілдік айнасын талдаудың ғылыми тиімді тәсілі болып табылады.

Концепт теориясы тіл ғылымында орасан зерттеу объектісіне айналды. Ресей лингвистикасының классигі Ю. С. Степанов концептіні «мәдениеттің ментальдік әлемдегі негізгі ұяшығы», тіл иесінің санасына мәдениет еніп келетін форма деп анықтады. Оның пікірінше, концепт — бір сөз арқылы берілетін жай мағына емес, ол сол мағынаны тудырған тарихи тәжірибені, мәдени коннотацияларды, эмоционалдық-бағалауыш реңктерді бойына жинақтайтын, мазмұны өте тығыз күрделі тілдік-ментальдік бірлік. В. И. Карасик концептіні мынадай үш құрылымдық қабаттан тұратын бірлік деп сипаттайды: мазмұндық (образды-перцептивтік), түсіндірмелік (ұғымдық) және ценностік (бағалауыш). Осы үш өлшем концепт зерттеуінің негізгі аналитикалық жақтауын қалыптастырады.

С. Г. Воркачев лингвомәдени концептіні «эвристикалық категория» деп таниды, оған тән ерекше белгілер ретінде эмоционалдық «сезіну» (переживаемость), семиотикалық тығыздық, мазмұн жоспарының көпқабаттылығын атайды. Ал академик Д. С. Лихачев «концептосфера» ұғымын ғылыми айналымға енгізе отырып, тілдің лексикалық жиынтығы концептілердің тұтас жүйесі болып табылады деген тұжырым жасады. Осы концептосфера халықтың мәдени байлығымен тікелей байланысты: мәдени тарихы бай халықтың концептосферасы да кеңірек, тереңірек, байырақ болады деген пікір ғылымда кеңінен қабылданды. Қазақ тіл білімінде концепт теориясын дамытуда Е. Д. Сүлейменова, Н. Уәли, А. Салқынбай сияқты ғалымдар маңызды үлес қосты.

«Тренд» концептісін лингвомәдени тұрғыдан зерттеу үшін ең алдымен оның этимологиялық тарихын тексеру қажет. «Trend» сөзі ағылшын тілінен шыққан, оның тамыры ескі ағылшын тіліндегі «trendan» — «айналу», «бұрылу» деген мағынадағы етістікке барып тіреледі. Орта ағылшын тілінде «trenden» — «домалап кету, айналу, бұрылу» деген мағынада қолданылған. Этимологиялық сөздіктің деректері бойынша бұл сөздің тамыры прото-германдық «trandijan» — «дөңгелек, шар» мағынасын беретін түбірге барып жалғасады. XVI ғасырда «trend» сөзі өзен, жағалау, таулар бағытын, физикалық жер бедерінің ағымдарын сипаттайтын географиялық-геологиялық термин ретінде қолданылды. 1863 жылы алғаш рет «жалпы бағыт-бағдар, үрдіс» мағынасында тіркелсе, «мода, заман сәнінің жаңа бағыты» мағынасы 1950 жылдарға дейін орнықпаған. «Trendsetter» сөзі де сол 1950 жылы жасалған; ал «trendy» сипаттауышы 1962 жылдан бері қолданыста.

Осы этимологиялық тарихтың концептологиялық маңызы зор: «тренд» ұғымы бастапқыда физикалық, табиғи қозғалысты — судың ағымын, өзеннің бұрылысын — белгілесе, кейінірек бұл метафора адам санасына ауысып, мәдени, қоғамдық бағытты белгілейтін абстрактылы ұғымға айналды. Концепт теориясы тұрғысынан алғанда бұл семантикалық эволюция — концептің «сыртқы физикалық дүниеден ішкі мәдени кеңістікке» дейінгі метафоралық кеңеюінің айқын үлгісі. Осы процесс Дж. Лакофф пен М. Джонсонның концептуалдық метафора теориясымен нақты сәйкеседі: тілде дерексіз ұғымдар нақты бейнелер арқылы концептуалданады. «Тренд» ұғымы осылайша «ағым → үрдіс → мода → цифрлық сәнқойлық» деген тізбекті семантикалық метафоралық кеңею жолын жүріп өтті.

«Тренд» концептісінің қазақ тіліндегі лингвомәдени жайғасымын анықтауда оның тілімізге еніп, орнығу тарихы маңызды. Қазақ тілінде «тренд» сөзі ағылшын тілінен тікелей кірме сөз ретінде, толық фонетикалық бейімделу жолынсыз-ақ, 2000-шы жылдардың басынан бастап кеңінен қолданыла бастады. Бұрын «үрдіс», «бағыт», «сән» деген ұлттық балама сөздер арқылы жеткізілетін ұғым, цифрлық дәуірдің дамуымен бірге «тренд» кірме сөзімен алмастырылды. Жастар тілінде «тренд» сөзі тек ағылшын тіліндегі мағынасын ғана емес, ол мағынадан да кеңірек прагматикалық мазмұнды иемденді: «тренд» болу — заманауи болу, «тренді» адам болу — мойындалған, беделді адам болу деген шеңберде қолданылады.

Сонымен қатар, «тренд» концептісінің лингвомәдени талдауы оның ядролық және перифериялық мазмұн қабаттарын ажыратуды талап етеді. Концептің ядросын анықтауда прототиптер теориясы (Э. Рош) пайдалы болады: прототип — концептің ең айқын, ең таныс немесе ең жиі туындайтын үлгісі. «Тренд» концептісінің прототиптік ядросын «белгілі бір уақыт кезеңінде кеңінен таралған, жалпыға мақұлданған үлгі немесе мінез-құлық нормасы» деп анықтауға болады. Перифериялық мазмұн қабатына: а) уақытшалылық (тренд ескіруге бейім); б) жаппай тарату (трендті бәрі қайталайды); в) платформалық байланыс (ол интернет арқылы таралады); г) элита белгісі (трендті болу беделді); д) бейімделу (трендті ескере отырып өзгеру) сияқты компоненттер жатады.

Когнитивтік лингвистика тұрғысынан «тренд» концептісін «фрейм» (фрейм-анализ, М. Минский) категориясы арқылы да талдауға болады. Фрейм — тәжірибені ұйымдастырудың ментальдік схемасы. «Тренд» концептісінің фреймдік құрылымы мынадай слоттардан тұрады: (1) СУБЪЕКТ слоты — трендті кім жасайды? (инфлюенсерлер, алгоритмдер, субмәдениеттер); (2) ОБЪЕКТ слоты — тренд нені қамтиды? (киім, тіл, мінез, музыка, дене тілі); (3) УАҚЫТ слоты — тренд қанша уақыт өмір сүреді? (бірнеше күннен айларға дейін); (4) КЕҢІСТІК слоты — тренд қай ортада таралады? (TikTok, Instagram, ауызша сөйлеу); (5) МОТИВ слоты — не үшін трендке ілесу керек? (мойындалу, бедел, тиістілік сезімі). Осы фреймдік талдау «тренд» концептісінің тілдік-психологиялық мазмұнын нақтылай түседі.

«Тренд» концептісінің лингвомәдени сипатын толыққанды ашу үшін оның лексикалық-семантикалық өрісін зерттеу де маңызды. Лексикалық-семантикалық өріс (ЛСӨ) — белгілі бір концептіні орталыққа алып, оған семантикалық жақын сөздердің жиынтығы. «Тренд» концептісінің ЛСӨ-ні мынадай лексикалық топтарға бөлуге болады: а) синонимдік байланыс: үрдіс, бағыт, ағым, мода, сән, хайп; б) деривациялық байланыс: трендтілік, трендсеттер (trendsetter), трендіге ілесу, трендтегі, тренд болу; в) функционалдық-контексттік байланыс: вирал, контент, хэштег, алгоритм, FYP (For You Page), репост. Жастар тілінде «тренд» концептісі жоғарыда аталған сөздермен тіркесіп, ерекше семантикалық желі — концептуалдық кластер — жасайды.

Лингвомәдени тұрғыдан «тренд» концептісінің ерекше маңызды сипаты — оның бағалауыш (аксиологиялық) мазмұнының қос полюстілігі. Яғни, «тренд» концептісі «жағымды» және «жағымсыз» деп екі түрлі бағаланады. Жастар дискурсында «трендке ілесу» сөзінің бастапқыда оң коннотациясы болды: «трендті» — «заманауи, дамыған, сәнді» деген мағынаны меңзеді. Алайда уақыт өте келе «тренд» концептісіне «теріс» мағына да қосылды. Атап айтқанда, «тренд соңына ерген» немесе «трендке соқыр ерген» — еліктегіш, сыни ойлаудан жұрдай адамды белгілейтін стигма ретінде де қолданыла бастады. Бұл екі полюстік бағалауыш мазмұн «тренд» концептісінің аксиологиялық динамикасын айқындайды және жастардың трендке деген амбивалентті (қосарлы) психологиялық қатынасын тілдік деңгейде бейнелейді.

TikTok пен Instagram платформаларының жастар тіліне тигізіп отырған тікелей ықпалы «тренд» концептісінің лингвомәдени мазмұнын жаңа деңгейге шығарды. Trinity College London зерттеуінің дерегі бойынша Z буыны студенттерінің 80%-ы өзінің тіл қабілетін негізінен TikTok пен Instagram сияқты платформалардан дамытатынын мойындады. Осы дерек тілдік социализацияның цифрлық ортаға ауысқанын айқындайды. TikTok-та «FYP» (For You Page — «Сізге арналған бет») алгоритмі тренд мазмұнды пайдаланушыларға бейімдеп ұсынады, нәтижесінде кейбір сөздер, бейнелер мен тіркестер бірнеше сағат ішінде миллиондаған адамға жетеді. 2024 жылдың ең ізделімді сленг сөздерінің тізімінде «gaslighting» (170 000 іздеу), «skibidi» (125 000 іздеу), «demure» (26 000 іздеу) сияқты нақты TikTok-трендтерінен туындаған сөздер бірінші орындарды алды.

«Тренд» концептісінің цифрлық дискурстағы вербалдық репрезентациясын талдасақ, мынадай тілдік пішіндер анықталады. Біріншіден, хэштег (#тренд, #тренді, #trend, #trendy) — концептінің дискурстық-маркерлік бірлігі ретінде Instagram және TikTok-та функционалды мән алады. Хэштег тек тақырыптық белгі болып қана қоймай, коммуникативтік позицияны, топтық тиістілікті белгілейтін мета-лингвистикалық жасалымға айналды. Екіншіден, «тренд» сөзі эпитет ретінде де қолданылады: «тренді сурет», «тренді мешкей», «тренді ән», «тренді ойын» — осы тіркестердегі «тренді» эпитеті «бүгінгі таңдағы ең сәнді» мағынасын береді, бірақ оның нормативтік-лексикалық баламасы қазақ тілінде «трендтегі» немесе «сәнді» болар еді. Үшіншіден, «тренд» глагол ретінде де жастар тілінде жиі қолданылады: «бұл тренд болды», «мынау тренд жасады», «тренді болу» — бұл тіркестер сөздің предикативтік белсенділігін айғақтайды.

«Тренд» концептісінің лингвомәдени сипатын ашудағы маңызды мәселе — оның ұлттық-мәдени ерекшелігі. Бір концептінің ауыз тілінде де, жазба тілде де, мәдениеттің басқа да белгілері арқылы іске асатын арнайы мазмұны мен формасы болады. «Тренд» концептісі батыстық мәдени ортада туып, жаһандану арқылы қазақ жастарының тіліне, санасына еніп отыр. Бұл процесс — тілдік аккультурация деп аталады, яғни бір мәдениеттің ұғымдарын екіншісі тіл арқылы игеруі. Алайда бұл аккультурацияда ерекше нәрсе бар: «тренд» концептісі қазақ тіліне тек лексикалық бірлік ретінде ғана енген жоқ — ол бірге іске асыратын мінез-құлық үлгілерін, бағалауыштар жүйесін, топтық бірегейліктің жаңа белгілерін де ала келді. Осылайша «тренд» концептісі — жаһандасу кезеңіндегі мәдени ауыстырудың (cultural transfer) лингвистикалық дәлелі ретінде де зерттелуге лайық.

«Тренд» концептісінің мазмұндық эволюциясы цифрлық дәуірде айрықша қарқын алды. Зерттеуші Тони Торн (Tony Thorne) атап өткендей, интернеттің пайда болуына дейін де тілде «уақыт рухын» бейнелейтін «vogue words» (мода сөздер), ұрандар, жалпыға мәшhүр тіркестер болды, бірақ қазіргі заманда оларды сана-сезімді ыңғайлап жасайтын инфлюенсерлер мен трендсеттерлер пайда болды. Платформалардың алгоритмдік жүйесі тренд сөздердің таралуын жеделдетіп, жаһандық ауқымды кеңейтеді. Цифрлық мәдениет зерттеушісі Пульс Реклама (Pulse Advertising) агенттігінің 2026 жылғы болжамы бойынша жаһандық сандық мәдениетті анықтайтын тіл алдымен TikTok, ойын-сауық қоғамдастықтары мен нишелік фандомдардан шықты, сосын барып негізгі санаға ене бастайды. Осы тенденция «тренд» концептісінің XX ғасырдағы «жалпымәдени ағым» мағынасынан XXI ғасырдағы «микроқоғамдастықтық сигнал» мағынасына ауысқанын көрсетеді.

«Тренд» концептісінің лингвомәдени зерттеуіндегі тағы бір маңызды аспект — оның уақытшалылық семантикасы. «Тренд» тек «үрдіс» емес, «уақытша үрдіс» деген мағынаны да берекелей қоршайды. Зерттеушілердің бақылауы бойынша TikTok-та туындайтын бір тренд өмір сүрудің белгіленген кезеңі деп аталатын «trend lifecycle» (тренд өміршеңдік циклі) тұжырымдамасы бар: (1) пайда болу (emergence) — алғаш туындайды, тек шағын топта таралады; (2) өрлеу (growth) — алгоритм тарата бастайды; (3) шың (peak) — вирал жетеді; (4) қанығу (saturation) — барлығы пайдаланады, оригиналдылық жоғалады; (5) ыдырау (decline) — «жаңасы» пайда болып, ескісі «cringe» (намыссыз, ескі мода) болады. Осы цикл «тренд» концептісінің тіліміздегі уақытшалылық семасын іргелі түрде анықтайды.

Қазақ жастарының тілдік практикасында «тренд» концептісімен тығыз байланысты мынадай сленг-тізбек қалыптасты: «хайп» (hyp — жасанды қызу), «вирал» (viral — жедел тарау), «трендті», «тренд болды», «тренд соңынан қуды», «тренді ұстап алды». Осы сленг бірліктер «тренд» концептісінің перифериялық мазмұн аясын кеңейтіп, оның коммуникативтік жүйесін байытады. Сонымен қатар, «тренд» концептісімен антонимдік қатысқа тартылатын сленг сөздер де назар аудартады: «cringe» (намыссыздық), «mid» (ортамозарлық), «cheugy» (заманнан қалған) — бұл сөздер «трендтен сырт қалудың» тілдік белгілері. Осы антонимдік кластер «тренд» концептісінің мазмұнын жанама жолмен та бейнелеп, оның аксиологиялық полюстерін анықтауда маңызды орын алады.

«Тренд» концептісін зерттеудің лингвомәдени тұрғысынан тағы бір өзекті қыры — оның ұжымдық сана мен жеке тұлғаны байланыстырудағы рөлі. «Тренд» — жеке тұлға мен ұжымдық мінез-құлық үлгісі арасындағы диалог. Социолог Д. Рисманның «ішкі-бағытталған» және «сыртқы-бағытталған» жеке тұлға типологиясы (1950) осы мәселені тілдік деңгейде де талдауға мүмкіндік береді. «Трендке ілесу» — сыртқа бағытталған жеке тұлға белгісі; «тренд жасау» немесе «тренд елемеу» — ішкі автономияның белгісі. Жастар тілінде бұл екі позиция нақты вербалдану тапқан: «sheep» (қой — соқыр еліктегіш) немесе «trendsetter / иконик» (дербес трендсеттер, икона) концептуалдық антиподтар ретінде функционалды бірліктер болып табылады.

Лингвомәдениеттану ғылымы «тренд» концептісін зерттеуде этнолингвистикалық тәсілді де маңызды деп санайды. Этнолингвистика тіл мен ұлттық мәдениеттің байланысын, тіл арқылы ұлттық ментальдік ерекшеліктерді зерттейді. Қазақ жастарының «тренд» концептісіне деген қатынасы мен мазмұны батыстық мәдени контексттегіден бірқатар ерекшеліктерімен айрықшаланады. Қазақ дәстүрінде «үрдіс соңынан ермеу», «өзіндік болу» дегенді жоғары бағалайтын ұстаным тереңде жатыр. «Жалпыға ортақты бәрі ете алады» немесе «өзің болмасаң, ешкім жетпейді» дейтін ділдік ұстаным жастардың трендке деген амбивалентті психологиялық қатынасын да анықтайды. Осы мәдени-психологиялық фондар «тренд» концептісінің қазақ тіліндегі семантикалық аясын басқа тілдерден қандайда бір ерекшелендіреді.

«Тренд» концептісінің лингвомәдени сипатын зерттеу прагматикалық аспектіні де қамтиды. Прагматика тіл иесінің сөйлеу актілерін, ниеттерін, коммуникативтік мақсаттарын зерттейді. Жастар тілінде «тренд» сөзін қолданудың прагматикалық мақсаттарын зерттеу нәтижесінде мынадай негізгі коммуникативтік ниеттер анықталды: (1) бекіту функциясы — «мынау тренд» деп белгілеу арқылы қолдаушыларды жинақтау; (2) сілтеме функциясы — жалпыға таныс трендке сілтеме жасау арқылы ортақ мәдени фонды белгілеу; (3) бағалау функциясы — «тренді», «тренде» сияқты эпитеттер арқылы нысанды жағымды бағалау; (4) ескерту функциясы — «бұл тренд өтті», «ескі тренд» тіркестері арқылы заманнан қалғандықты белгілеу. Осы прагматикалық функциялардың жиынтығы «тренд» концептісінің тіл иелерінің коммуникативтік жүйесіндегі орнын нақтылай түседі.

Концептінің ассоциативтік өрісін талдау — лингвомәдени зерттеудің тиімді тәсілі. Ассоциативтік эксперимент нәтижелерін болжар болсақ, «тренд» сөзіне берілетін алғашқы ассоциаттар — жаңалық, сән, TikTok, вирал, хэштег, жастық, жылдамдық. Бұл ассоциаттар «тренд» концептісінің жастар санасындағы ядролық образын бейнелейді. Ал шеттеу ассоциаттарына — уақытшалылық, жасандылық, еліктеу, ескіру, шаршату — жатады. Ассоциативтік өрістің осы сипаты «тренд» концептісінің жастар ментальдігіндегі мазмұнын жан-жақты ашып береді.

Қорыта айтқанда, «тренд» концептісінің лингвомәдени сипаты — тілдік, мәдени, психологиялық, аксиологиялық, прагматикалық өлшемдерді бір уақытта қамтитын күрделі, көпдеңгейлі феномен. «Тренд» сөзінің этимологиялық тарихынан бастап, оның цифрлық дискурстағы қазіргі пішіндеріне дейінгі эволюциясы — тіл мен мәдениеттің параллельді дамуының нақты дәлелі. Лингвомәдениеттану тәсілдері арқылы бұл концептінің ядролық-перифериялық мазмұн кабаттарын, фреймдік құрылымын, аксиологиялық полюстерін, прагматикалық функцияларын, ассоциативтік өрісін анықтауға болады. Осы теориялық негіз — жастар сленгіндегі «тренд» концептісінің нақты тілдік материалдарда көрінісін зерттеудің методологиялық тірегі болып табылады.

1.3 Әлеуметтік желілердегі жастар сленгінің көрінісі

Ғаламдық цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы мен интернеттің күнделікті тіршіліктің ажырамас бөлігіне айналуы лингвистиканың алдына принципті жаңа зерттеу міндеттерін қойды. Дәстүрлі лексикологияның зерттеу объектісі — ауызша және жазбаша тіл — үшінші, мүлдем жаңа коммуникация кеңістігімен, яғни цифрлық дискурспен толықты. Осы кеңістіктің ең серпінді, ең тілдік инновацияға ашық субъектілері — жастар болып табылады. Жаңа буын өкілдері — бірінші кезекте Z және Alpha ұрпағы (шамамен 1997–2012 және 2013 жылдан бастап туылғандар) — TikTok, Instagram, YouTube, Discord сияқты платформаларда өздерінің бірегей лингвистикалық кеңістігін, «цифрлық диалектілерін» қалыптастыруда. Осы цифрлық тілдік кеңістіктің ең айқын, ең зерттелімді бөлігі — жастар сленгінің әлеуметтік желілердегі көрінісі болып табылады.

Әлеуметтік желілердің жастар тіліне ықпалын зерттеуде бірқатар теориялық тұрғылар қолданылады. Олардың ішінде аса маңыздысы — У. Лабовтің «тілдік нарық» теориясы. Бұл теория бойынша тілдік инновациялар белгілі бір «тілдік нарықта» туындап, бастапқыда тар ортада қолданылады, кейін «символдық капитал» иемдене отырып кеңірек таралады. Осы тұрғыдан TikTok пен Instagram — қазіргі жастар сленгінің ең белсенді «тілдік нарығы» болып табылады. Социолог П. Бурдьенің «тілдік капитал» тұжырымдамасы да бұл мәселеге жарық түсіреді: платформаларда «трендтегі» сленгті меңгерген пайдаланушы тілдік капиталға ие болады, ал ол өз кезегінде символдық беделге айналады. Осы механизм жастардың сленгке ынтасын да, трендке ілесу мотивациясын да ғылыми тұрғыдан түсіндіреді.

Зерттеушілер Силалахи (Silalahi, 2023) тұжырымдамасы бойынша Z буынының сленг қолданысы жылдам дамып отырған технология, TikTok, Instagram, интернет мемдері сияқты платформалармен тікелей анықталады, онда жаңа сленг үздіксіз пайда болады. Мұны нақтылайтын тағы бір деректеме — Жересано мен Карретеро (Jeresano & Carretero, 2022) зерттеуі: Z буынының тілдік стилі қысқа видео мәдениетімен тығыз байланысты, яғни платформаның контент форматы тілдік форматты да айқындайды. Демек, тіл мен медиа арасында бұл контексте тікелей себеп-салдар байланысы бар деп айтуға негіз болады. Осы деректемелер жастар сленгін зерттеуде платформалық контекстті назарда ұстаудың қажеттігін бекітеді.

TikTok платформасының лингвистикалық ерекшелігі

TikTok — қытайлық ByteDance компаниясы 2017 жылы ғаламдық нарыққа шығарған қысқа видео платформасы. Зерттеу деректері бойынша TikTok-тың жалпы пайдаланушыларының шамамен 66%-ы 18 жасқа толмаған. Бүгінгі таңда дүниежүзінде TikTok-тың белсенді пайдаланушылары 1 миллиардтан асады, оның айтарлықтай бөлігі — 13–24 жас аралығындағы жастар. Осы демографиялық факт платформаны жастар тілін зерттеудің ең бай деректемесіне айналдырды.

TikTok-тың лингвистикалық ортасы бірнеше ерекше сипатпен айрықшаланады. Біріншіден, платформада тіл тек жазба немесе ауызша формада ғана емес, мультимодальдық бірлікте — дыбыс, бейне, мәтін, emoji, жест — бір уақытта жұмыс істейді. Осы мультимодальдылық сленгтің мағынасын кейде тек тілдік контекстте ғана емес, визуалдық контексте де анықтайды. Мысалы, «POV:» (Point of View) тіркесі TikTok-та тек аббревиатура ғана емес — ол бірінші жақтан түсірілген видео форматының лингвистикалық маркері болып функционалданды. Екіншіден, TikTok алгоритмі — ең маңызды лингвистикалық таратушы. FYP (For You Page — «Сізге арналған бет») алгоритмі белгілі бір аудио, фраза немесе сленгті пайдаланатын бейнелерді жаппай тарату арқылы тілдік нормаларды «жоғарыдан» емес, «төменнен» — пайдаланушылардың өзінен — қалыптастырады. Зерттеуші Мағфира мен Пративи (Maghfira & Pratiwi, 2022) атап өткендей, TikTok алгоритмінің мазмұнды ашу жүйесі сленг терминдердің бұрын-соңды болмаған жылдамдықпен өрістеуіне жол ашады.

Үшіншіден, TikTok-тың тіл жасауға тиісті «дыбыс мәдениеті» ерекше роль атқарады. Платформада сленг сөздер жиі ән, скетч немесе «трендтегі дыбыс» (trending sound) арқылы таралады. Мысалы, «skibidi» сөзі бастапқыда «Phonk» музыкалық жанрымен байланысты бейне арқылы вирал болды, ал кейін өз алдына автономиялық мағынаға («абсурдтық», «мағынасыз», «таңғажайып» секілді) ие болды. Бұл — TikTok-тың фонетикалық сленг тудыру механизмінің айқын мысалы: дыбыс → мем → сленг → жастар лексикасы деген тізбекті жол. Аналитиктер мұны «аудио-лингвистикалық диффузия» деп атайды. Нақ осы тізбек TikTok-ты бұрынғы мәтін негізіндегі желілерден (Facebook, WhatsApp) принципті түрде ерекшелендіреді.

Лингвист К. Этел мен Ш. Стал (Stahl & Literat, 2022) TikTok-тың ерекше тілдік ортасын «онлайндық ұжымдық автопортрет» деп атады, мұнда жастар жеке өздерін ғана емес, тұтас буынның мәдени бірегейлігін де тілдік белгілер арқылы суреттейді. Осы тұрғыдан TikTok-тың тілдік инновациялары — жаңа буынның өзін-өзі бейнелеудің тілдік жүйесі де болып табылады. Зерттеулер бойынша TikTok комментарийлері мен caption-дарында жастар сленгінің ең жиі кездесетін жасалу тәсілдеріне семантикалық кеңею, аббревиатура мен клипинг (қысқарту) жатады.

Instagram платформасының лингвистикалық ерекшелігі

Instagram — 2010 жылы негізі қаланып, 2012 жылдан бастап Meta (бұрынғы Facebook) компаниясына тиесілі суретке, сторилерге, Reels (қысқа видео) форматына негізделген платформа. 2024 жылғы деректер бойынша Instagram-ның 2 миллиардтан аса белсенді пайдаланушысы болып, олардың 18–34 жас аралығындағы өкілдері басым үлесті алады. TikTok-пен салыстырғанда Instagram аудиториясы сәл есейгенірек, алайда 25 жасқа дейінгі жастар арасында екі платформа да теңдей танымал.

Instagram-да жастар сленгінің көрінісі негізінен caption (бейне жазбасы), comment (түсініктеме), Story жауаптары және хэштег арқылы жүзеге асады. Зерттеуші Сяпутра мен т.б. (Syaputra et al., 2024) Instagram-дағы Z буыны сленгін зерттей отырып, сленгтің ерекше үш функциясын анықтады: жеке тұлғаны жариялау, жақындық орнату, онлайн өзара әрекетте оңайлықты білдіру. Instagram-да сленгтің тілдік пішіні мынадай ерекшеліктермен сипатталады: жазба тілге жақын болуы (caption-да), emoji мен тілдік бірліктердің кірігуі, хэштег арқылы сленгтің тематикалық жіктелуі.

Instagram-ның тілдік ортасында хэштег феномені ерекше лингвистикалық рольге ие. Хэштег (#) — тек тематикалық белгі ғана емес, сленг сөздерді бір тілдік-мәдени желіге байлаушы дискурстық маркер. Мысалы, «#itsgirly», «#maincharacter», «#vibecheck» тіркестері Instagram-да жиі қолданылатын тілдік мем-хэштегтер болып табылады. Олар тек мазмұнды жіктеп қана қоймайды, тілдік идентификациялаудың жаңа формасын да жасайды. Мадани мен т.б. (Madani, Hafisya, & Halik, 2025) Instagram-да жасөспірімдер арасындағы сленгтің семантикалық талдауы арқылы сленгтің топтық тиістілікті орнатудағы рольін дәлелдеді.

1-кесте. TikTok пен Instagram платформаларындағы жастар сленгінің салыстырмалы сипаттамасы

1-кестеде берілген салыстырмалы деректер TikTok пен Instagram-ның жастар тілі тудырудағы бірін-бірі толықтырушы, бірақ ерекшеленуші механизмдерін айқындайды. TikTok жедел, вирал, мультимодальдық сленг жасауда озық болса, Instagram сленгтің жазба тілдік закреплануына, визуалды бэкграундта ұзақ өмір сүруіне ыңғайлырақ орта болып табылады. Осы айырмашылық тілдік зерттеулерде платформаларды жеке зерттеу объектісі ретінде ажырата отырып, сонымен бірге олардың арасындағы тілдік алмасу мен диффузия процесін бірге талдауды да қажет ететінін көрсетеді.

Жастар сленгінің лингвистикалық жіктемесі (Аллан мен Берридж бойынша)

Цифрлық ортадағы жастар сленгін жіктеудің ғылыми негізі ретінде К. Аллан мен К. Берридждің (Allan & Burridge, 2006) жіктемесі кеңінен қолданылады. Бұл жіктеме сленгті мынадай бес негізгі түрге бөледі: жаңа-шығармашыл (fresh and creative), ирониялық (flippant), еліктеуіш (imitative), аббревиатуралық (acronym) және қысқарту (clipping). 2025 жылғы зерттеу деректері бойынша TikTok-тағы Gen Z сленгінің 50 бірлігінен жасалған талдауда аббревиатура (30%), жаңа-шығармашыл (23%), еліктеуіш (18%), қысқарту (18%), ирониялық (12%) үлестері анықталды. Аббревиатура үлесінің басымдығы Gen Z-дің жылдамдық, ықшамдылық, тиімділікке деген коммуникативтік талабымен тікелей байланысты деп түсіндіріледі.

2-кесте. Жастар сленгінің Аллан мен Берридж (2006) бойынша жіктемесі және цифрлық мысалдары

2-кестеде берілген жіктеме жастар сленгінің тілдік жасалым тәсілдерін жүйелендіреді. Бұл тәсілдердің бәрі TikTok пен Instagram дискурсында бір уақытта қолданылып, бір-бірімен тіркесіп, күрделі лингвистикалық коктейльді — Z буынының цифрлық идиолектін — жасайды. Аббревиатуралардың (IYKYK, POV, NGL, FYP, GRWM) үстемдігі тіл экономиясы принципіне сәйкес келіп, цифрлық коммуникацияның жылдамдық талабымен шарттасады. Ал жаңа-шығармашыл сленг (delulu, rizz, slay) тілдік инновацияның ең таза үлгісін ұсынады.

TikTok пен Instagram-да тренд сленгтің пайда болу механизмі

Цифрлық желілерде сленгтің тарауы жай стихиялық процесс емес, белгілі бір тілдік-әлеуметтік механизмдер арқылы жүреді. Зерттеуші Нашрудина мен т.б. (Nashrudina, Fajriyah, & Dewi, 2025) «TikTok Generation Z сленгін қалыптастырудағы рөлі» еңбегінде сленг таралудың мынадай кезеңдерін анықтады: (1) жасалу — инфлюенсер немесе кішкентай топ жаңа сленг бірлікті ойлап тауып, бейне, комментарий, аудио арқылы бірінші рет тарата бастайды; (2) алгоритмдік күшейту — платформа алгоритмі мазмұнды жаппай аудиторияға жеткізеді; (3) бейімделу — сленг параллельді пайдаланушылар тарапынан қайта туындатылады (remixed), ол арқылы мағыналық спектр кеңейеді; (4) нормалану — сленг кеңінен танымал болып, тілдік норма элементіне жақындайды; (5) ескіру — жаңа сленг алдыңғысын «cringe» деп жариялайды немесе жай ғана оны алмастырады.

Осы механизмде инфлюенсерлердің рөлі айрықша маңызды. Зерттеуші Лью мен т.б. (Liew, Tan, Pang, et al., 2025) «Cringe, lit, or mid: жастар сленгінің аффективтік-когнитивтік ықпалы» еңбегінде инфлюенсерлердің «тілдік гейткиперлер» (linguistic gatekeepers) рөлін атқаратынын дәлелдеді: яғни, олар қай сленг мағыналы, қайсысы «dead» (өлген) болатынын жарнамалайды. Pulse Advertising агенттігінің 2026 жылға арналған болжамы бойынша тіл интернетте бұрынғыдан жылдам дамуда, 2026 жылды TikTok, ойын-сауық қоғамдастықтары мен нишелік фандомдардан шыққан, сосын барып негізгі санаға енген әлеуметтік-бірінші сөздік анықтайды.

Осы механизмнің ерекше тілдік феномені — «дыбыс цитатасы» (audio citation). TikTok-та белгілі бір аудио «мем» болып кетсе, ол аудиоға байланысты сөйлем немесе сленг да вирал болады. Мысалы, «understood the assignment» тіркесі бастапқыда белгілі бір TikTok дыбысымен байланысты болды, кейін тіркес дыбыстан тәуелсіз, тек семантикалық мазмұны арқылы пайдаланылатын жеке сленгке айналды. Осы феномен тілдің аудио-визуалдық ортада дамуының мүлдем жаңа траекториясын айқындайды.

3-кесте. TikTok/Instagram-дағы тренд сленг сөздер мысалдары (2023–2025)

3-кестеде берілген мысалдар жастар сленгінің платформалық ортада қалыптасу жолдарын нақты деректемелермен суреттейді. Атап өтуге тұратын бір маңызды жайт — «slay», «no cap», «it's giving» секілді сленгтердің түп-төркіні африкалық-американ халықтық ауызекі тілінде (AAVE — African American Vernacular English) немесе LGBTQ+ субмәдениетінде жатыр. Осы сленгтер TikTok арқылы жаппай ауқымға шыға отырып, бастапқы мәдени-топтық мазмұнынан ажырап, жаһандық жастар тілінің бөлігіне айналды. Бұл процесс — тілдік «мәдени иеленушілік» (cultural appropriation) мәселесін де туындатады: жастар субмәдениетінің тілдік символдары жаппай тарату нәтижесінде бастапқы мағынасы мен контекстінен ажыратылады.

Қазақ жастарының тілдік практикасындағы цифрлық сленг

Қазақстан жастарының цифрлық тілдік практикасы жаһандық тенденциялармен бірге өзіндік ерекшеліктерін де сақтап келеді. Қазақстан интернет статистикасы бойынша 2024 жылы жастар (15–29 жас) арасындағы TikTok пайдалану деңгейі 85%-дан асқан. Бұл деректер қазақ жастарының цифрлық тілдік кеңістігінің TikTok-та шоғырланғанын айқындайды. Нәтижесінде қазақ жастарының тілі — қазақ, орыс, ағылшын тілдерінің үлесі аралас, код ауыстыру процесімен сипатталатын гибридтік тілдік жүйені қалыптастырды.

Қазақ жастарының TikTok/Instagram тілінде бірнеше ерекше тілдік пішін байқалады. Біріншіден, жаңа ағылшын сленгтерін қазақша транслитерациямен жазу кең тараған: rizz → «риз», slay → «слей», vibe → «вайб», cringe → «кринж». Екіншіден, ағылшын сленг сөздерін қазақша жалғаулармен тіркестіру де актив процесс: «кринждеді», «хайпталды», «вирал болды», «трендке түсті». Бұл тіркестер ағылшын лексемалары мен қазақ грамматикалық жүйесінің кірігуінен туындайтын «лексикалық гибрид» немесе «код-микшинг» (code-mixing) феноменіне жатады. Үшіншіден, тілдік мемдер мен видео форматтарды қазақыландыру да байқалады — яғни, батыстық TikTok мем форматтары қазақтың мәдени контентімен байытылып, жаңа «қазақ TikTok сленгін» тудырды.

Осы контексте «бат» сленгінің мысалы айрықша назар аударарлық. «Батыл» сөзінің қысқарған немесе интонациялық трансформацияланған нұсқасы ретінде «бат» — TikTok арқылы «өте жақсы, керемет» мағынасын иемденді. Бұл — семантикалық ауысымның таза қазақша мысалы: бар сөз жаңа сленг контекстінде жаңа мағынаға ие болды. Сол сияқты, «ғой» шылауының интонациялық трансформациясы арқылы «ғой?!» — «солай ма, сенемісің бе, дұрыс айтамын» мағынасын беретін жастар тілінің бейресми маркеріне айналды. Осы мысалдар қазақ тілінің де цифрлық ортада серпінді тілдік инновация тудыратын «тірі тіл» екенін дәлелдейді.

Сленгтің функционалдық-прагматикалық сипаты: топтық бірегейлік пен дискурстық маркер

Цифрлық ортадағы жастар сленгінің негізгі функцияларын жан-жақты зерттеу ғалымдарды бірнеше ортақ тұжырымға алып келді. Бірінші — топтық тиістілік белгісі (group identity marker). Зерттеушілер Джосеа, Нурулаен мен Листиани (Josea, Nurulaen & Listiani, 2025) TikTok-тағы Gen Z сленгін зерттей отырып, сленгтің бастапқы мотивациясы — «біздікі / бізден тыс» деген шекараны белгілеу деп анықтады. PALIMPSEST журналында жарияланған Битола мектебіндегі 5–9 сынып оқушыларының (10–15 жас) арасында жүргізілген зерттеу (2025) мынадай тұжырым жасады: жасөспірімдер сленгті стратегиялық түрде жарастық орнату, топқа тиістілік белгісін жариялау және цифрлық мәдениеттің жедел ауысқан нормаларымен үйлесетін жеке тұлғаны паш ету үшін қолданады.

Екінші маңызды функция — эмоционалдық-экспрессивтілік. Сленг нейтральдық нормативтік лексиканың жеткіза алмайтын нюанстарды — ирония, экспрессивтілік, бедел, жастық дерзілік — жеткізеді. TikTok-тағы «it's giving chaos» (бұл хаосты ұсынып тұр), «main character energy» (бас кейіпкердің энергиясы) секілді тіркестер стандартты тілдік пішіндермен аналог таппайды. Үшінші функция — когнитивтік-дискурстық функция: сленг пайдаланушылар арасындағы ортақ тілдік фонды жасап, сөйлеу актісін жылдамдатады. «IYKYK» (If You Know, You Know) аббревиатурасы осы функцияның таза мысалы: ол тек шартты белгі ғана емес, «менің контекстімді түсінетіндер үшін жабық байланыс» деген семантикалық мазмұнды да алып жүреді. Осы функциялар жиынтығы жастар сленгін тек лексикалық нормаға балама ғана емес, тіліміздің функционалдық жүйесіндегі ерекше нишаны алатын толыққанды коммуникативтік инструментке айналдырады.

Төртінші, сленгтің инклюзивті-эксклюзивтік қызметі де маңызды. Жастар лингвисті Д. Кристалдың (Crystal, 2006) айтуынша, цифрлық кеңістіктегі тілдік инновациялар «цифрлық диалектілерді» тудырады, олар бір платформа немесе субмәдениет мүшелері арасындағы «инклюзия символы» қызметін атқарады. Осы тезисті растайтын мысал — «IYKYK» тіркесіндегі ерекше механизм: белгілі бір мемді, трендті немесе аудионы білу — «сіз осы диалектіні меңгергенсіз» деген тілдік сигнал. Бұл сигнал «бізден» немесе «бізден тыс» деген шекараны нақтылайды. Зерттеуші Санидің (Sani, 2024) Netflix жасөспірімдер сериалдарындағы сленг рөлін зерттеген жұмысында медиа мен нақты тілдің өзара экономиялық қарым-қатынасы — сленг медиада бейнеленеді, ол нақты тілге қайта еніп, нормаланады — деген тұжырым жасалды.

Бесінші функция — тілдік ойын мен шығармашылық. Жастар сленгі, әсіресе цифрлық ортадағы жастар сленгі, тіл иесінің лингвистикалық ойынға деген ынтасын, шығармашылық еркіндікке деген талабын қанағаттандырады. Лю мен Фаньнің зерттеуі бойынша жастар тілдік нормаға сын көзімен қарайды: ресми ережелерден тыс «өз тілдерін» жасау — олардың автономиялық тілдік тұлғалылығының белгісі. Осы тезисті дипломдық жұмыстың тақырыбымен байланыстырғанда маңызды тұжырым туындайды: «тренд» концептісі осы тілдік ойынның ең жиі нысаны болып табылады, себебі жаңа тренд сленгін ең бірінші меңгеру — тілдік капиталды иемдену.

TikTok пен Instagram платформалары — қазіргі жастар сленгінің ең белсенді, ең жедел дамып отырған лингвистикалық экожүйесі. Осы платформалардағы тілдік процестер: алгоритмдік диффузия, мультимодальдық сленг жасалымы, инфлюенсерлердің «тілдік гейткипер» рөлі, аббревиатура мен клипинг тәсілдерінің үстемдігі, топтық бірегейліктің тілдік кодтары — барлығы жиылып, жаңа лингвистикалық реальдылықты — цифрлық жастар дискурсын — тудырады. Қазақстан жастары бұл жаһандық процесстерге белсенді қатысушы ретінде қосылып, жергілікті тілдік ерекшеліктерін де сақтай отырып, ана тіліміздің цифрлық дәуірдегі серпінді дамуына өз үлесін қосуда. «Тренд» концептісі осы тілдік процестердің тоғысатын орталық нүктесі болып табылып, жастар сленгінің цифрлық ортадағы пайда болуы мен таралуын зерттеудің теориялық тірегі ретінде маңызды орын алады.

ІІ ТАРАУ. ЖАСТАР СЛЕНГІНДЕГІ «ТРЕНД» КОНЦЕПТІСІНІҢ КОГНИТИВТІК-СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫ

2.1 Трендтік сөздердің қалыптасу жолдары (калькалау, трансформация, ағылшын тілінен енген неологизмдер)

Тілдің ең серпінді, ең динамикалық қабаты — лексика. Ал осы лексиканың ішіндегі ең тез өзгеріп отыратын, ең жедел жаңаратын кіші жүйесі — жастар сленгі. Социолингвистикалық зерттеулер барысы айқындағандай, тіл тарихының кез келген кезеңінде жаңа лексикалық бірліктердің туындауы сол дәуірдің мәдени, технологиялық және коммуникациялық бетбұрыстарымен тікелей сабақтасып жатады. XXI ғасырдың бас кезінен бастап, атап айтқанда TikTok, Instagram, YouTube секілді платформалардың жаппай таралуымен бір уақытта, жаңа сленг лексикасының жасалу қарқыны мен таралу ауқымы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Осы лексикалық жаңарудың ерекше бір қыры — «тренд» концептісі маңайындағы сөздер мен тіркестердің қалыптасуы. Жастар тілінде «тренд», «трендті», «трендке ілесу» концептуалдық аясымен байланысты жүздеген жаңа лексикалық бірлік пайда болып, олардың жасалу жолдары — лингвистикалық зерттеудің нысанын құрайды.

Трендтік сөздердің қалыптасу жолдарын зерттеу — морфология, лексикология, социолингвистика және когнитивтік лингвистиканың тоғысында тұрған міндет. Жаңа сленг бірліктері бірнеше принципті жол арқылы тілге енеді: кірме сөз (заимствование, borrowing), калька (loan translation), семантикалық трансформация (semantic shift), гибридтік жасалым (code-mixing), аббревиация, клипинг және телескопиялық жасалым. Осы жолдардың барлығы қазақ жастарының тілдік практикасында бір уақытта белсенді жұмыс істейді. Бірақ олардың кез келгені тілдік кеңістікке кірудің бастапқы нүктесіне ие: ол нүкте — ағылшын тілі. Қазіргі заманғы жаһандық цифрлық мәдениеттің негізгі тіл болып табылатын ағылшын тілі жастар сленгінің ең бай, ең берекелі «донор тілі» болуда. Осы факт — зерттеуіміздің басты тірегі.

2.1.1 Кірме сөздер (loanwords) және олардың қазақ тіліндегі бейімделуі

Кірме сөз (loanword, borrowing) — бір тілдің сөзін немесе тіркесін екінші тілге аударымсыз, тікелей фонетикалық бейімдеу арқылы алу. Лингвистикалық теорияда бұл процесс «толық кірме сөз» (direct loanword) деп аталады. Е. Хоугеннің (Haugen, 1950) классикалық жіктемесі бойынша кірме сөздер «морфологиялық импортация» (morphemic importation) жолымен жасалады: яғни, донор тілінің сөзі реципиент тіліне мümкіншелігінше өзгеріссіз, бірақ фонетикалық жүйеге бейімделіп енеді. У. Вайнрайхтің (Weinreich, 1953) тіл қатынасы теориясы бойынша кірме сөздердің реципиент тілінде орнығуы үшін бірнеше шарт бар: сол ұғымды белгілейтін балама сөздің болмауы немесе жаңа сөздің стилистикалық (экспрессивтік) артықшылықты иемденуі.

Қазақ жастарының тілінде ағылшын тілінен тікелей кірген сленг бірліктердің ең мол тобы — цифрлық коммуникация мен «тренд» концептісі аясымен байланысты лексика. Мынадай бірліктер осы топтың мысалдары болып табылады: «тренд» (trend — үрдіс, сән), «хайп» (hype — жасанды қызу, назар), «вайб» (vibe — атмосфера, сезім), «кринж» (cringe — ұялтатын, намыссыз), «риз» (rizz / charisma — сылтау, тарту күші), «флекс» (flex — мақтану, күшін көрсету), «стан» (stan — фанат + қуғыншы), «вирал» (viral — жедел тарату), «мем» (meme — тілдік/бейнелік мим). Бұл сөздер реципиент тілінде — қазақ тілінде — фонетикалық бейімделу жолынан өтті: ағылшын дыбыс жүйесіне тән «v» (вайб), «h» (хайп), «r» (риз) дыбыстары кириллица немесе қазақтың латын алфавитіне ауыстырылды.

Кірме сөздердің қазақ тіліндегі морфологиялық бейімделуі — жастар тілінің ерекше белгісі. Зерттеушілердің бақылауы (Zharkynbekova & Chernyavskaya, 2022; Arxiv 2025) бойынша Қазақстан жастарының тілдік практикасында ағылшын лексемалары мен қазақ морфологиялық жалғаулары бірге қолданылады: бұл морфологиялық бейімделу — «тіл гибридизациясының» тікелей лексикалық куәлігі. Мысалдар: «хайпталды» (хайп + -тал- + ды — пассив, өткен шақ), «вайбтады» (вайб + -та- + ды — іс-қимыл, өткен шақ), «кринждеді» (кринж + -де- + ді — іс-қимыл, өткен шақ), «трендтегі» (тренд + -тегі — септік жалғауы), «флекстеді» (флекс + -те- + ді — іс-қимыл, өткен шақ). Осы тіркестерде ағылшын сөзі қазақ тілінің грамматикалық жүйесіне кіреді, нәтижесінде тілдік гибрид немесе «лексикалық блэнд» — жаңа ерекше тілдік бірлік пайда болады.

Ағылшын сленгінің қазақ тілінде бейімделу жолын зерттеуде фонологиялық трансформациялар да маңызды рол атқарады. Ағылшын тіліндегі «cringe» сөзі [krɪndʒ] деп дыбысталса, қазақ жастарының тілінде «кринж» болды — бұл орыс тілінің делдалдық рөлімен де байланысты, өйткені орыс жастарының тілінде де «кринж» нұсқасы кеңінен қолданылды. Сол сияқты, «rizz» [rɪz] → «риз», «flex» [flɛks] → «флекс», «vibe» [vaɪb] → «вайб» — осы дыбыстық трансформациялар ағылшын фонетикасының қазақ жазу жүйесіне икемделуінің заңдылықтарын айқындайды. Орыс тілінің «буферлік» немесе «аралық» рөлі де айқын байқалады: кейбір сленгтер алдымен орыс жастар тіліне кіріп, содан кейін қазақшаға ауысқан.

1-кесте. Трендтік сленг сөздердің жасалым тәсілдерінің жіктемесі

1-кестеде берілген жіктеме трендтік сленгтің жасалымын 9 негізгі тәсіл арқылы жүйелендіреді. Бұл тәсілдер бір-бірімен тіркесіп, күрделі лексикалық бірліктерді де тудыра алады. Мысалы, «хайпталды» сөзінде бір уақытта кірме сөз (hype) мен морфологиялық бейімделу (қазақ жалғауы) тәсілдері ұштасса, «ми шіру» тіркесінде сөзжасамдық калька тәсілі жатыр. Жастар лексикасындағы «тренд» концептісі маңайындағы бірліктердің басым бөлігі «кірме сөз», «семантикалық кеңею» және «гибридтік жасалым» тәсілдері арқылы жасалған.

2.1.2 Калькалау (loan translation) және оның қазақ жастар тілінде көрінісі

Калька (calque, loan translation) — тіл білімінде сөз немесе тіркесті донор тілінен морфема-бойынша не сөз-бойынша аударып алу тәсілі. Бұл ұғымды ғылымға енгізу Ш. де Бальидің (Charles Bally) есімімен байланысты болса, оны терең талдаған Е. Хоуген (Haugen) мен У. Вайнрайх (Weinreich) болды. «Calque» термині өзі де французша «көшіру, бейнелеу» мағынасын беретін calque сөзінен алынған кірме сөз. Вайнрайхтің (1953) жіктемесі бойынша калька — «морфологиялық субституция» (morphemic substitution): донор тілінің сөзінің морфемалары реципиент тілінің сәйкес морфемаларымен алмастырылады, бірақ ұғымдық мазмұн сақталады. Оның классикалық мысалдары: ағылшын «skyscraper» → орыс «небоскрёб», неміс «Kindergarten» → орыс «детский сад», ағылшын «superman» → неміс «Übermensch».

Жастар сленгіндегі калькалау тәсілін жіктегенде Вики-лингвистиканың (Wikipedia, Calque, 2026) канондық жіктемесіне сүйеніп, бес негізгі калька түрін ажыратуға болады: (1) сөзжасамдық калька (morphological calque) — морфема-бойынша аударма; (2) семантикалық калька (semantic calque) — мағынаны ауыстыру; (3) фразеологиялық калька (phraseological calque) — идиоманы аудару; (4) фонологиялық калька (phonological calque) — дыбысты еліктеп аударма; (5) жартылай калька немесе «loan blend» — бір бөлігі аударылып, екіншісі сол күйінде қалатын тіркес. Осы түрлердің барлығы қазақ жастарының тілінде белсенді жұмыс істейді.

Сөзжасамдық калька (morphological calque) — жастар тілінде ең жиі кездесетін және ең лингвистикалық қызық болып табылатын тәсіл. Бұл тәсілмен «тренд» концептісі аясындағы мынадай тіркестер жасалды: «brain rot» → «ми шіру» немесе «миы шіріген» (brain — ми, rot — шіру); «main character energy» → «бас кейіпкер сезімі» немесе «бас кейіпкер энергиясы»; «glow up» → «жарқырап шықты» немесе «өзгеріп шықты» (жарқырау). «Brain rot» сөзжасамдық калькасының пайда болуы ерекше мысал: 2024 жылы Оксфорд университеті осы сөзді жылдың сөзі деп таныған кезде, қазақ медиасы мен жастар оны «миды шіріту» немесе «ми шіру» деп қолдана бастады — бұл сөзжасамдық калькалаудың жедел процесін айқындайды.

Семантикалық калька (semantic calque) — бар сөздің жаңа мағынасын ауыстыру. Бұл тәсілде донор тіліндегі сөздің жаңа мағынасы реципиент тіліндегі мағынасы ұқсас сөзге «ауысып» кетеді. Мысалы, ағылшын тіліндегі «fire» сөзі «тамаша, керемет» деген жаңа сленг мағынасын иемденді, қазақ тілінде де осы мағына «от» сөзіне ауыстырыла бастады. Нәтижесінде «бұл ән — от!» («бұл ән — тамаша!» мағынасында) тіркесі туындады. Сол сияқты, «ghost» сөзі ағылшын тілінде «жауап бермеу, байланысты үзу» мағынасын алды, бұл мағына қазақ жастар тіліне «ghostтеді» немесе «ghostледі» деп семантикалық кальканың кірме сөздік нұсқасы арқылы енді. «Understood the assignment» тіркесі де семантикалық кальканың мысалы: «тапсырманы дұрыс орындады» деп аударылса да, оның нақты мағынасы «ситуацияны дұрыс оқыды, мінсіз шықты».

Фразеологиялық калька жастар тілінде де белсенді түрде байқалады. Ағылшын тіліндегі «it's giving chaos» (ол хаос береді), «no cap» (өтірік жоқ), «understood the assignment» (тапсырманы түсінді) секілді тіркестер қазақ жастарының тілінде «хаос беріп тұр», «өтірік жоқ», «дұрыс орындады» деп аударылып не аударылмай, кейде аралас нұсқада қолданылады. Фразеологиялық калькалаудың ерекше белгісі — аударылған тіркес донор тілінің идиомалық мағынасын сақтайды, тіпті реципиент тіліне аударылса да сол прагматикалық мазмұнды жеткізеді. Осы тіркестер — жастар тілінің ағылшын тілдік дүниетанымымен концептуалдық «мәдени импорт» жолымен байланысын нақтылайтын тілдік фактілер.

2-кесте. Ағылшын сленгін қазақ тілінде бейімдеу үлгілері

2-кестедегі деректер ағылшын тілінен енген сленгтердің қазақ тілінде фонетикалық, морфологиялық және синтаксистік бейімделудің барлық деңгейлерінде жедел игерілетінін айқындайды. Транслитерация (вайб, хайп, кринж) — бастапқы кірме кезеңін білдірсе, морфологиялық бейімделу (вайбтады, хайпталды) — сленгтің грамматикалық жүйеге кірігуін бейнелейді. Синтаксистік тіркесу ("хайп шықты", "тренд болды") — сленгтің жастар дискурсында тіліміздің сөйлем жүйесіне органикалық кіруін куәландырады.

3-кесте. Калька түрлері мен мысалдары (жастар сленгі контексінде)

3-кестедегі деректер калька тәсілдерінің жастар тілінде нақты тілдік пішін алып жатқанын дәлелдейді. Ерекше назар аударатын бір жайт — жартылай калька («loan blend») тәсілінің кеңінен қолданылуы. Бұл тәсіл аударма да емес, тікелей кірме де емес — ол «аралас» жасалым болып табылады. «Трендтегі», «вайбтады», «флекс қылды» — осының барлығы жартылай кальканың мысалдары: ағылшын лексемасы + қазақ грамматикалық жалғауы. Бұл тәсіл жастардың тіл жасаудағы шығармашылық икемділігін, тілдік жүйелерді «миксингтеу» қабілетін айқын паш етеді.

2.1.3 Семантикалық трансформация: кеңею, тарылу, мелиорация және пейорация

Семантикалық трансформация — бар сөздің мағынасының өзгеруі. Тіл тарихында бұл процесс барлық тілдерде байқалады, бірақ жастар сленгінде ол ерекше жылдам және радикалды түрде жүреді. Семантикалық трансформацияның төрт негізгі бағыты бар: (1) семантикалық кеңею (broadening) — сөздің мағынасы жалпыланады; (2) семантикалық тарылу (narrowing) — сөздің мағынасы нақтыланады немесе тарылады; (3) мелиорация (amelioration / elevation) — мағынаның теріс мазмұнынан оң мазмұнға ауысуы; (4) пейорация (pejoration / degradation) — мағынаның оң мазмұнынан теріс мазмұнға ауысуы.

Семантикалық кеңеюдің жастар сленгіндегі айқын мысалдары «тренд» концептісі аясынан табылады. «Sick» сөзі ағылшын тілінде бастапқыда тек «ауру, науқас» мағынасын берді, сленг контексінде «тамаша, керемет» деген кең мағынаны иемденді. «Fire» (от) сөзі нақты физикалық заттан «тамаша, өте жақсы» деген жалпы бағалауыш мағынаға жетті. «Based» сөзі Philosophy-дан «негізделген» мағынасынан «дербес, нормаларды елемейтін, өз бетіңше» деген кеңірек мағынаға ауысты. Осы кеңею процесі тілдік «метафоризация» арқылы — нақтыдан абстрактыға семантикалық прыгунға — жүреді. Дж. Лакофф пен М. Джонсонның концептуалдық метафора теориясы осы процесті «бастапқы бейненің кеңейтілуі» деп анықтайды.

Семантикалық тарылуға мынадай мысалдарды жатқызуға болады: «mid» сөзі ағылшын тілінде «ортада» деген кеңістіктік мағынаны берсе, сленг контексінде «орташа, жалқы, нашар» деген тарылған, нақтыланған мазмұнды иемденді. «Basic» сөзі «негізгі» мағынасынан «бейтарап, сәнсіз, тривиальды» деген тарылған, нақты стилдік мінездемеге ауысты. «Cringe» сөзі бастапқыда «қысылу, тартылу» деген кең физикалық мағынадан «жастар ортасында ұялтатын, намыссыз» деген тар, арнайы прагматикалық мазмұнды алды.

Мелиорация (жағымсыздан жағымдыға ауысу) жастар сленгінде — ең тартымды семантикалық процестердің бірі. «Bad» сөзі ағылшын тілінде «жаман, нашар» мағынасынан «тамаша, мінсіз» деген мелиоративтік мағынаға ауысты — бұл семантикалық парадоксты жастардың тілдік ойынға деген ынтасы, нормативтік мағынаны бұзуға деген үрейсіздігі деп түсіндіруге болады. «Sick», «wicked», «nasty», «savage» секілді бастапқыда теріс мазмұнды сөздер де TikTok мәдениетінде оң коннотацияға ие болды. Қазақ жастарының тілінде «кринж» сөзі мелиорациялық кезеңге де енген белгілер бар: кейбір бейресми контекстерде «кринж» эпитеті «ерекше, шектен тыс, таңғажайып» деген ирониялық-жағымды мағынада да қолданыла бастады.

Пейорация (жағымдыдан жағымсызға ауысу) да жастар сленгінде байқалады. «Sheep» (қой) сөзі жануар атауынан «еліктегіш, ойсыз адам» деген пейоративтік мағынаны алды. «Simp» сөзі бастапқы бейтарап мағынадан «тым бейімсінетін, сыни ойлаусыз ерікті адам» деген теріс мағынаға ауысты. «Cheugy» сөзі де «ескі мода, трендтен артта қалған» деген пейоративтік мазмұнды берді. Осы пейоративтік сленгтер «тренд» концептісінің антонимдік аясын қалыптастырып, «трендтен тыс — тренде» дейтін аксиологиялық жүйенің теріс полюсін белгілейді.

2.1.4 Ағылшын тілінен енген неологизмдер және олардың «тренд» концептісімен байланысы

Неологизм (гр. neos — жаңа + logos — сөз) — тілге жаңадан кірген немесе жаңа мағынаға ие болған лексикалық бірлік. Лексикограф Т. Торн (Tony Thorne) анықтамасы бойынша неологизмдер — «жаңа тіркесімдер, жаңа синтаксистік пайдаланымдар немесе жаңа мағыналары бар бар лексемалар». Неологизмдер туралы Л. Бауэр (Bauer, 1983) пен В. Адамстың (Adams, 2016) зерттеулері сөзжасамдық теорияның ғылыми іргетасын қалады. Ал 2020-шы жылдардан бастап Музани мен Лотфидің (Muzani & Lotfie, 2024) «TikTok-тағы морфологиялық неологизмдер» зерттеуінде цифрлық платформалардың неологизм тудырудың ең шұғыл орталарына айналғаны дәлелденді.

«Тренд» концептісі аясындағы неологизмдерді тілдік жасалым тәсілдері тұрғысынан топтастыру өзекті талдаулық міндет болып табылады. Аронофф (Aronoff, 1976) пен Бауэрдің (Bauer, 1983) морфологиялық сөзжасам теориясы бойынша неологизмдер мынадай тәсілдер арқылы жасалады: клипинг, телескопия (блендинг), аббревиация, аффиксация, конверсия және тіркестіру (compounding). Осы тәсілдердің барлығы «тренд» концептісінің тілдік аясында нақты байқалады.

Клипинг (қысқарту) тәсілінің неологизм тудырудағы рөлі айрықша. Жастар тілінде клипинг — тіл экономиясы принципінің ең жедел пішіні. «Delulu» сөзі «delusional» (елестетімде тұрған) сөзінен алғашқы буынын қалдырып жасалды. «Fam» — «family» (отбасы), «sus» — «suspicious» (күдікті), «lit» — «literally» немесе «тамаша», «cap» — «capitalize on» немесе «өтірік» (no cap — өтірік жоқ). Осы клипингтер фонетикалық жеңілдіктің, жылдамдықтың және топтық кодтың жасалу механизмін бірге атқарады. Халықаралық лингвистика журналы IJLSS-тің 2025 жылғы зерттеуінде клипинг — цифрлық сөзжасамдағы ең өнімді тәсіл ретінде анықталды.

Телескопиялық жасалым (blending, телескопия) — екі немесе одан да көп сөздің кейбір бөліктерін тіркестіру арқылы жаңа сөз жасау. «Stan» (stalker + fan — фанат + қуғыншы) — телескопияның классикалық мысалы. «Hangry» (hungry + angry — аш + ашулы), «frenemy» (friend + enemy — дос + дұшпан), «bromance» (brother + romance — бірге ер) — осы бірліктер екі ұғымды бір сөзде біріктіріп, жаңа семантикалық нюансты дәл жеткізеді. Бұл тәсіл — жастардың тілдік шығармашылығының ең шоғырлы формасы деп айтуға болады, себебі телескопиялық сленг тек жаңа сөз емес, жаңа концептуалдық нюансты да тудырады.

Аффиксация тәсілінің сленг жасалымындағы рөлі де маңызды. Ағылшын тілінде «-ish» жұрнағы сленг контексінде «шамамен, белгілі бір деңгейде» мағынасын беретін продуктивтік аффиксқа айналды: «trendy-ish» (трендіше), «okay-ish» (оқашалау), «mid-ish» (ортадан келетін). Қазақ тілінде ағылшын сленгтерімен аффиксацияның аралас үлгісі жастар тілінде «-мен», «-дай» жалғаулары арқылы да байқалады. Орыс тілінің «-ить», «-овать» жалғаулары ағылшын сленгімен тіркесіп («хайповать», «флексить», «кринжить») Қазақстан жастарының тілінде де белсенді қолданылады.

Конверсия (сөздің бір сөз табынан екіншісіне ауысуы, транскатегоризация) — жастар сленгіндегі тағы бір тиімді неологизм тудыру тәсілі. «Trend» (зат есім) → «to trend» (етістік), «to be trending» (прогрессив форма) — осы процесс ағылшын тілінде жиі байқалады. Қазақ жастарының тілінде де конверсия іске асады, бірақ ол жалғаулар арқылы жүзеге асады: «тренд» (зат есім) → «тренді» (сын есім) → «трендке түсу» (болмыс-тіркесі). «Хайп» (зат есім) → «хайпталу», «хайп болу» (прагматикалық конверсия арқылы). «Кринж» (зат есім/сын есім) → «кринждеу» (етістік). Осы конверсиялар жастар тілінің морфо-синтаксистік икемділігін айқындайды.

«Тренд» концептісімен байланысты неологизмдердің ішінде «trendsetter», «trendy», «trendcycle» сияқты туынды бірліктер де маңызды. «Trendsetter» (тренд + setter — орнатушы) — жаңа трендті бастайтын адамды немесе ортаны белгілейтін термин ретінде 1950-шы жылдан бастап қолданылады (Оксфорд сөздігі). Қазақ жастарының тілінде «трендсеттер» кірме сөз ретінде бейімделіп, «жаңа трендті жасайтын адам» мағынасында жиі қолданылады. «Trendcycle» (тренд циклі) — тренд пайда болып, шыңына жетіп, ескіретін процесті белгілейтін неологизм. Бұл сөзжасамдық тіркестер «тренд» концептісінің ядролық семантикалық аясын кеңейтіп, онымен байланысты лексикалық желіні байытады.

Жастар сленгіндегі неологизмдердің тілдік тіршілік ету мерзімі де зерттеуге тұрарлық. Зерттеушілер Г'аффарованың (G'affarovna, 2025) «Жастар сленгі мен интернет лингвистикасы» атты еңбегінде цифрлық неологизмдердің тіршілік циклі мынадай: олардың белгілі бір бөлігі тезде ескіреді (hapax legomenon — бір рет қолданылған, содан кейін сөнген сөздер), ендіректері тұрақты лексика деңгейіне жетеді. Мысалы, «selfie», «hashtag», «emoji» — бастапқыда сленг болса, қазіргі таңда жалпы лексиканың бөлігіне айналды. «Тренд», «хайп», «вайб», «кринж» — осы сөздер де белгіленген тіршілік циклін жүріп отыр: олар бастапқы «жаңа-шығармашыл сленг» кезеңінен «нормативті бейресми лексика» деңгейіне жақындауда.

«Тренд» концептісі аясындағы жастар сленгінің қалыптасу жолдарының талдауы мынадай ғылыми тұжырымдарды негіздейді. Біріншіден, ағылшын тілі — қазіргі қазақ жастар тілінің ең белсенді «донор тілі»: кірме сөздер, калькалар, семантикалық трансформациялар — барлығы ағылшын тілінің тілдік ықпалының нәтижесі. Екіншіден, кірме сөздер мен калькалардың қатар жүруі қазақ тілінің гибридтік сленг жасаудағы икемділігін дәлелдейді. Үшіншіден, семантикалық трансформациялар — кеңею, тарылу, мелиорация, пейорация — жастар тілінің тіршілі тілдік материалда жаңа мазмұн тудыратын шығармашылық күшінің айнасы. Төртіншіден, неологизмдердің клипинг, телескопия, аффиксация, конверсия тәсілдерімен жасалуы — тіл экономиясы принципімен коммуникациялық шығармашылықтың ұштасуы. Осы барлық жолдар жиылып, «тренд» концептісінің жастар тіліндегі бай, серпінді, тіршілі лексикалық аясын қалыптастырады.

2.2 Әлеуметтік желілердегі трендтік контенттерге лингвистикалық талдау

Цифрлық коммуникация кеңістігінде тіл тек хабарлама жеткізу құралы ретінде ғана емес, сондай-ақ идентификация, бедел, мәдени тиістілік пен когнитивтік позицияны белгілейтін символдық жүйе ретінде де жұмыс істейді. Осы жүйенің ең серпінді, ең жылдам жаңарып отыратын, сонымен бірге академиялық тұрғыдан ең аз зерттелген қабаты — TikTok пен Instagram сияқты платформалардағы трендтік контенттердегі жастар сленгі. Трендтік контент — жай цифрлық хабарлама ғана емес, ол белгілі бір уақытта кеңінен тараған, алгоритмдік күшейтілген, жастар ұжымдық санасында резонанс тудырған мазмұн. Осы мазмұнның тілдік ерекшеліктерін, сленг бірліктерінің семантикалық-прагматикалық қырларын зерттеу — «тренд» концептісінің жастар тіліндегі нақты лингвистикалық іздерін анықтаудың тиімді тәсілі болып табылады.

Трендтік контентке лингвистикалық талдау жүргізуде дискурс-анализ (Discourse Analysis) тәсілі аса тиімді болып табылады. Дискурс-анализдің негізін Т. ван Дейк, Н. Фэйрклаф, М. Фуко, Р. Водак қалыптастырса, оны цифрлық ортаға бейімдеу Д. Кристал (Crystal, 2006), Д. Херринг (Herring, 1996), Ж. Андрутсопулос (Androutsopoulos, 2015) секілді зерттеушілердің есімімен байланысты. Андрутсопулостың (2015) тұжырымы бойынша платформаға тән тілдік қолданысты зерттеу — цифрлық дискурстың мультимодальдық табиғатын ашудың кілті. TikTok пен Instagram контенттерін лингвистикалық тұрғыдан талдау кезінде бірнеше деңгей бір уақытта сараланады: фонетикалық-графикалық деңгей (жазба орфографиясы, emoji, caps lock қолданысы), лексика-семантикалық деңгей (сленг бірліктер, семантикалық ауысымдар), морфологиялық деңгей (сөзжасам тәсілдері), синтаксистік деңгей (сөйлем құрылысы), прагматикалық деңгей (сөйлеу актілері, коммуникативтік ниет).

Трендтік контенттің лингвистикалық зерттеуінде деректер жинақтаудың ғылыми тәсілдемесін анықтау маңызды. Ғалымдар Нашрудина, Фаджрия мен Дэуи (Nashrudina, Fajriyah & Dewi, 2025) TikTok Generation Z сленгін талдауда жоғары іздеу санымен, лайк/бөлісу санымен ерекшеленетін видеолар мен олардың комментарийлерін зерттеу объектісі ретінде тандады. Авторлардың зерттеуінде сленг қолданысының жоғары белсенді сегменттері ретінде 100 000-нан астам лайк жинаған TikTok видеолар мен 500-ден астам комментарий бар Instagram посттары сараланды. Бұл зерттеу тәсілдемесін пайдалана отырып, осы бөлімде де нақты платформа деректерін дискурс-анализ, семантикалық талдау және прагматикалық талдау тәсілдерін жинақтай отырып сараладық.

2.1.1 TikTok трендтік контенттерінің жанрлық жіктемесі және лингвистикалық белгілері

TikTok-та тренд контент бірнеше жанрлық форматта өмір сүреді. Осы форматтардың тілдік ерекшеліктері де жанрға сай ерекшеленеді. Лингвист М. Бахтиннің «сөйлеу жанрлары» теориясы бойынша (речевые жанры) әрбір коммуникативтік сфераның өзіне тән сөйлеу жанрлары болады, ал олар белгілі тематикалық мазмұн, композициялық құрылым және стилдік белгілермен сипатталады. TikTok жанрлары — Challenge, POV, GRWM, Duet/Stitch, Trending Audio мем, Vlog — осы Бахтин теориясы тұрғысынан цифрлық коммуникацияның жаңа «сөйлеу жанрлары» ретінде қарастырылуы ерекше теориялық қызығушылық тудырады. Сонымен бірге Андрутсопулостың (2015) «платформаға тән дискурс» (platform-specific discourse) тұжырымдамасы TikTok жанрларының өзіне тән тілдік нормаларын мойындауға негіз береді.

1-кесте. Трендтік контент форматтары және лингвистикалық ерекшеліктері (TikTok / Instagram)

1-кестедегі деректер трендтік контент форматтарының лингвистикалық ерекшеліктерінің жанрға тәуелді екенін айқындайды. Challenge форматы — бұйрық рай мен интерактивтік шақыру дискурсымен сипатталса, POV видеолар — бірінші жақ дискурсы мен сценарий тілімен ерекшеленеді. Ал Instagram Caption — жазба тілге жақынырақ, бірақ сленг бірліктерімен, emoji тіркестерімен және хэштегтермен байытылған ерекше жанрлық кеңістік жасайды. Бұл жанрлық алуандылық «тренд» концептісінің платформада бір мезетте бірнеше тілдік форматта бірге өмір сүруін қамтамасыз етеді.

2.1.2 Трендтік контенттің фонетикалық-графикалық деңгейіндегі лингвистикалық талдау

Цифрлық ортадағы жазба тілдің ең айрықша ерекшеліктерінің бірі — орфографиялық нормадан ерікті ауытқу. Бұл ауытқулар кездейсоқ қателер емес, ерекше тілдік функциясы бар сигналдар. Лингвист Д. Кристал (Crystal, 2006) «Тіл және Интернет» (Language and the Internet) атты іргелі еңбегінде цифрлық тілдің орфографиялық инновациялары — интонацияны, ырғақты, эмоцияны жазба тілде жеткізудің тілдік тәсілдері деп атады. TikTok пен Instagram-да бұл құбылыс келесі формаларда байқалады.

Біріншіден, графикалық интенсификация (созылыңқы жазба) — тіл иесі сөздің бір дыбысын бірнеше рет жазу арқылы эмоционалдық күшейтуді жеткізеді: "noooo", "slayyy", "periodddt", "bestieee". Бұл феномен — ауызша тілдегі интонациялық созылыңқылықты жазба тілге ауыстырудың графикалық белгісі. Зерттеуші Л. Брэнт (Brant, 2019) бұл тәсілді «морфологиялық созылыңқылық» (morphological lengthening) деп атады: созылыңқы жазба экспрессивтілікті, шынайылықты, эмоционалдық интенсивтілікті белгілейді. "Slay" → "slayyy" трансформациясы — сленгтің өзінің де, оны безендіру тәсілінің де тренд болуының бір мысалы.

Екіншіден, caps lock (жоғары регистр) — бас әріппен жазу — цифрлық тілде «қышқыру», «күшейту», «мегафон эффекті» мағынасын береді. "PERIODT", "SLAY", "IYKYK", "NPC" — осы жазулардың барлығы жоғары эмоционалдық интенсивтілікті немесе ерекше прагматикалық маңызды меңзейді. TikTok пен Instagram-да caps lock трендтік сленгтермен тіркесіп, эмоционалдық-мәдени контекстті жасайды. Жастар тілінде caps lock — рационалдық мазмұнды емес, эмоционалдық позицияны жеткізуде жиі қолданылатын графикалық дискурстық маркер.

Үшіншіден, emoji-тілдік тіркестер — цифрлық дискурстың ең тән тілдік ерекшелігі. Emoji жай безендіру элементі емес, ол прагматикалық мағынаны нақтылайтын, тонды белгілейтін, ирония мен сарказмды хабарлайтын немесе сленг мағынасын бекітетін семантикалық компонент. Мысалы, "slay 💅" тіркесінде 💅 (тырнақ безеу) emoji «тренді болу, мінсіз орындау» коннотациясын күшейтеді. "Understood the assignment 👑" тіркесінде 👑 (тәж) emoji «ең жоғары деңгей» мағынасын образды түрде нақтылайды. "Brain rot 🧠💀" тіркесіндегі 🧠 + 💀 emoji жинағы «ақыл-ойдың өлуі» метафорасын визуалдық-лингвистикалық пішінде береді. Зерттеуші Яй Эчеле мен т.б. (Acheampong, 2023) emoji мен сленг тіркестерін «мультисемиотикалық белгілер» деп атай отырып, олардың бірлескен семантикалық жұмысын — «emoji-сленг комплексін» — жеке зерттеу объектісі ретінде ұсынды.

Төртіншіден, астериск (*) белгісі арқылы іс-қимылды немесе интонацияны белгілеу де цифрлық дискурстың тілдік инновациясы ретінде байқалады: "*gasps*", "*sigh*", "*понял как тренд*" — осы тіркестер роль ойынындан немесе хаттама тілінен алынып, TikTok/Instagram дискурсына кірді. Бұл — дискурстың мультимодальдық сипатын жазба тілде вербалдандырудың тілдік тәсілі.

2-кесте. Трендтік контент тілінің дискурстық деңгейлер бойынша лингвистикалық сипаттамасы

2-кестедегі деректер трендтік контент тілінің лингвистикалық ерекшеліктерін алты деңгей бойынша жүйелейді. Осы деңгейлердің өзара кіріктіле отырып жұмыс істеуі цифрлық дискурстың «мультиқабаттылығын» айқындайды. Атап айтқанда, "NGL slay" тіркесінде бір уақытта аббревиация (NGL — морфологиялық деңгей), семантикалық кеңею (slay — лексикалық деңгей), бекіту сөйлеу актісі (прагматикалық деңгей) және дискурстық маркер функциясы (дискурстық деңгей) бірге орындалады. Осы «лингвистикалық тығыздық» — цифрлық тілдің ерекше экономдылығының куәлігі.

2.1.3 Трендтік сленг сөздердің семантикалық-прагматикалық талдауы

Семантикалық-прагматикалық талдау — сленгтің тек мағынасын ғана емес, оның коммуникативтік контексте атқаратын функциясын да зерттейді. Осы тәсілдеме негізінде 2023–2025 жылдары TikTok пен Instagram-да тренд болған, жоғары лингвистикалық белсенділік танытқан сленг бірліктерге жан-жақты талдау жүргізілді. Зерттеу нысаны ретінде ең жоғары іздеу санымен (Т. Торн, 2024 деректемесі: gaslighting — 170 000, skibidi — 125 000, pookie — 47 000, hawk tuah — 40 000), пайдалану жиілігімен және сөзжасамдық белсенділігімен ерекшеленетін сленг бірліктер таңдалды.

3-кесте. TikTok/Instagram трендтік сленг сөздерінің семантикалық-прагматикалық талдауы

3-кестедегі деректемелік материалды жіктелген талдау мынадай тұжырымдарға алып келеді. Біріншіден, TikTok трендтік сленгінің басым бөлігі — семантикалық метафора мен мелиорация (жағымсыздан жағымдыға мағына ауысу) тәсілдері арқылы жасалған. Бұл жастардың тілдік позитивизмін, заттарды мейілінше жарқын, оң образдармен таңбалауды жақтайтын когнитивтік ұстанымын бейнелейді. Екіншіден, прагматикалық функциялардың алуандылығы — бекіту, ирония, мақтау, өзін-өзі іронияю, шақыру — жастар тілінің комплексті коммуникативтік жүйе екенін дәлелдейді. Үшіншіден, қазақ тіліндегі қолданысы бар сленгтерде негізінен транслитерация немесе сөзжасамдық калька тәсілдерінің қолданылуы байқалады.

Трендтік контент сленгінің семантикалық талдауында айрықша назар аударатын феномен — «сленгтің прагматикалық инверсиясы». Бұл феномен: сленг бастапқы мағынасынан мүлдем кереғар мағынада қолданылғанда байқалады. Ғалым Нашрудина мен т.б. (Nashrudina et al., 2025) атап өткендей, Gen Z жастарының TikTok қолданысында «slay», «sick», "bad" секілді бастапқыда теріс коннотациялы сөздер оң, жоғары мақтаулы мағынада жүреді. Осы прагматикалық инверсия — жастардың тілдік конвенцияларға қарсы шығуының, тіл нормасын бұзып жаңа мағына жасаудың белгісі. Сонымен бірге, зерттеуші Д. Кристал (Crystal, 2006) цифрлық дискурстағы бұл феноменді «ирониялық инверсия» (ironic inversion) деп атап, оны жастардың тілдік сарказм мен мазаққа деген мәдени бейімділігімен байланыстырды.

Трендтік сленгтің бірнеше нақты үлгілерін терең прагматикалық талдаудан өткізу — концептуалдық картасын нақтылауға мүмкіндік береді. «Brain rot» (ми шіру) сленгін алсақ, оның прагматикалық функциялары мынадай: (1) өзін-өзі иронияламен сипаттау — «менің миым шіріп кетті» (артық контент тұтынудан); (2) мем мәдениетіне сілтеме — "skibidi", "pookiesquad" сияқты «brain rot content» деп аталатын мазмұнды тудырушылар; (3) цифрлық диета туралы метакоммент — медиатұтынудың сапасына сыни баға беру. 2024 жылы Оксфорд университеті осы сөзді жылдың сөзі деп тануы — трендтік сленгтің лексикографиялық мойындалуының нақты мысалы. «Brain rot» жылдың сөзіне айналуымен қатар, қазақ TikTok-жастарының дискурсына да кіре бастауы — «тренд» концептісінің жастар тілінде жаһандық жаңалықтарды жергілікті тілдік кеңістікке жылдам бейімдейтінін айқындайды.

2.1.4 Instagram контентіндегі хэштег дискурсының лингвистикалық талдауы

Хэштег (#) феномені — Instagram дискурсының ең тән лингвистикалық-дискурстық бірлігі. Мар Токо (Mar Toko) мен Эстрадоның (Estrado, 2022) зерттеуі бойынша хэштег — тек тематикалық жіктеу белгісі ғана емес, сонымен бірге «дискурстық медиатор»: ол контентті семантикалық желілерге байлайды, тілдік қауымдастықтарды (hashtag communities) қалыптастырады, сленгтің лексикалық-семантикалық мазмұнын бекітеді. Instagram-дағы Нурхидайя (Nurhidayah, 2025) «Индонезиядағы Instagram және TikTok хэштегтерінің эволюциясы» жарияланымында 2018–2024 жылдар аралығындағы тілдік өзгерістерді үлкен деректер (big data) тәсілімен сараладыА. Зерттеудің нәтижесінде хэштег тілінің негізгі сипаттамалары ретінде: ықшамдылық, сленг үстемдігі, emoji кіріктіруі, аббревиация белсенділігі анықталды. Осы сипаттамалар қазақ Instagram жастар дискурсына да тән.

4-кесте. Instagram/TikTok-тағы хэштег түрлерінің лингвистикалық жіктемесі

4-кестедегі деректер хэштег категорияларының лингвистикалық-функционалдық алуандылығын жүйелейді. Трендтік контент контексінде хэштегтің ерекше маңызы бар: #fyp (For You Page), #trendalert, #viral — осы хэштегтер тек мазмұнды жіктеп қана қоймайды, алгоритмдік тарату механизміне лингвистикалық белгі ретінде де жіберіледі. 2024–2025 жылдарда TikTok алгоритмінің өзгеруі нәтижесінде хэштег жинақтаудан тыс, caption мазмұны мен бейне транскрипті платформа үшін маңызды болды. Демек, «хэштег дискурсы» мен «caption дискурсы» бірге трендтік контенттің лингвистикалық ортасын қалыптастырады.

Хэштег дискурсының «тренд» концептісімен тікелей байланысы: трендтік мазмұн міндетті түрде тренд-хэштег иемденеді, ол арқылы лингвистикалық деңгейде «трендтегі» мен «трендтен тыс» арасындағы шек белгіленеді. Мысалы, #coquette немесе #cottagecore хэштегтерін пайдаланатын мазмұн — тек тематикалық мазмұнды ғана емес, сол субмәдениеттің «мүшесі» екенін де жариялайды. Осы тілдік белгілер Б. Андерсонның «елестетілген қауымдастық» (imagined community) теориясын цифрлық кеңістікте «хэштег қауымдастығы» ретінде іске асырудың нақты мысалдары болып табылады.

2.1.5 Қазақ жастарының трендтік контент тіліне лингвистикалық шолу

Қазақстан жастарының TikTok пен Instagram-дағы трендтік контент тілі — жаһандық тенденциялардың жергілікті тілдік мәдениетпен синтезінің нәтижесі. Зерттеу материалдары (2023–2025 жылдарғы Қазақстандық TikTok/Instagram контенттері) мынадай лингвистикалық ерекшеліктерді байқатты. Біріншіден, «код ауыстыру» (code-switching) мен «код-микшинг» (code-mixing) — Қазақстан жастарының трендтік контент тілінің ең тән белгісі. Бір видео немесе caption-да қазақ, орыс, ағылшын сөздері табиғи кіріксе, жалғаулар мен синтаксис негізінен бір тілдің нормасына бағынады. Мысалы: "Бұл ән слей еді, бірақ кейін кринжге айналды" — осы сөйлемде қазақ грамматикасы + ағылшын кірме сленг бірліктері бірге жұмыс істейді.

Екіншіден, қазақ жастарының трендтік контент тілінде «семантикалық гибридизация» да байқалады: ағылшын сленгтің мағынасы қазақ сөздерімен берілгенде жаңа, аралас мағына туындайды. Мысалы, "bat" (батыл → жақсы) — ағылшын "fire" (от → тамаша) сленгінің семантикалық үлгісіне ұқсас жолмен — қазақ сөзінде сленгтік семантикалық ауысым орын алды. Үшіншіден, Қазақстандық TikTok-жастарының контентінде «нарратив тренд» деп аталатын жаңа пішін байқалады: қазақша «POV:» тіркесі "POV: Алматыда тренд болып тұрсың", "POV: ана тіліңде сленг жасадың" деген тіркестермен платформаға еніп, өзіндік «қазақ TikTok дискурсын» қалыптастырды.

Үшіншіден, Нурхидайяның (Nurhidayah, 2025) большие деректер (big data) зерттеуінде анықталғандай, тілдік трендтер алғашқыда нишелік (тар мамандандырылған) қауымдастықтарда туындап, артынша алгоритмдік диффузия арқылы жаппай таралады. Бұл заңдылық Қазақстан TikTok контентіне де қолданылады: «бат», "кеу" (кездейсоқ → жалқы), "тусу" (тусоваться → жиналу) секілді жергілікті сленгтер алдымен тар Алматы немесе университет аудиториясында пайда болып, кейін жастар кеңістігіне тарады. Осы «нишедан жаппайға» тілдік диффузия механизмі — «тренд» концептісінің цифрлық кеңістіктегі тілдік тіршілігінің нақты суреттемесі болып табылады.

TikTok пен Instagram платформаларындағы трендтік контенттерге жүргізілген лингвистикалық талдау «тренд» концептісінің тілдік іздерін мынадай деңгейлерде анықтады. Фонетикалық-графикалық деңгейде трендтік сленг орфографиялық инновациялар (созылыңқы жазба, caps lock, emoji-тіркес), синтаксистік деңгейде эллипсис пен номинативтік конструкция үстемдігі, лексика-семантикалық деңгейде семантикалық кеңею, мелиорация мен прагматикалық инверсия, прагматикалық деңгейде бекіту, ирония, шақыру сөйлеу актілерінің байлығы арқылы танылды. Хэштег дискурсы трендтік контенттің тілдік жіктеу жүйесін қалыптастырса, caption тілі сленгтің жазба дискурсқа еніп нормалану процесін бейнеледі. Жастар контент дискурсы — «тренд» концептісінің семантикалық картасы тіршілі жасалып, ескіріп, жаңаратын тілдік лабораториясы ретінде de зерттелуге лайық.

2.3 Жастар арасындағы сленгті қолдану деңгейін анықтау (Сауалнама нәтижелері)

Социолингвистикалық зерттеудің бастапқы кезеңдерінен бері сауалнама (questionnaire) немесе анкета тәсілі — жастар тілін, атап айтқанда жастар сленгін зерттеудің ең тиімді, ең дәлелді деректемелік тәсілдерінің бірі болып табылады. У. Лабов (Labov, 1972) «Социолингвистикалық үлгілер» (Sociolinguistic Patterns) атты іргелі еңбегінде тілдік айнымалыларды зерттеуде эмпирикалық деректерді жинаудың маңызын ерекше атап өтті. Зерттеуші Р. Сондерс, П. Льюис пен Э. Торнхиллдің (Saunders, Lewis & Thornhill, 2019) «Бизнес зерттеу тәсілдері» еңбегінде сауалнама тәсілі — таңдамалы топтың пікірі мен мінез-құлқын сипаттайтын, объективтендіруге мүмкіндік беретін сандық-сапалық зерттеу аспабы деп анықталады. Осы ғылыми тұрғыдан дипломдық жұмыстың эмпирикалық бөлімінде 100 жас респондент арасында жастар сленгін — атап айтқанда «тренд» концептісімен байланысты сленг бірліктерін — қолдану деңгейін анықтауға бағытталған сауалнама жүргізілді.

Сауалнаманың ғылыми-методологиялық негізін қалауда бірнеше іргелі зерттеулердің тәжірибесіне сүйенілді. Чаркованың (Charkova, 2007) жастар сленгіне қатысты сауалнама аспабы, Жересано мен Карретеронің (Jeresano & Carretero, 2022) әлеуметтік желілердегі сленг зерттеуінің сандық-сипаттамалық тәсілдемесі, сондай-ақ Падохиног пен т.б. (Padohinog et al., 2020) жастар тілі сауалнамасының Ликерт шкаласы үлгісі негізге алынды. Gen Y мен Gen Z арасындағы сленг қолдану салыстырмасы бойынша 2024–2025 жылдарда жарияланған Олобияның (Olobia, 2024) зерттеуінде де 21 бөлімнен тұратын сауалнама аспабы — оның ішінде демографиялық мәліметтер, сленг түрлері және сленгке деген атқынас (attitude) бөлімдері — қолданылды. Осы тәжірибе дипломдық жұмыстың сауалнамасын жасақтауда методологиялық тірек болды.

2.2.1 Зерттеу тәсілдемесі мен сауалнама дизайны

Зерттеу барысында дескриптивтік-сандық зерттеу дизайны (descriptive-quantitative research design) таңдалды. Сандық зерттеу тәсілі — эмпирикалық деректерді жинақтап, санмен өлшеуге болатын, статистикалық талдауға жол ашатын тәсіл. Сауалнама аспабы 5 бөлімнен тұратын, жалпы 25 сұрақты қамтыды: А бөлімі — демографиялық ақпарат (5 сұрақ); Б бөлімі — жастар сленгін қолдану жиілігі мен контексі (7 сұрақ); В бөлімі — «тренд» концептісіне қатысты атқынас пен таным (6 сұрақ); Г бөлімі — жиі пайдаланылатын тренд сленгтер тізімі (4 сұрақ); Д бөлімі — сленг қолдануды туғызатын мотивтер мен факторлар (3 сұрақ). Сандық сауалнама сұрақтарының басым бөлігі 5 балдық Ликерт шкаласы (Likert Scale: 5 — өте жиі, 1 — ешқашан; немесе 5 — толық келісемін, 1 — мүлдем келіспеймін) арқылы өлшенді.

Таңдама (sampling) стратегиясы ретінде мақсатты іріктеу (purposive sampling) тәсілі қолданылды. Зерттеу нысаны — 15–26 жас аралығындағы, TikTok немесе Instagram платформаларының белсенді пайдаланушылары болып табылатын Қазақстан жастары. Топ өкілдіктігін қамтамасыз ету мақсатында респонденттерді жоғары оқу орны студенттері, жалпы білім беретін мектеп оқушылары және жұмысшы жастар өкілдері қатар қамтылды. Жалпы респондент саны — 100 адам. Зерттеуде Кронбах альфа (Cronbach's Alpha) сенімділік тексерісін пайдалану да ескерілді: Дамаянти мен Экаватидің (Damayanti & Ekawati, 2025) ұқсас жастар сленгі зерттеуінде Cronbach Alpha = 0.836 нәтижесі аспаптың жарамдылығы мен сенімділігін растаған еді. Сауалнама Google Forms платформасы арқылы жүргізіліп, деректер автоматты жиілік кестелері (frequency tables), пайыздық үлесі мен гистограмдар арқылы өңделді.

1-кесте. Сауалнама респонденттерінің демографиялық сипаттамасы (n = 100)

1-кестедегі деректер сауалнама қатысушыларының демографиялық профилін сипаттайды. Қыздардың үлесі (62%) ұлдарға (38%) қарағанда жоғары, бұл социолингвистикалық зерттеулердің жалпы тенденциясымен сәйкеседі — әйелдер тілдік зерттеулерге белсендірек қатысады. Жас топтарының ішінде 18–20 жас аралығы (43%) — ең үлкен топ, ол жоғары оқу орнының бірінші-екінші курс студенттерін біріктіреді. Тіл ортасы бойынша респонденттердің 48%-ы негізінен қазақша, 44%-ы аралас (қаз+орыс) тілде сөйлейтінін хабарлады. Бұл пропорция Қазақстан жастарының тілдік нақты жағдайын — полилингвалдық ортаны — дұрыс бейнелейді.

2.2.2 Сленг қолдану жиілігі мен контексі: Ликерт шкаласы нәтижелері

Сауалнаманың Б бөлімі жастардың сленг қолдану жиілігін, контексін және тілдік мінез-құлқын өлшеді. Ликерт шкаласы негізінде жиналған деректер жастар тілінің белсенділіктің нақты сандық бейнесін ұсынады. Жиналған деректерді интерпретациялауда Лю мен Фань (Liu & Fan, 2025) зерттеуінің теориялық тұрғысы пайдаланылды: жастардың сленг қолдануы — кездейсоқ лингвистикалық таңдау ғана емес, ол топтық тиістілікті, ұрпақтық идентификацияны жариялауды мотивтік негізге ие коммуникациялық стратегия.

2-кесте. Жастар сленгін қолдану жиілігі — Ликерт шкаласы нәтижелері (n = 100, %)

2-кестедегі деректерді талдай отырып, мынадай маңызды тұжырымдар жасауға болады. Біріншіден, жастардың сленгті достарымен сөйлескенде жиі пайдалануының жоғарылығы (52% — өте жиі) — сленгтің бейресми коммуникацияның ядролық компоненті екенін дәлелдейді. Екіншіден, TikTok/Instagram контентін түсінікте сленг пайдаланудың өте жиілігі (45%) — платформалық дискурстың сленгке тікелей тәуелділігін бекітеді. Үшіншіден, жаңа тренд сленгін TikTok-тан үйренудің жоғары үлесі (61% — өте жиі) — TikTok-тың сленг алудың бастапқы қайнар көзі екенін сандық деректемемен нақтылайды. Ресми жағдайда сленг сирек пайдалану (66% — сирек/ешқашан) — жастардың тілдік регистрді реттей алатынын, яғни бейресми және ресми тіл кеңістігін саналы ажырататынын куәландырады.

Осы нәтижелер халықаралық зерттеулермен де үндеседі. Тікелей сауалнамаларға сүйенген зерттеулер жасөспірімдердің сленг қолдануы олардың коммуникативтік мінез-құлқы мен әлеуметтік динамикасына елеулі ықпал ететінін дәлелдейді. Сондай-ақ, Лабовтың (1972) социолингвистикалық теориясы жастардың сленг сияқты тілдік таңдауларды әлеуметтік беделі жоғары топтармен үйлесу мақсатында пайдаланатынын байқатты.

2.2.3 «Тренд» концептісіне қатысты сауалнама нәтижелерінің талдауы

Сауалнаманың В бөлімі — «тренд» концептісінің жастар санасындағы тілдік-когнитивтік мазмұнын, жастардың «трендтілікке» деген атқынасын және «тренд» лексемасының олардың тілдік тәжірибесіндегі орнын тікелей зерттеуге арналды. Осы бөлімнің нәтижелері «тренд» концептісінің лингвомәдени сипатын эмпирикалық деректермен нақтылауда ерекше маңызды болды.

3-кесте. «Тренд» концептісіне қатысты сауалнама нәтижелері (n = 100)

3-кестедегі деректерді когнитивтік-семантикалық тұрғыдан интерпретациялаудан бірнеше маңызды ғылыми тұжырым туындайды. Біріншіден, «тренд» сөзінің жастардың 79%-ы жиі пайдаланатыны — бұл лексеманың жастар лексиконына органикалық кірген деңгейін және оның «тренд» концептісінің ядролық деңгейде ұйымдасқанын бекітеді. Екіншіден, «тренд» сөзінің мағынасын 67% жастар «сәнді, заманауи» деп түсінуі — концептінің прагматикалық ядросы «сәнділік» семасымен тіркелгенін эмпирикалық деректемемен растайды. Дипломдық жұмыстың 1.2-бөлімінде ұсынылған концептінің аксиологиялық талдауы — «трендті болу = жағымды» дейтін тұжырым — осы сауалнама деректерімен толық сәйкеседі.

Үшіншіден, тренд сленгті жастардың 71%-ы TikTok-тан алатынын хабарлауы — платформалық тілдік социализацияның ауқымы мен маңызын санмен растайды. Бұл дерек дипломдық жұмыстың 1.3 және 2.1-бөлімдерінде талданған TikTok-тың «тілдік тарату алгоритмі» теориясын эмпирикалық деңгейде дәлелдейді. Төртіншіден, жастардың 69%-ы жаңа тренд сленгті бірнеше күн ішінде тілдік практикаға енгізетінін хабарлауы — «тренд өміршеңдік циклінің» (trend lifecycle) «өрлеу» кезеңінің жылдамдығын адами деректемемен нақтылайды. Бесіншіден, жастардың 33%-ының сленг қолданбайтындарды «ескіде қалған» деп бағалауы — тілдік стигматизация феноменін эмпирикалық деректемемен байқатады.

2.2.4 Жиі қолданылатын тренд сленгтер рейтингі: сауалнама деректері

Сауалнаманың Г бөлімінде респондентке конкретті тренд сленгтер тізімін ұсынып, олардың қолдану жиілігін 5 балдық шкалада бағалауы сұралды. Жиілік ортасы (mean frequency score) бойынша сленгтер рейтингі жасалды. Бұл рейтинг «тренд» концептісінің жастар лексиконындағы семантикалық аясын нақты деректемелермен бейнелейді.

4-кесте. Жастар тілінде жиі пайдаланылатын тренд сленгтер рейтингі (n = 100)

4-кестедегі деректер «тренд» сөзінің жастардың 84%-ы пайдаланатын ең жиі кездесетін тренд сленг екенін нақтылады. Бұл дерек «тренд» концептісінің жастар лексикасындағы орталық позициясын сандық тұрғыдан растайды. «Хайп» (79%), «вайб» (76%), «кринж» (73%) сленгтерінің жоғары пайдалану деңгейі осы лексемалардың жастар тілінде тұрақты орын алғанын, яғни «нормаланған бейресми лексика» деңгейіне жеткенін дәлелдейді. «Ми шіру / brain rot» сленгінің 59% жиілікпен пайдаланылуы — Оксфорд университеті 2024 жылдың сөзі деп таныған бірліктің Қазақстан жастарының тіліне де жедел кіргенін айқындайды. «Риз» (54%) мен «делулу» (51%) — нақты TikTok трендтерінен туындаған, жоғары пайдалану деңгейін жылдам иемденген неологизмдер. «Бас кейіпкер сезімі» тіркесінің (47%) пайдаланылуы — ағылшын «main character energy» тіркесінің сөзжасамдық калькасының жастар тілінде тіршілік ету деңгейін бекітеді.

Зерттеу нәтижелерін халықаралық деректемелермен салыстыру да маңызды. Лутфия мен т.б. (Lutfiah et al., 2024) сленгті «белгілі бір қауымдастықтарда пайда болып, ортақ бірегейлікті, юморды немесе ынтымақтастықты жеткізетін, бейресми лексикалық бірліктер» деп анықтайды. Осы анықтамаға сүйенсек, сауалнама нәтижелері дәл осы бірегейлік пен ынтымақтастық мотивтерін сандық деңгейде растайды: жастардың 71%-ы сленгтің «достарыммен тіл ортақтастыру» мотиві негізінде қолданылатынын хабарлады.

2.2.5 Сленг қолдану мотивтері: себеп-салдар талдауы

Сауалнаманың Д бөлімі жастардың сленгті не үшін пайдаланатынын зерттеді. Мотивациялық деректер — сленгтің тек тілдік форма ғана емес, когнитивтік-психологиялық мінез-құлықтың белгісі екенін түсіндіреді. Ғалымдар Музани мен Лотфи (Muzani & Lotfie, 2024) «TikTok-тағы Gen Z сленгінің морфологиялық сипаты» зерттеуінде сленгтің топтық бірегейлік пен әлеуметтік байланыс орнатудағы рөлін ерекше атап өтті, бұл дипломдық жұмыстың сауалнама деректерімен дәл үндеседі.

5-кесте. Жастардың сленг пайдаланудың мотивтері (n = 100, бірнеше жауап мүмкін)

5-кестедегі мотивациялық деректер жастар сленгінің функционалдық-прагматикалық сипатын сандық тұрғыдан нақтылайды. Ең жоғары мотив — «достарыммен тіл ортақтастыру» (71%) — социолингвистиканың «тілдік нарық» теориясымен (У. Лабов) дәл үндеседі: жастар тілдік бірдейліктен символдық капитал іздейді. Екінші маңызды мотив — «TikTok/Instagram дискурсына сай болу» (61%) — платформалық тілдік социализацияның (platform discourse alignment) мотивтік негізін сандық тұрғыдан дәлелдейді. «Трендте болу» мотивінің 55% үлесі — «тренд» концептісі мен сленг арасындағы тікелей байланысты: сленг тіршілі болу — трендте болу, ал трендте болу — жастар коғамдастығында танымал болу — деген ұжымдық санада өткізетін логикалық тізбекті нақтылайды.