Жыраулар поэзиясындағы болмыс пен тағдыр философиясы

Қазақ жыраулар поэзиясы – көркем сөздің ғана емес, дүниені танудың өзіндік философиялық үлгісі. Жырау – оқиғаны баяндаушы немесе өлең шығарушы емес, ол – қоғамның рухани бағдарын айқындайтын ой иесі. Сондықтан жыраулар шығармашылығын эстетикалық категориялармен ғана шектеу оның терең мазмұнын толық ашпайды.

Жыраулар дүниетанымында болмыс ұғымы уақытпен тығыз байланыста қарастырылады. Өмір – тұрақты күй емес, үнемі қозғалыстағы процесс. «Көшпелі уақыт» философиясы жыраулар поэзиясында адамның өткінші ғұмырын, билік пен байлықтың баянсыздығын көрсету арқылы көрінеді. Бұл тұста уақыт тек хронологиялық өлшем емес, адам мінезін сынайтын моральдық кеңістік ретінде бейнеленеді.

Тағдыр мәселесі жыраулар поэзиясында фаталистік сипатта емес. Жыраулар тағдырды сыртқы күш ретінде емес, адамның таңдауы мен іс-әрекетіне жауап беретін заңдылық ретінде түсінеді. Ерлік, намыс, ар ұғымдары арқылы адам өз тағдырына ықпал ете алатын тұлға ретінде көрінеді. Бұл – ерік философиясының көрінісі.

Жыраулар үшін адам – жеке дара тіршілік иесі емес, қауыммен біртұтас болмыс. Сондықтан олардың философиясында «мен» емес, «біз» категориясы басым. Қоғамдық келісім, ел бірлігі, ортақ жауапкершілік идеялары жеке мүддеден жоғары қойылады. Мұнда моральдық құндылықтар қоғамдық тұрақтылықтың негізі ретінде қарастырылады.

Табиғат бейнесі жыраулар поэзиясында философиялық мағынаға ие. Дала, жел, су, кеңістік ұғымдары адам болмысының айнасы ретінде қолданылады. Табиғат – адамға қарсы күш емес, оның рухани серігі. Бұл экзистенциялық үйлесім көшпелі дүниетанымның терең қабатын ашады.

Жыраулардың билік туралы ойлары да философиялық тұрғыда маңызды. Билік – армен өлшенетін жауапкершілік. Хан мен халық арасындағы қатынас этикалық негізде бағаланады. Жыраулар билікті абсолютті құндылық ретінде емес, халық алдындағы қызмет ретінде түсіндіреді. Бұл — саяси этиканың поэтикалық формасы.

Қорытындылай келе, жыраулар поэзиясындағы философиялық ой — жүйеленген трактат емес, өмір тәжірибесінен туған практикалық философия. Ол адамның ішкі еркіндігін, қоғамдық жауапкершілігін және табиғатпен үйлесімін біртұтас жүйе ретінде қарастырады. Жыраулар поэзиясының құндылығы да осында: ол уақыт өзгерсе де, адам болмысының негізгі сұрақтарына жауап іздеуді тоқтатпайды.