Кемел адам: биікке бастар жол

Қазақтың танымында «кемел адам» деген ұғым- жай ғана жақсы адам болу емес, ол- жан-жақты жетілген, ойы терең, сөзі салмақты, ісі әділ, жүрегі мейірімге толы тұлға. Мұндай адамды халқымыз ерте заманнан-ақ арман еткен. «Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» деп, өнегелі жандарды үлгі етіп отырған. Ал сол кемелдікке жетудің жолын бізге ұлы ойшылдарымыз бен батыр тұлғаларымыз көрсетіп кеткен.

Ең алдымен, Әл-Фараби айтқан кемелдік туралы ойларға тоқталсақ. Ол адам бақытқа жету үшін білімді, тәрбиелі, ізгі болуы керек дейді. Яғни, тек оқу жеткіліксіз, адам өз мінезін де тәрбиелеуі тиіс. Фараби үшін кемел адам- айналасына пайдасын тигізетін, қоғамға қызмет ететін адам. Бүгінгі тілмен айтсақ, ол – өзіне ғана емес, елге де керекті тұлға.

Ал Абай Құнанбайұлы бұл ұғымды одан әрі тереңдетті. Оның «толық адам» ілімі- қазаққа ең жақын, ең түсінікті жол. Абай «ақыл, қайрат, жүрек» үшеуін тең ұстауды айтады. Егер адамда ақыл бар, бірақ жүрек жоқ болса- ол қатігез болады. Ал жүрегі бар, бірақ ақылы жетпесе- адасуы мүмкін. Сондықтан нағыз кемелдік- осы үшеуінің бірлігінде. Абайдың қара сөздерін оқысаң, өзіңді-өзің тәрбиелеуге шақырып тұрғандай әсер аласың. Ол адамды жалқаулықтан, өсектен, бос сөзден сақтандырады. Яғни, кемелдік- күнделікті өмірдегі қарапайым әрекеттерден басталады.

Ал Бауыржан Момышұлы болса, кемел адамды ерлікпен, намыспен байланыстырады. Ол үшін ең бастысы- тәртіп пен жауапкершілік. «Тәртіпке бағынған құл болмайды» деген сөзі бекер емес. Бауыржан атамыз адамның бойында намыс, адалдық, батылдық болуы керек деп үйретеді. Оның өмірі- сөзінің дәлелі. Ол тек майданда ғана емес, өмірде де әділдікті ту еткен тұлға болды.

Осы үш алып тұлғаның айтқанын біріктірсек, кемел адам- білімді, тәрбиелі, жүрегі таза, елін сүйетін, өз ісіне жауапты адам. Бұл- аспандағы қол жетпес арман емес. Әр адам осы жолға қадам жасай алады. Мысалы, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, өтірік айтпау, уәдеңде тұру-бәрі де кемелдікке бастайтын қарапайым қадамдар.

Қазақта «жігіттің жақсысы- елінің қамын жеген» дейді. Демек, кемел адам өз пайдасын ғана емес, елдің болашағын ойлайды. Бүгінгі жастар үшін бұл өте маңызды. Себебі қоғамды өзгертетін- білімді де саналы ұрпақ.

Кемелдік- бір күнде келетін қасиет емес. Ол- өмір бойы ізденумен, өзін-өзі тәрбиелеумен қалыптасатын жол. Кейде адам қателеседі, сүрінеді. Бірақ сол қателіктен сабақ алып, қайта тұра білу- нағыз кемелдік белгісі.

Қорытындылай айтқанда, кемел адам болу- әр қазақтың ішінде жатқан арман. Оған жетудің жолын Әл-Фараби білім арқылы, Абай Құнанбайұлы жүрек арқылы, ал Бауыржан Момышұлы ерлік пен тәртіп арқылы көрсетіп кетті. Ендігі міндет- сол аманатты жоғалтпай, өз өмірімізде жүзеге асыру.

Себебі кемел адам- қоғамның тірегі, елдің үміті.

Дауленхан Аружан

Әзімхан Айым