КЕҢ КӨЛЕМДІ ЭПИКАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРДЫ ИНТЕРАКТИВТІ ӘДІСТЕР АРҚЫЛЫ ОҚЫТУ ЖОЛДАРЫ

Ж.Мусин атындағы Көкшетау жоғары қазақ педагогикалық колледжі, филология бөлімінің 4-курс студенті

Утебаева Дильназ Бауыржановна

Қазіргі білім беру жүйесі түбегейлі өзгерістер мен жаңашылдықты талап етуде. Бұл өзгерістердің басты мақсаты — оқушыны жай ғана білім алушы емес, шығармашыл, сын тұрғысынан ойлай алатын, өз көзқарасы мен пікірін еркін білдіре алатын жеке тұлға ретінде қалыптастыру. XXI ғасырдың табалдырығында тұрған жаңа буын оқушысы тек ақпаратты қабылдап, оны жаттап қана қоймай, сол білімді өмірде қолдана білетін, қоғамға бейімделген азамат болуы қажет. Осы ретте әдебиет пәнінің рөлі айрықша. Себебі әдебиет — тек көркем мәтінді оқып түсіну ғана емес, адамның ішкі жан дүниесін, адамгершілік қасиеттерін, ұлттық болмысы мен рухани құндылықтарын қалыптастыратын пән.

Әсіресе, әдебиеттегі кең көлемді эпикалық шығармаларды (роман, дастан, эпопея, хикаялар) оқыту барысында мұғалімнің алдында бірнеше күрделі міндеттер тұрады: біріншіден, көлемі үлкен мәтінді тиімді меңгерту; екіншіден, тарихи, мәдени, әлеуметтік контекстіні оқушы санасына жеткізе білу; үшіншіден, кейіпкерлердің ішкі жан әлемін саралап, оқушымен эмоциялық байланыс орната алу. Бұл міндеттерді орындау үшін тек дәстүрлі, баяндау мен түсіндіруге негізделген әдістер жеткіліксіз болып жатады. Себебі қазіргі оқушы визуалды, интерактивті ақпаратқа бейім, шапшаң ойланып, дербес шешім қабылдауға дағдыланған.

Осы тұрғыда оқыту үдерісінде интерактивті әдістерді тиімді пайдалану — заман талабы. Интерактивті әдістер мұғалім мен оқушы, оқушы мен оқушы арасындағы өзара әрекетке, диалогқа, пікір алмасуға, бірігіп шешім қабылдауға негізделеді. Мұндай әдістер оқушыны сабақтың белсенді қатысушысына айналдырады, шығармашылық белсенділігін оятады, дербес және топтық ойлауды дамытады. Сонымен қатар, интерактивті әдістер мәтінмен жұмыс жасауда оқушыны ішкі ізденіске жетелейді, оларды оқиға барысын қайта ойластыруға, баламалы шешімдер ұсынуға, кейіпкерлерге баға беруге, өз көзқарасын негіздеуге мүмкіндік береді.

Мысалы, «Ұлпан» романын оқыту кезінде интерактивті әдістерді пайдалану — романның мазмұнын жатқа айтқызудан әлдеқайда тиімді. Кейіпкер бейнесін рөлдік ойын арқылы ашу, шығарманың құрылымын диаграмма арқылы көрсету, шығармадағы оқиғаларды визуалды құралдармен талдау — бұлардың бәрі оқушыны мәтін мазмұнын терең түсінуге, шығармашылықпен ойлауға баулиды.

Сондықтан да, қазіргі білім беру үрдісінде, әсіресе әдебиет сабағында кең көлемді эпикалық шығармаларды оқытуда оқушыны қызықтырудың, мәтінге терең бойлатудың тиімді жолы — интерактивті әдістерді жүйелі түрде, мақсатты қолдану. Бұл тәсіл тек білім берудің емес, сонымен қатар тәрбиенің, адамгершілік қасиеттерді қалыптастырудың да қуатты құралы ретінде қызмет етеді. Кең көлемді эпикалық шығармаларды оқытудың өзіндік маңыздылықтары бар. Эпикалық шығармалар — ұлттың рухани жадын, тарихи дамуын, дүниетанымын, ұлттық құндылықтары мен болмыс-бітімін танытатын көркемдік мұралар. Олар тек әдеби эстетика тұрғысынан ғана емес, тәрбиелік, танымдық, мәдени-әлеуметтік қырынан да аса маңызды. Әр ұлттың эпикалық шығармалары сол халықтың өткені мен бүгінін жалғап, ұрпаққа өнеге болатын өмірлік сабақ береді. Қазақ әдебиетінде мұндай кең тынысты туындыларға «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын», «Алпамыс батыр» жырларын, эпикалық поэзия дәстүрін жалғастырған «Қыз Жібек», «Айман-Шолпан» секілді ғашықтық дастандарды, сондай-ақ прозалық эпиканың озық үлгісі саналатын Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясын жатқызуға болады. Әсіресе «Абай жолы» — қазақ халқының тарихын, тұрмыс-салтын, моральдық ұстанымдарын, әлеуметтік қайшылықтарын көркем тілмен бейнелеген бірегей туынды ретінде оқушыға жан-жақты білім мен тәрбие береді. Кең көлемді эпикалық шығармаларды мектеп бағдарламасында оқыту — оқушыға терең мазмұнды, философиялық мәні бар дүниетанымдық ойларды меңгертудің, ұлттық құндылықтарды сіңірудің негізгі құралы болып табылады. Мұндай туындыларды жүйелі әрі ғылыми негізде оқыту нәтижесінде: Оқушының әдеби-мәдени көзқарасы қалыптасады — шығармаларда суреттелетін дәуір тынысы, ұлттық болмыс, тұрмыс-тіршілік оқушыны туған халқының өткенімен таныстырып, өз мәдениетіне деген құрметін арттырады; Тарихи сана дамиды — эпикалық шығармалар тарихи оқиғаларды көркем бейнелеу арқылы өткенге жаңаша көзқарас қалыптастыруға, дербес ойлауға жетелейді; Тіл байлығы артады — эпикалық шығармалардың көркемдік деңгейі, сөз өрнегі оқушының сөздік қорын байытып, көркем сөзді қолдану дағдыларын дамытады; Сыни ойлау мен аналитикалық қабілеттер жетіледі — шығармадағы кейіпкер әрекетіне баға беру, оқиғалар желісін талдау, авторлық ұстанымды саралау оқушының логикалық, танымдық, салыстырмалы ойлау қабілеттерін жетілдіреді. Алайда, бұл бағытта бірқатар қиындықтар кездеседі. Көлемінің үлкендігі, тілдік бірліктердің көнерген сипатта берілуі, тарихи-әлеуметтік контексттің тереңдігі оқушыға мәтінді толық түсініп, меңгеруге кедергі келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, бір сарынды, дәстүрлі оқыту үлгілері оқушының қызығушылығын оята бермейді, мәтінмен эмоционалды байланыс орнатуына мүмкіндік аз. Осы себепті мұғалімдер кең көлемді эпикалық шығармаларды оқытуда жаңа педагогикалық тәсілдерді, яғни интерактивті оқыту әдістерін қолдануға бет бұруы қажет. Интерактивті әдістер — оқушының жеке тәжірибесіне, ізденісіне, сыни және шығармашылық қабілетіне негізделген оқыту формасы. Бұл әдістер арқылы оқушы тек тыңдаушы емес, белсенді әрекет етуші, зерттеуші, пікірталасқа қатысушы ретінде қалыптасады. Демек, эпикалық шығармаларды интерактивті әдістермен оқыту — оқушыны көркем мәтінді терең түсінуге, ой түюге, өз көзқарасын білдіруге жетелейтін тиімді құрал ретінде қызмет атқарады. Мысалға Ғабит Мүсіреповтың «Ұлпан» романын оқытуда төмендегідей интерактивті әдіс-тәсілдерді қолдануды ұсынамын:

«INSERT» әдісі (оқу барысындағы белгілер)

«INSERT» әдісі – оқушылардың мәтінмен белсенді әрі саналы жұмыс істеуіне бағытталған интерактивті оқу стратегияларының бірі. Бұл әдіс ағылшын тіліндегі «Interactive Noting System for Effective Reading and Thinking» тіркесінің қысқартылған атауы болып табылады және «тиімді оқу мен ойлау үшін белсенді белгілер жүйесі» деген мағынаны білдіреді.

Әдіс мәтінді оқу барысында оқушының өз ой-пікірі мен түсінігін нақты таңбалар арқылы белгілеуіне мүмкіндік береді. Оқу барысында қолданылатын шартты белгілер:

«V» – таныс ақпарат (бұрыннан білетін мәлімет)

«+» – жаңа дерек (алғаш рет естіген немесе оқыған ақпарат)

«-» – келіспейтін пікір (оқушының жеке көзқарасына қайшы немесе түсініксіз мазмұн)

«?» – сұрақ тудырған тұстар (толық ашылмаған, тереңірек білгісі келетін мәлімет)

Мақсаты:

⁃ Мәтінді белсенді түрде оқу дағдысын қалыптастыру;

⁃ Ақпаратты талдау, саралау және сұрыптау дағдыларын дамыту;

⁃ Оқушылардың мәтін мазмұнына қатысты жеке көзқарасын қалыптастыру;

⁃ Сыни ойлау мен дәлелді пікір айтуға үйрету;

⁃ Шығармамен «диалог» жүргізу арқылы шығармашылық қабылдау қабілетін арттыру.

Мазмұны мен қолдану жолдары:

Мұғалім алдымен шығарманың бір бөлімін немесе қысқаша үзіндісін таңдап алады. Содан соң оқушылар сол мәтінді жеке немесе жұппен оқи отырып, жоғарыда берілген таңбалар бойынша өз пікірлерін қасына жазып отырады. Мәтінді оқып болған соң, оқушылар өз белгілері негізінде мәтінді қалай қабылдағанын, нені білді, неге таң қалды, қандай сұрақ туындағанын талқылап, сынып ішінде пікір алмасады. Бұл тәсіл әсіресе оқушылардың мәтінмен «ішкі диалог» жасау қабілетін дамытып, олардың жеке қабылдау деңгейін, ойлау ерекшелігін көрсетуге мүмкіндік береді.

Мысалы, «Ұлпан» романынан алынған бір үзінді бойынша оқушы:

«V» – «Ұлпан — ру ішіндегі беделді әйел» (бұрыннан білетін ақпараты)

«+»– «Ұлпанның би-болыстарға сөз өткізе алуы» (жаңа ақпарат)

«-» – «Ұлпанның өз еркінен тыс тұрмыс құруы» (оқушы келіспейтін тұсы)

«?»– «Ұлпанның ел басқарудағы нақты әрекеттері қандай болған?» (сұрақ туындайтын тұс)

Осындай белгілер қою арқылы оқушы мәтінді үстірт емес, терең әрі сыни тұрғыдан қабылдай бастайды. Бұл әдісті шағын топтарда, жеке немесе жұптық жұмыс түрінде ұйымдастыруға болады.

«INSERT» әдісі – көркем шығарманы құрылымдық әрі мағыналық тұрғыдан түсінуге жол ашатын тиімді әдістердің бірі. Ол оқушыны тек тыңдаушы немесе орындаушы деңгейінде қалдырмай, өз ойын еркін білдіруге, дәлелдеуге, талдауға мүмкіндік береді. Бұл – мәтінмен интерактивті әрекет жасау арқылы оның мазмұнын терең түсінуге жетелейтін маңызды әдіс.

«Сен кімсің?» әдісі

«Сен кімсің?» әдісі – оқушыларды әдеби кейіпкердің орнына қойып, сол кейіпкердің атынан ой қозғауға, мәтіндегі оқиғаларға жеке қатысушы ретінде қарауға мүмкіндік беретін тиімді әдістердің бірі. Бұл тәсіл әсіресе кейіпкердің ішкі жан дүниесін түсіну, оның шешімдерінің себептерін сезіну мақсатында қолданылады.

Оқушылар шығармадағы белгілі бір оқиғадан кейін кейіпкердің атынан күнделік жазады, ішкі монолог құрастырады немесе хат түрінде өз ойларын жеткізеді. Бұл жұмыс көбіне жеке орындалады, алайда жұптық немесе шағын топтық форматта да ұйымдастыруға болады.

Мысал:

«Мен – Ұлпан. Бүгін мен ел басқару жолында үлкен шешім қабылдадым. Әйел затына тән нәзіктік пен ұяңдықты ысырып қойып, ер-азаматтың орнында сөз сөйлеуге тура келді. Бәрі де елдің болашағы үшін. Менің бұл жолдағы күресім – жеке басымның емес, бүтін бір рудың тағдыры...»

Мақсаты:

⁃ Оқушылардың әдеби кейіпкердің жан дүниесін терең сезінуін қамтамасыз ету;

⁃ Эмпатия мен эмоционалдық қабылдауды дамыту;

⁃ Оқушылардың шығармашылық жазу дағдыларын жетілдіру;

⁃ Кейіпкер бейнесін ішкі монолог, күнделік, хат арқылы аша білуге баулу;

⁃ Әдеби шығарма мен оқушы арасындағы рухани байланысты қалыптастыру.

Бұл әдіс оқушыларды кейіпкердің орнына қоя отырып, сол адамның мінез-құлқын, шешімдерін, ішкі тартысын түсінуге жетелейді. «Сен кімсің?» әдісі арқылы оқушы өзін белгілі бір тарихи-әлеуметтік жағдайдағы тұлға ретінде сезінеді, сол кезеңге бейімделіп ой жүгіртеді. Әдіс көбінесе шығармадағы түйінді сәттерден кейін қолданылады – оқиға шиеленісінің шарықтау шегінде немесе шешуші таңдау сәтінде.

Оқушылар орындай алатын жазба жұмыстарының түрлері:

⁃ Кейіпкердің ішкі монологы;

⁃ Күнделік (бір күн немесе белгілі бір кезең туралы);

⁃ Жолдау, хат (өзге кейіпкерге немесе ұрпаққа);

⁃ «Егер мен Ұлпан болсам...» эссесі.

Пайдасы мен нәтижелілігі:

1. Оқушы әдеби кейіпкердің орнын басып көреді, бұл оны шығармамен терең байланыстыртады;

2. Тарихи-көркем шындықты сезінуге мүмкіндік береді;

3. Көркем жазу мен сөйлеу тілін дамытады;

4. Шығарманы жай оқып қана қоймай, терең ойлауға, өз көзқарасын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Кең көлемді эпикалық шығармаларды оқыту — оқушының рухани, интеллектуалдық және тілдік дамуына ықпал ететін маңызды үдеріс. Мұндай шығармалар арқылы жас ұрпақ халқымыздың тарихымен, салт-дәстүрімен, ұлттық құндылықтарымен терең танысып, әдебиетке деген қызығушылығы мен құрметі артады. Дегенмен, көлемі мен мазмұны жағынан күрделі эпикалық мәтіндерді оқушыларға түсінікті әрі қызықты етіп жеткізу — мұғалімнің кәсіби шеберлігіне байланысты. Осы тұрғыда интерактивті оқыту әдістерін жүйелі қолдану — кең көлемді эпикалық шығармаларды меңгертудің заманауи, нәтижелі жолы болып табылады. Интерактивті тәсілдер оқушыны тек тыңдаушы ғана емес, белсенді қатысушы, талдаушы, зерттеуші ретінде қалыптастырады. Олар өз көзқарасын білдіруге, кейіпкерлерге баға беруге, тарихи және көркемдік контекстті түсінуге дағдыланады. Сонымен қатар, рөлдік ойындар, әдеби сот, диаграмма әдістері, күнделік жазу секілді шығармашылыққа негізделген жұмыстар оқушының эстетикалық талғамын дамытып, әдебиетке деген сүйіспеншілігін оятады.

Қорыта келе, кең көлемді эпикалық шығармаларды оқытуда интерактивті әдістерді қолдану — білім беру сапасын арттырып қана қоймай, оқушының ұлттық сана-сезімін, дүниетанымын, шығармашылық қабілетін дамытуға ықпал ететін тиімді педагогикалық құрал. Мұғалім бұл әдістерді жүйелі түрде, оқушының деңгейі мен ерекшелігін ескере отырып, әдістемелік тұрғыдан дұрыс ұйымдастырған жағдайда, әдебиет сабағы тек ақпарат беретін емес, тәрбие мен танымның тұғырлы орталығына айналады.