Таджидинов Б.Б.

Кімде-кім ақырет күніне сенсе, қонағын және көршісін құрметтесін.

Қонақты және көршіні құрметтеу – иманның ажырамас бөлігі

Ислам діні тек құлшылық жүйесі ғана емес, сонымен қатар адам өмірінің барлық саласын қамтитын толыққанды өмір салты болып табылады. Сол себепті дінде көркем мінез, адамгершілік және қоғаммен дұрыс қарым-қатынас жасау ерекше орын алады. Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.а.у.) хадистерінде мұсылманның иманы тек жүрекпен сену ғана емес, іс-әрекетпен де көрінуі керектігі жиі айтылады. Сол хадистердің бірінде: «Кім Аллаға және Ақырет күніне иман келтірсе, қонағын құрметтесін және көршісіне жақсылық жасасын» деп баяндалады. Бұл хадис мұсылманның әлеуметтік жауапкершілігін айқын көрсетеді.

Исламдағы әдеп пен иман байланысы

Ханафи мәзһабының ғалымдары иман тек сенім деңгейінде қалмай, адамның мінез-құлқы мен қарым-қатынасында көрініс табуы қажет екенін ерекше атап өткен. Яғни, адам өзін мұсылман деп санағанымен, оның іс-әрекеті қоғамға зиян келтірсе, бұл иманның әлсіздігін білдіреді. Сол себепті қонаққа құрмет көрсету мен көршімен жақсы қатынас орнату – иманның практикалық көріністерінің бірі болып саналады.

Имам Әбу Ханифа (р.а.) мектебінде қоғамдағы татулық пен өзара сыйластыққа үлкен мән берілген. Өйткені мұсылман қоғамының тұрақтылығы адамдардың бір-біріне деген құрметіне тікелей байланысты.

Қонақ күту – исламдық мәдениеттің белгісі

Қонақ күту – Исламда жоғары бағаланатын ізгі амалдардың бірі. Қонақ келген кезде оған жылы жүзбен қарау, қолда барымен сыйлау және оны құрметтеу – мұсылманның міндеті ретінде қарастырылады. Ханафи ғалымдарының пікірінше, қонақты күту – бекітілген сүннет, ал кей жағдайларда уәжіпке жақын амал болып саналады.

Қонаққа тек тамақ беру ғана емес, оған ізет көрсету, қауіпсіздігін қамтамасыз ету және оның жағдайын ескеру де маңызды. Бұл – мұсылманның жомарттығы мен көркем мінезінің айқын белгісі.

Көрші құқығы – қоғам тұрақтылығының негізі

Исламда көршімен қарым-қатынасқа ерекше назар аударылады. Көрші – адамға ең жақын әлеуметтік орта, сондықтан оның құқығын сақтау – міндет. Ханафи мәзһабында көршіге зиян келтіру ауыр күнәлардың қатарына жатады.

Көршімен жақсы қатынас орнату тек амандық сұрасумен шектелмейді. Оған көмек көрсету, қуанышына ортақ болу, қиындықта демеу болу – мұсылмандық бауырмалдықтың көрінісі. Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өсиеттерінде көрші құқығы жиі қайталануы – оның маңыздылығын дәлелдейді.

Әлеуметтік жауапкершілік және рухани тәрбие

Қонақ пен көршіге құрмет көрсету – жеке адам тәрбиесімен қатар, тұтас қоғамның тұрақтылығына әсер ететін фактор. Мұндай құндылықтар адамдар арасында сенім мен сүйіспеншілікті арттырады, ал сенім бар жерде қоғамда береке болады.

Ханафи мәзһабы бұл қағидаларды тек моральдық кеңес ретінде емес, мұсылманның күнделікті өмірінде ұстануға тиіс негізгі әдеп нормалары ретінде қарастырады. Өйткені Исламда әрбір жақсы іс – сауап, ал әрбір зиянды әрекет – жауапкершілік болып есептеледі.

Пайғамбар (с.а.у.) үйіндегі қонаққа құрмет

Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өмірінде қонақ күту – ерекше орын алған. Бір күні бір сахаба Пайғамбарға (с.а.у.) қонақ болып келеді. Бірақ үйінде қонақты тойдыратын артық тағам болмаған еді. Сол кезде Пайғамбар (с.а.у.) сахабаларына қарап:

— «Бұл қонақты кім өз үйіне алып барып, құрметтеп қонақ қылады?» – деп сұрайды.

Сахабалардың бірі, ансарлық мұсылман бірден: «Мен!» деп жауап береді. Ол қонақты үйіне апарып, жарына: «Бұл – Алланың елшісінің қонағы, барымызбен сыйлайық» дейді. Үйінде тек аз ғана тамақ болғанымен, олар жарық өшіріп, өздері тамақ жемегендей болып, қонақты тойдырады. Таңертең бұл іс Пайғамбарға (с.а.у.) жеткенде, ол олардың ісін мақтап, Алла Тағаланың разылығына лайық амал екенін білдірген.

Бұл оқиға мұсылманның қонаққа деген құрметі байлықпен емес, ниет пен ықыласпен өлшенетінін көрсетеді.

Ибраһим (а.с.) – қонақ күтудің үлгісі

Құранда да қонақ күту мәдениетіне мысалдар бар. Пайғамбар Ибраһимнің (а.с.) өмірі ерекше айтылады. Бір күні оған танымайтын қонақтар келеді. Ол оларды бірден байқап, жасырын түрде үйіне барып, семіз бұзауын әкеліп, қонақтарына ас әзірлейді. Құранда бұл жағдай былай сипатталады: ол қонақтарға тез арада тамақ дайындап әкеліп, олардың алдына қояды.

Ханафи ғалымдары бұл оқиғаны қонаққа құрмет көрсету – пайғамбарлар сүннеті екенін дәлелдейтін маңызды мысал деп түсіндіреді. Яғни, қонақ күту – тек мәдениет емес, иләһи тәрбие.

Көрші құқығы және Пайғамбар (с.а.у.) өсиеттері

Көршіге жақсылық жасау мәселесі Исламда өте жоғары деңгейде қаралған. Бірде Пайғамбарға (с.а.у.) әйел туралы айтылады: ол күндіз ораза ұстайды, түнде намаз оқиды, бірақ көршілерін тілімен ренжітеді. Сонда Пайғамбар (с.а.у.): «Ол тозақта» деп жауап берген. Бұл хадис көршіге зиян келтірудің қаншалықты ауыр екенін көрсетеді.

Тағы бір хадисте Пайғамбар (с.а.у.) Жәбірейіл періштенің көрші туралы қайта-қайта өсиет айтқанын білдіреді. Тіпті «көршіні мұрагер қояды екен деп ойладым» деген сөз де риуаят етілген. Бұл көрші құқығының қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

Сахабалардың көршіге деген қарым-қатынасы

Сахабалардың өмірі де бұл қағидалардың айқын көрінісі. Бір сахаба өз көршісіне үнемі тамақ жіберіп тұратын болған. Одан «неге бұлай істейсің?» деп сұрағанда, ол: «Пайғамбарымыз (с.а.у.) көрші құқығы туралы көп өсиет айтқан. Мен оның аманатын орындап жүрмін» деп жауап береді.

Тағы бір оқиғада, Хз. Омар (р.а.) түнде Мединеде жүріп, бір үйден жылаған баланың дауысын естиді. Себебін білгенде, анасы баласын алдау үшін суға тек тас салып қайнатып жатқанын көреді. Сол сәтте Омар (р.а.) бұл отбасына көмектесіп, мұсылман билігінің әлеуметтік жауапкершілігін көрсетеді. Бұл – көрші мен қоғам алдындағы жауапкершіліктің нақты үлгісі.

Ханафи мәзһабының түсіндірмесі

Ханафи мәзһабы бойынша қонақты құрметтеу – бекітілген сүннет, ал көршіге зиян келтірмеу – міндетті әдептердің бірі. Ғалымдар бұл екі қасиетті иманның кемелдігімен байланыстырады. Өйткені мұсылман Аллаға сенсе, ол адамдарға да әділ және мейірімді болуы керек.

Имам Әбу Ханифа (р.а.) мектебінде қоғамдағы тыныштық пен өзара сыйластық – шариғаттың негізгі мақсаттарының бірі ретінде қаралады. Сол себепті көршімен тату болу және қонақты сыйлау – тек жеке ізгілік емес, қоғамдық міндет.

Қорытынды

Қорытындылай келе, қонақты құрметтеу және көршіге жақсылық жасау – Ислам дініндегі иманның нақты көрінісі. Ханафи мәзһабы бойынша бұл амалдар мұсылманның тек жеке мінезін емес, бүкіл қоғамның рухани деңгейін көтереді. Сондықтан әрбір мұсылман осы құндылықтарды өмірлік ұстанымға айналдырып, айналасына мейірім мен ізгілік таратуы тиіс.