400 000+ дайын материалды
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
ҚМЖ, БЖБ, ТЖБ, презентациялар және авторлық материалдар
4 990₸/ 1 жыл
🔥Арнайы баға ·10.12.2026 дейін
Одан кейін - 29 990 ₸
Бір рет төлейсіз · Автотөлем жоқ
Тақырып бойынша 11 материал табылды

Коммуникацияның негізгі концепциялары және модельдері

Материал туралы қысқаша түсінік
Коммуникацияның негізгі концепциялары және модельдері
Материалдың қысқаша нұсқасы

ӘОЖ 316.77


КОММУНИКАЦИЯНЫҢ НЕГІЗГІ КОНЦЕПЦИЯЛАРЫ ЖӘНЕ МОДЕЛЬДЕРІ


Дәуреш Мансура, Етекбай Алуа

студенттер, Астана халықаралық университеті,

Астана қ., Қазақстан

Ғылыми жетекші: Мейрманов А.Б.

e-mail: mdauresh@mail.ru


Аңдатпа. Мақалада коммуникацияның негізгі концепциялары мен классикалық модельдері қазіргі цифрлық ортаның сандық көрсеткіштерімен салыстырыла талданады. Тақырыптың өзектілігі 2025 жылы әлем халқының 74%-ы, ал Қазақстан халқының 92,9%-ы интернетті пайдаланып, ақпарат алмасудың басты арнасы желілік платформаларға ауысуымен айқындалады. Зерттеудің мақсаты - Г. Лассуэлл, К. Шеннон, У. Шрамм және П. Вацлавик модельдерінің түсіндірмелік әлеуетін бағалап, олардың цифрлық коммуникацияға сәйкестігін анықтау; әдістері ретінде бастапқы классикалық еңбектерді теориялық-салыстырмалы талдау, сондай-ақ Халықаралық электрбайланыс одағы, DataReportal, Ұлттық статистика бюросы және Reuters институтының 2024-2025 жылдардағы деректерін екінші реттік статистикалық талдау қолданылды. Нәтижесінде Қазақстанда әлеуметтік желі пайдаланушыларының бір жылда 11,2%-ға, ал әлемде әлеуметтік видео тұтынушыларының 2020-2025 жылдары 52%-дан 65%-ға дейін өсуі сызықтық модельдердің шектеулілігін және кері байланысқа негізделген циркулярлық, интеракциялық тәсілдердің өзектілігін көрсететіні анықталды. Қорытындыда модельдерді бір-бірін толықтыратын аналитикалық құралдар ретінде кешенді қолдану қажеттігі негізделеді, ал алынған нәтижелерді коммуникация теориясы курстарында және медиасауаттылықты дамыту бағдарламаларында пайдалануға болады.

Түйін сөздер: коммуникация, коммуникация модельдері, кері байланыс, цифрлық коммуникация, әлеуметтік желілер.


Аннотация. В статье рассматриваются основные концепции и классические модели коммуникации (Г. Лассуэлл, К. Шеннон, У. Шрамм, П. Вацлавик) в сопоставлении с количественными показателями современной цифровой среды. На основе данных МСЭ, DataReportal, Бюро национальной статистики РК и Института Reuters за 2024-2025 гг. показано, что доля пользователей интернета в мире достигла 74%, в Казахстане - 92,9%, а доля потребителей социального видео выросла с 52% в 2020 г. до 65% в 2025 г. Установлено, что линейные модели недостаточны для объяснения многонаправленной цифровой коммуникации, тогда как циркулярные и интеракционные подходы сохраняют высокую объяснительную силу. Обосновывается необходимость комплексного использования моделей как взаимодополняющих аналитических инструментов.

Ключевые слова: коммуникация, модели коммуникации, обратная связь, цифровая коммуникация, социальные сети.


Abstract. The article examines the basic concepts and classical models of communication (H. Lasswell, C. Shannon, W. Schramm, P. Watzlawick) in comparison with quantitative indicators of the contemporary digital environment. Using 2024-2025 data from the ITU, DataReportal, the Bureau of National Statistics of Kazakhstan and the Reuters Institute, it shows that Internet use has reached 74% of the world population and 92.9% in Kazakhstan, while social video consumption rose from 52% in 2020 to 65% in 2025. Linear models are found to be insufficient for explaining multidirectional digital communication, whereas circular and interactional approaches retain strong explanatory power. The study argues for an integrated use of the models as complementary analytical tools.

Keywords: communication, communication models, feedback, digital communication, social media.


Кіріспе

Коммуникация - қоғамның өмір сүруін, білімнің берілуін және әлеуметтік институттардың қызметін қамтамасыз ететін іргелі процесс. ХХ ғасырдың ортасында қалыптасқан коммуникация теориясы ақпараттың көзден алушыға қалай жететінін, оның мағынасы қалай өзгеретінін және қандай нәтиже беретінін түсіндіретін алғашқы модельдерді ұсынды. Бүгінде бұл модельдер мүлде басқа техникалық ортада сынақтан өтуде: Халықаралық электрбайланыс одағының (ХЭО) бағалауы бойынша 2025 жылы интернетті 6 млрд адам, яғни әлем халқының 74%-ы пайдаланады, бұл 2024 жылғы 71%-дан (5,8 млрд адам) жоғары [5]. Соған қарамастан 2,2 млрд адам әлі де желіден тыс қалып отыр [5]. Мұндай жағдайда классикалық модельдердің түсіндіру мүмкіндігін қайта бағалау ғылыми тұрғыдан да, практикалық тұрғыдан да өзекті.

Зерттеудің мақсаты - коммуникацияның негізгі концепциялары мен модельдерін жүйелеп, олардың қазіргі цифрлық коммуникацияның сандық көрсеткіштерін түсіндірудегі әлеуетін анықтау. Зерттеу әдістері: классикалық бастапқы еңбектерді теориялық талдау, модельдерді салыстыру, сондай-ақ ХЭО, DataReportal, Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы және Reuters журналистиканы зерттеу институтының 2024-2025 жылдардағы деректерін екінші реттік талдау.

Коммуникация теориясында үш негізгі концептуалдық бағыт ажыратылады. Бірінші - трансмиссиялық (беріліс) тәсіл, онда коммуникация хабарды бір нүктеден екінші нүктеге жеткізу ретінде түсіндіріледі. К. Шеннон коммуникацияның іргелі мәселесін бір нүктеде таңдалған хабарды басқа нүктеде дәл немесе жуықтап қайта жаңғырту деп анықтады [1, 379-б.]. Екінші - интерпретациялық тәсіл: мағына хабарда дайын күйде болмайды, ол коммуниканттардың жинақталған тәжірибесі негізінде құрылады [3, 6-б.]. Үшінші - интеракциялық-прагматикалық тәсіл, мұнда коммуникация қатысушылардың қарым-қатынасын қалыптастыратын мінез-құлық жүйесі ретінде қарастырылады [4, 48-71-б.].

Осы бағыттардың барлығына ортақ базалық ұғымдар бар: коммуникатор (жіберуші), хабар, арна, кодтау мен декодтау, реципиент, кері байланыс, шу және коммуникативтік әсер. Бұл ұғымдардың қайсысы басым деп танылатынына қарай модельдердің типі де өзгереді: сызықтық модельдер арна мен әсерге, циркулярлық модельдер кері байланысқа, ал интеракциялық модельдер мағына мен қарым-қатынастың бірлесіп құрылуына басымдық береді.

Г. Лассуэллдің 1948 жылғы формуласы коммуникативтік актіні бес сұрақ арқылы сипаттайды: «Кім? Не айтады? Қандай арна арқылы? Кімге? Қандай әсермен? » [2, 37-б.]. Бұл формула коммуникацияны зерттеудің бес саласын - басқаруды, мазмұнды, медианы, аудиторияны және әсерді талдауды - айқындап берді. Сонымен қатар Лассуэлл коммуникацияның қоғамдағы үш функциясын атады: ортаны бақылау, қоғам бөліктерінің әрекетін үйлестіру және әлеуметтік мұраны ұрпақтан ұрпаққа беру [2, 37-38-б.]. Формуланың әлсіз жағы - кері байланыстың болмауы және аудиторияның енжар қабылдаушы ретінде көрсетілуі.

К. Шеннонның сол жылы жарияланған моделі коммуникацияның жалпы жүйесін бес элемент - ақпарат көзі, таратқыш, арна, қабылдағыш және хабар баратын межелі нысан - арқылы сипаттап, оған шу көзін қосты [1, 380-381-б.]. Модельдің басты жаңалығы - ақпаратты өлшенетін шама ретінде қарастыру және шудың сигналды бұрмалайтынын көрсету. Алайда Шеннон хабардың мағыналық аспектілері инженерлік мәселеге қатысы жоқ екенін ашық атап өтті [1, 379-б.], сондықтан модель адамдар арасындағы мағына алмасуды толық түсіндіре алмайды.

У. Шрамм 1954 жылы сызықтық схеманы дамытып, «көз - кодтаушы - сигнал - декодтаушы - межелі нысан» тізбегін ұсынды [3, 4-б.]. Ол коммуниканттардың жинақталған тәжірибесін бейнелейтін қиылысатын шеңберлер арқылы түсіністік тек тәжірибе ортақ болған аймақта мүмкін екенін көрсетті [3, 6-б.]. Шрамм моделінің маңызды тұжырымы - процеске қатысушы әрбір адам әрі кодтаушы, әрі декодтаушы [3, 7-б.], ал қайтарылатын ақпарат кері байланыс деп аталады [3, 8-9-б.]. Осылайша коммуникация бір бағытты берілістен циркулярлық процеске айналды.

П. Вацлавик, Дж. Бивин және Д. Джексон 1967 жылы коммуникацияның прагматикалық аксиомаларын тұжырымдады. Олардың біріншісі - «коммуникация жасамау мүмкін емес»: адамның кез келген мінез-құлқы, тіпті үнсіздігі де хабар ретінде қабылданады [4, 51-б.]. Қалған аксиомалар әрбір хабардың мазмұндық және қарым-қатынастық деңгейлерін, оқиғалар тізбегін пунктуациялауды, цифрлық және аналогтық модальдылықты, симметриялы және комплементарлы өзара әрекетті сипаттайды [4, 48-71-б.]. Бұл тәсіл коммуникацияны жеке актілердің жиынтығы емес, қатысушылар бірлесіп құратын жүйе ретінде түсінуге негіз қалады.

Модельдер эволюциясын салыстыра қарастырғанда, 1948-1967 жылдар аралығындағы 19 жыл ішінде коммуникация туралы ғылыми түсінік үш сатыдан өткені байқалады. Лассуэлл мен Шеннон коммуникацияны бір бағытты беріліс ретінде сипаттап, басты назарды арна мен әсерге аударды [1; 2]. Шрамм кері байланыс пен тәжірибе ортақтығын енгізу арқылы реципиентті белсенді қатысушыға айналдырды [3, 7-9-б.]. Вацлавик пен әріптестері коммуникацияны мағына мен қарым-қатынас бірлесіп құрылатын жүйе ретінде түсіндірді [4, 48-71-б.]. Осылайша талдау бірлігі жеке хабардан қатысушылар арасындағы өзара әрекет жүйесіне ауысты, ал бұл ауысу цифрлық ортадағы өзгерістерді түсіндіру үшін әдіснамалық алғышарт болып табылады.

Классикалық модельдердің қазіргі жағдайдағы өміршеңдігін бағалау үшін коммуникация арналары мен аудитория мінез-құлқына қатысты нақты деректерді талдау қажет. Жаһандық деңгейде мобильді кеңжолақты желі әлем халқының 96%-дан астамын қамтиды, ал 5G желісі 2025 жылы халықтың 55%-ына қолжетімді [5]. Дегенмен қолжетімділік біркелкі емес: 5G табысы жоғары елдерде халықтың 84%-ын, ал табысы төмен елдерде небәрі 4%-ын қамтиды, сонымен бірге табысы жоғары елдердегі типтік пайдаланушы мобильді деректерді табысы төмен елдердегіге қарағанда шамамен сегіз есе көп тұтынады [5]. Шеннон моделінің тілімен айтқанда, арнаның өткізу қабілеті әлеуметтік-экономикалық факторларға тәуелді болып қала береді.

Қазақстандағы көрсеткіштер жаһандық орташа деңгейден айтарлықтай жоғары. DataReportal деректері бойынша 2025 жылдың қаңтарында елде 19,2 млн интернет пайдаланушы болды, бұл халықтың 92,9%-ы; бір жылда олардың саны 238 мыңға (+1,3%) өсті [6]. Ұялы байланыс қосылымдарының саны 26,6 млн-ға жетіп, халық санының 128%-ын құрады, ал әлеуметтік желі пайдаланушылары 15,7 млн (халықтың 75,7%-ы) болып, бір жылда 1,6 млн-ға (+11,2%) артты [6]. Ұлттық статистика бюросының 21 мың үй шаруашылығын қамтыған 2024 жылғы зерттеуіне сәйкес, 16-74 жас аралығындағы халықтың 96,2%-ы интернетті пайдаланады, цифрлық сауаттылық деңгейі 92,8%-ды құрайды, ал интернетті пайдаланудың ең жиі мақсаттары - хабар алмасу (69,6%) және әлеуметтік желілер (65,8%) [7]. Негізгі көрсеткіштер мен олардың модельдік түсіндірмесі 1-кестеде жинақталған.


1-кесте - Цифрлық коммуникацияның негізгі көрсеткіштері және олардың модельдік түсіндірмесі (2024-2025 жж.)

№

Көрсеткіш

Мәні

Модельдік түсіндірме

Дерек-көз

1

Әлемдегі интернет пайдаланушылар үлесі

2024 ж. - 71%; 2025 ж. - 74% (6 млрд адам)

Арнаның жаһандық кеңеюі (К. Шеннон)

[5]

2

Әлемде желіден тыс халық

2,2 млрд адам (2025 ж.)

Арнаға қолжетімсіздік - коммуникациялық теңсіздік

[5]

3

Қазақстандағы интернет пайдаланушылар

19,2 млн (92,9%); жылдық өсім +1,3%

Арнаның толық дерлік қамтуы (К. Шеннон)

[6]

4

Қазақстандағы әлеуметтік желі пайдаланушылары

15,7 млн (75,7%); жылдық өсім +11,2%

Көп бағытты кері байланыс (У. Шрамм)

[6]

5

Интернетті хабар алмасу үшін пайдаланатындар (ҚР, 16-74 жас)

69,6% (2024 ж.)

Екіжақты интеракция (П. Вацлавик)

[7]

6

Әлеуметтік видеоны тұтынатындар (48 нарық)

2020 ж. - 52%; 2025 ж. - 65%

Аналогтық модальдылықтың күшеюі (П. Вацлавик)

[8]

7

АҚШ-тағы жаңалық көздері (2025 ж.)

әлеуметтік желі мен видео - 54%; ТВ - 50%; сайттар - 48%

«Қандай арна арқылы?» сұрағының жаңа жауабы (Г. Лассуэлл)

[8]

Ескерту - [5-8] дереккөздер негізінде авторлар құрастырған.


1-кесте деректері коммуникация арнасының сапалық өзгерісін айқын көрсетеді. Жаһандық деңгейде интернетке қолжетімділік бір жылда 3 пайыздық тармаққа өссе, Қазақстанда қамту 92,9%-ға жетіп, өсім баяулады (+1,3%), яғни арнаға қолжетімділік мәселесі негізінен шешілген. Керісінше, әлеуметтік желі пайдаланушыларының өсімі (+11,2%) интернет пайдаланушыларының өсімінен шамамен 8,6 есе жоғары. Бұл коммуникацияның дамуы енді арнаның кеңеюімен емес, оның ішіндегі өзара әрекет формаларының күрделенуімен анықталатынын білдіреді.

Reuters институтының 48 нарықта 97 055 респондентті қамтыған 2025 жылғы зерттеуі арна құрылымының түбегейлі өзгергенін көрсетеді [8, 5, 22-б.]. Барлық нарықтарда әлеуметтік видеоны тұтынатындар үлесі 2020 жылғы 52%-дан 2025 жылы 65%-ға, кез келген видеоны тұтынатындар үлесі 67%-дан 75%-ға дейін өсті [8, 10-б.]. АҚШ-та алғаш рет әлеуметтік желілер мен видеоплатформалар (54%) жаңалық көзі ретінде теледидардан (50%) және жаңалық сайттарынан (48%) озып шықты, ал жасанды интеллект негізіндегі чат-боттарды жаңалық үшін апта сайын пайдаланатындар жалпы есепте 7%, 25 жасқа дейінгілер арасында 15% құрайды [8, 11-б.].

Осы деректер тұрғысынан әр модельдің мүмкіндігі әртүрлі. Лассуэлл формуласы аналитикалық сұрақтар жүйесі ретінде өзектілігін сақтайды, бірақ «Кім?» сұрағына жауап күрделенді: коммуникатор рөлінде институттық журналистикамен қатар блогерлер, платформалық алгоритмдер және жасанды интеллект жүйелері әрекет етеді. Шеннон моделі арнаның техникалық сипаттамаларын түсіндіруге жарамды: мысалы, Қазақстанда мобильді интернеттің медианалық жылдамдығы бір жылда 51,3%-ға өсіп, 53,69 Мбит/с-ке жетті [6]. Алайда жаңалықтарға жалпы сенім үшінші жыл қатарынан 40% деңгейінде тұр [8, 11-б.]. Демек, техникалық тұрғыдан бұрмаланбай жеткен хабардың өзі реципиент тарапынан күмәнмен қабылданады, ал коммуникацияның тиімділігі семантикалық және қарым-қатынастық деңгейде анықталады.

Шрамм моделі әлеуметтік желілердегі лезде берілетін кері байланысты (реакция, пікір, бөлісу) түсіндіруге ең жақын. Қазақстандағы интернет пайдаланушылардың 81,5%-ы әлеуметтік желілерде тіркелгені [6] қатысушылардың басым бөлігі бір мезетте әрі кодтаушы, әрі декодтаушы екенін растайды. Вацлавиктің «коммуникация жасамау мүмкін емес» аксиомасы цифрлық іздер дәуірінде жаңа мәнге ие болды: хабарға жауап бермеу, онлайн-мәртебе және реакциялардың өзі коммуникативтік сигнал ретінде оқылады. Ал видеоформаттардың өсуі мимика, интонация, ым-ишара сияқты аналогтық модальдылықтың маңызы артқанын көрсетеді.

Анықталған өзгерістердің бірнеше себебі бар. Біріншіден, үй шаруашылықтарындағы мобильді телефондардың үлесі 99,3%-ға жетіп [7], смартфон коммуникацияның әмбебап құралына айналды. Екіншіден, мобильді байланыс жылдамдығының артуы көлемді видеоконтентті таратуға техникалық жағдай жасады [6]. Үшіншіден, платформалардың алгоритмдік ұсыныстары хабардың аудиторияға жету жолын коммуникатордың өзі емес, жүйе анықтайтын жаңа делдал буынды қалыптастырды. Бұл буын классикалық модельдердің ешқайсысында тікелей көрсетілмеген, сондықтан оларды толықтыруды талап етеді.

Қорытынды

Жүргізілген талдау коммуникацияның классикалық модельдері өз маңызын жоғалтпағанын, бірақ олардың әрқайсысы цифрлық коммуникацияның тек бір қырын түсіндіретінін көрсетті. Сандық деректер сызықтық беріліс моделінен көп бағытты, кері байланысқа негізделген модельге көшудің нақты дәлелі болып табылады: әлемде интернетті пайдаланушылар үлесі 74%-ға, Қазақстанда 92,9%-ға жетсе, әлеуметтік желі аудиториясы интернет аудиториясына қарағанда әлдеқайда жылдам өсуде, ал әлеуметтік видео тұтынушыларының үлесі бес жылда 13 пайыздық тармаққа артты.

Қазақстан үшін басты мәселе арнаға қолжетімділіктен коммуникация сапасына, хабарға сенімге және цифрлық сауаттылыққа ауысты. Сондықтан модельдерді өзара толықтырушы аналитикалық құралдар ретінде кешенді қолдану орынды: Лассуэлл формуласы - коммуникация құрылымын талдауға, Шеннон моделі - арна мен шуды бағалауға, Шрамм моделі - кері байланыс пен тәжірибе ортақтығын зерттеуге, Вацлавик аксиомалары - қарым-қатынастық деңгейді түсіндіруге негіз болады. Практикалық тұрғыдан бұл тұжырымдар білім беру мен медиа салаларында коммуникативтік құзыреттілікті цифрлық сауаттылықпен және ақпаратты сыни бағалау дағдысымен ұштастыра дамыту қажеттігін көрсетеді. Алдағы зерттеулерде алгоритмдік делдалдық пен жасанды интеллектінің коммуникатор ретіндегі рөлін модельдерге енгізу қажет.


Пайдаланылған әдебиеттер тізімі


1. Shannon C.E. A Mathematical Theory of Communication // The Bell System Technical Journal. - 1948. - Vol. 27, No. 3. - P. 379-423. - DOI: 10.1002/j.1538-7305.1948.tb01338.x. - URL: https://doi.org/10.1002/j.1538-7305.1948.tb01338.x

2. Lasswell H.D. The Structure and Function of Communication in Society // The Communication of Ideas: a series of addresses / ed. by L. Bryson. - New York: Institute for Religious and Social Studies, 1948. - P. 37-51. Қайта басылымы: İletişim kuram ve araştırma dergisi. - 2007. - Sayı 24. - S. 215-228. - URL: https://pracownik.kul.pl/files/37108/public/Lasswell.pdf

3. Schramm W. How Communication Works // The Process and Effects of Mass Communication / ed. by W. Schramm. - Urbana: University of Illinois Press, 1954. - P. 3-26. - URL: https://worldradiohistory.com/Bookshelf/Education/The-Process-and-Effects-of-Mass-Communication-Schramm-1960.pdf

4. Watzlawick P., Beavin J.H., Jackson D.D. Pragmatics of Human Communication: A Study of Interactional Patterns, Pathologies, and Paradoxes. - New York: W.W. Norton & Company, 1967. - ISBN 0393010090. - URL: https://web.uvic.ca/psyc/bavelas/Pragmatics_human_communication.html

5. International Telecommunication Union. Measuring Digital Development: Facts and Figures 2025. - Geneva: ITU, 2025. - URL: https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/facts-figures-2025/

6. DataReportal. Digital 2025: Kazakhstan / Kepios, We Are Social, Meltwater. - 2025. - URL: https://datareportal.com/reports/digital-2025-kazakhstan

7. Kazakhstan Reports High Digital Literacy and Internet Usage (ҚР СЖРА Ұлттық статистика бюросының 2024 жылғы үй шаруашылықтарының АКТ пайдалануы туралы зерттеу деректері) // The Astana Times. - 2025. - April. - URL: https://astanatimes.com/2025/04/kazakhstan-reports-high-digital-literacy-and-internet-usage/

8. Newman N., Ross Arguedas A., Robertson C.T., Nielsen R.K., Fletcher R. Digital News Report 2025. - Oxford: Reuters Institute for the Study of Journalism, 2025. - 171 p. - DOI: 10.60625/risj-8qqf-jt36. - URL: https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2025-06/Digital_News-Report_2025.pdf

Материалды Word форматында жүктеп аласыз
Тарифке кіреді
0 ұстаз жүктеп алған
22 қараша
14
Бұл материалды қолданушы жариялаған. UstazTilegi материалдың мазмұны мен авторлық құқықтарына жауап бермейді. Авторлық құқық бұзылған жағдайда шағым қалдыра аласыз
"Ұстаз" платформасында тіркелген пәндік олимпиадалар
Аттестацияға жарамды екенін көру үшін "Ұстаз" платформасында "Жарыстар, олимпиадалар тізімінен "Ustaz tilegi" деп іздесеңіз шығады
Қазақстандағы ең үлкен материалдар базасынан іздеу
Сіз үшін 400 000 ұстаздардың еңбегі мен тәжірибесін біріктіріп, ең үлкен материалдар базасын жасадық. Төменде керек материалды іздеп, жүктеп алып сабағыңызға қолдана аласыз
Осы тақырыпта
көрнекілік керек па?
10 000 астам көрнекіліктерді жинап қойдық.
Көрнекілік бөліміне өтіп тақырыбын жазып жүктеп алыңыз!
Министірлікпен келісілген Аттестацияға жарамды курстар тізімі