×

Латынға көшу –сананы жаңғырту Мақала

Материал туралы қысқаша түсінік

Ұстаздарға көмек

Төмендегі ақпарат осы құжаттың шамамен алынған тексттік нұсқасы болып табылады және бұл ақпарат тек танысу үшін арналған. Осы материалды жүктеу үшін төмендегі материалды жүктеу деген кнопканы басу керек, материалды жүктеу тегін

Латынға көшу –сананы жаңғырту

Абай атындағы Жамбыл гуманитарлық колледжі

А.М.Сейдуалиева

«Бүгінгі күнді түсініп-түйсіну үшін де, болашақтың дидарын көзге елестету үшін де кешегі кезеңге көз жіберуіміз керек» Н. Ә. Назарбаев
Еңселі ел болу- әр халықтың асыл мұраты, абзал арманы. Халқымыз мұратына жетіп, егеменді ел болғалы бері алынған асуларымыз аз емес. Іргелі ұлттар өмірінде орын алатын ірі-ірі кезең, ұлы тарихи оқиғалар болады. Сондай дүниелерді, біз Қазақ елінің 90 жылдардан кейінгі тарихынан көрдік. Ең алдымен тәуелсіздік қарсаңында қазақ тілі қоғамының құрылып, «елім» деген азаматтардың ана тілінің жоғын жоқтауға жаппай жұмыла кіріскенін айтар едік. Ел тәуелсіздігін жариялап, әнұранын шырқап, көк тудың желбірегенін айтар едік. Дүниежүзі қазақтар қауымдастығы құрылып, әлемнің түкпір-түкпіріндегі қандастарымызға сауын айтылып,Ұлы көштің қайта жанданғанын қосар едік, шекарамызды шегендеп мемлекеттілігіміздің тұғырын нығайтқанымызды мәлімдер едік. Елордасын ел орталығына көшірді. Осылардың қай-қайсысынан да кем соқпайтын ел тарихында тағы бір ұлы өзгеріске, жаңа кезеңге бастайтын айшықты оқиға ретінде қазір елімізде қызу қолға алынып жатқан қазақ жазуын латын графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшіру. Әрине бұл жеткен жетістіктеріміз Елбасының сарабдал саясатының арқасында деп білеміз. Қазақстан әлемдегі дамыған елдермен терезесі теңесіп, тәуелсіздіктің сара жолында әлем мойындаған жетістіктерге жетті. Қазақстан өркениетті елдердің отыздығына кіру үшін латын әліпбиіне қайта оралу қажет болып тұр. Бүгінгі таңда елімізде орнаған саяси тұрақтылық пен экономикалық даму өркениетті әлем тарапынан танылып отыр. Еліміз заман талабына сай үздіксіз ілгерілеу үстінде.

Байыптап қарайтын болсақ, жоғарыда аталған шаралардың барлығыда тәуелсіздігімізді тұғырлы, елдігімізді ғұмырлы етуге бағытталған іргелі істер, ретімен, сәтімен, уақытымен іске асырылып жатқандығын, бір-бірімен сабақтаса ұласуда екендігін байқаймыз. Бүгінгі күнгі қызу қолға алынған әліпби ауыстыру мәселесі –осылардың логикалық түйіні іспеттес. Өйткені әліпби ауыстыру жай ғана таңба ауыстыру емес. Бұл- түптеп келгенде сананы жаңғыртуға талпыныс, жаңаша өмір сүруге деген ұмтылыс. Басқаша айтқанда, бұл сапалы да саналы өзгеріске бастайды.

Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында руханиятымызға берері мол көп­те­ген мә­селелерді көтереді. Соның бірі әрі маңыздысы – ла­тын әліпбиіне көшу. Латын әліпбиіне қайта көшу – сананы жаңғыртуымыз. Латын әліп­биіне көшуде Өзбекстан, Түркіменстан, Әзірбайжан мен Түркия мемлекетінің тәжірибесі жинақталып, Қа­зақстан жағдайына қолайлы шешімін табуы қажет. Қа­зір әлемде 112 мемлекет – латын әліп­биін, 48 мем­лекет – араб әліпбиін, әлемдік банк жүйесі бойын­ша эко­номикасы озық 30 елдің – 22-сі, ал эко­номикасы даму­шы іргелі 10 елдің 7-еуі латын әліпбиін пайда­ла­на­ды. Рас, алғашқы кезеңдерде қиындықтар болуы мүм­кін. Бұл өтпелі кезеңнің – өтпелі сынағы.

Елбасы 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын қарпіне, латын әліпбиіне көшіру жөнінде нақты міндеттер жүктеді. Елбасының «балаларымыздың болашағы үшін осындай шешім қабылдауға тиіспіз және бұл әлеммен бірлесе түсуімізге, балаларымыздың ағылшын тілі мен интернгет тілін жетік меңгеруіне, ең бастысы- қазақ тілін жаңғыртуға жағдай туғызады» деген сөзі латын қарпіне көшудің негізгі бағыты. Елбасы Н.Назарбаев 2017 жылдың аяғына дейін латынша қазақ әліпбиінің жобасын әзірлеуді ұсынып,үкіметке қазақ тілін латын әліпбиіне көшірудің нақты кестесін жасауды тапсырды. Ал 2018 жылдан бастап жаңа әліпбиді үйрететін мамандарды және орта мектептерге арналған оқулықтарды дайындауға кірісуіміз қажет. Осыған орай, республикалық, облыстық, қалалық, тіпті шағын аудандар да ұйымдастырушылық, ғылыми және өзге де түрлі іс-шаралар өтіп жатыр. Республика көлемінде өтіп жатқан конференциялар мен дөңгелек үстелдерге филолог ғалымдардың қатысуымен латын әліпбиіне көшудің тарихи, әлеуметтік, тілтанымдық негіздері жан-жақты талқылануда. Халықтың пікірін білу мақсатында түрлі зерттеулер жасалды. Осындай жұмыстардың барысында біз қазақ әліпбиін латын графикасына көшіруді халық толығымен қолдайтынына көз жеткізіп отырмыз. Қазіргі уақытқа дейін жұмыс тобына 20-дан астам нұсқа келіп түсті, деп хабарлады Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығының директоры Ербол Тілешов. Жалпы 1600-ге жуық ұсыныстар келіп түскен. Оның ішінде қарапайым халықтың да пікірлері жетерлік. «Бірқатар таңбаларға, әсіресе диграфтарға, сондай-ақ «w» әрпіне байланысты, «ң» дыбысына байланысты ұсыныстар көп. Оның бәрін жинап сараптадық.Біріншісі,әліпбидің қоғамдық-әлеуметтік маңызына, екіншісі, қазақ тілі мен мемлекеттік тілге және таза осы әліпбиге байланысты ұсыныстар»-деді Тлешов.Өз өңіріміз Жамбыл облысында да түрлі іс шаралар өтілуде. Атап айтсақ, 4.10.17ж.Жамбыл облысы облысы әкімдігінің тілдерді дамыту басқармасы тілдерді оқыту орталығының ұйымдастыруымен «Қазақ тілін жаңғыртудағы басты көрсеткіш-латын жазуына көшу»тақырыбында дөңгелек үстел өтті.ТИГУ- дің филолог, тілші ғалымы Молгасдаров Қасиет Какенұлы өзінің зерттеу жұмысын айтып, жаңа ұсынымын көрсетті. Жамбылдық тіл білімі мамандары да өз ұсыныстары мен пікірлерін халыққа жеткізіп жүр. -Қазақ тілі-фонетикалық ерекшелігі бар тіл. Бұны латын әріптерінде қолданған әлдеқайда тиімді.Жаңа әліпби бүгінгі қоғам үшін жат емес.Себебі жастарымыздың барлығы жаңа технологияны жақсы меңгерген. «Бұл-біздің болашағымыз үшін жасалған дұрыс қадам»-дейді Парида Мамедова ТарГу-дің кафедра меңгерушісі.Осылайша алдағы 2 жылда ұйымдастыру және әдістемелік жұмыстар жүргізіледі.

Мемлекеттік тіл әліпбиін жаңарту – әр елдің дербес құқығы. Жаңа

әліпби- рухани жаңғырудың, сананы жаңғыртудың жарқын болашаққа бағытталғанын аңғартады.

Ұлттық жазуымызды өз еркімізге сай, бүгінгі графикалық қажеттіліктерімізбен болашақтағы мүмкіндіктерімізді ескере отырып жасақтап алуымыз қажет. Осы4 уақыт аралығында латын графикасына негізделген жаңа қазақ әліпбиінің көптеген үлгілері мен нұсқалары әзірленген. Қазіргі таңда бұған түрлі сала мамандары ат салысып жатыр десек артық айтқанымыз емес. Жұртшылық ішінде кеңінен талқыға түсіп, тілші-ғалымдар арасында пікірталас тудыруы орынды дүние деп білемін Қазір латын әліпбиіне көшуіміз – қазақ ұлтының мүд­десіне жасалған, ел болашағы үшін жасалған жар­қын қадам.. Бұл жерде асығыстыққа жол бермей, иін қандырып, ең дұрыс нұсқасын таңдағанымыз абзал.
Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласы, болашақ Қазақстан жастарының өсіп өркендеуіне, дамуына зор үлесін тигізетіні сөзсіз.

Осы мақаладағы қазақ тілін латын әліпбиіне көшу бастамасын ел зиялылары, өнер және мәдениет ошақтарының ұжымы бірауыздан қолдауда. Өйткені осы мақалада айтылған руханияттың санасы мен мінезін өзгерту керек деген сөздер қалыңбұқараны жігерлендірді. Себебі, біздің сананы жаңғыртудағы рухани даму, өркендеу жолымыз осы қазақ тілінің жаңа әліпбиінен бастау алып отыр. Қазақтың зиялы қауым өкілдері тілге қатысты өз ойларын кеңінен білдіріп жатыр. Латын қаріпі бізге таңсық емес, бұрындары да қазақ елі осы қаріп түрін қолданған болатын. Бұл алғашқы төте жазуынан кейінгі қарпіміз. Мұрағаттардағы небір аудармаларымыз осы тілде десек те болады. Осы 25 жылдан астам уақытта тәуелсіз Қазақстанның жеткен жетістіктерінің барлығы Елбасын үнемі қолдайтын халқының жеңісі!

Қазақ тілі- ол біздің рухани негізіміз. Осы жолда тілдің халықаралық мәртебесін көтеру біздің әлемдік өркениетке жетуіміздің басты кепілі.Сонымен бірге жаңа әліпби бүкіл әлем қазақтарын біріктіретін өте маңызды фактор. Латын әліпбиіне көшу жөніндегі Елбасы шешімі көптің көкейінен шығып санамызды дүр сілкіндірген жағымды жаңалық болды. Әлем елдерінің көпшілігі қолданатын халықаралық жазуды біз де қабылдасақ, өркениет көшіне ілесу үрдісі жеделдей түсетін сияқты. Өйткені , жазу- ұлттың мәдениеті мен әдебиетін, тарихын, қазіргі заманғы білім мен ғылымның , озық технологиялардың тілін табу осыған тікелей байланысты. Сондықтан да латынға негізделген жаңа қазақ әліпбиі елдің жаңа нышаны ретінде тәуелсіздігімізді нығайтады,санамызды жаңғыртады ана тілімізді биік белеске көтереді деген сенім ұялатып отыр. Жалпы латын әріптері бізге жат деп айталмаймыз, өйткені мектептегі математика, химия, шет тілдері пәндері арққылы бізге тансық. Кейінгі кезде ғаламтор желілерінің өмірімізге дендеп енуі бұл әріптерді кез келген адамның қолдана алатынын көрсетіп отыр.Тек қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктерін , емле ережелерін ескеретін тиімді нұсқаның қабылдануын қажет деп білеміз.

Латын әліпбиіне көшу халықтың санасын жаңғыртып, жаңа деңгейге көтеріп, ішкі бірлігіміз бен ынтымағымызды бекемдейтін құралдың бірі болмақ. Әрине, жаңа әліпби қабылдау бір күннің шаруасы емес, оған мемлекет тыңғылықты дайындық жасайтыны белгілі. Тіліміз үшін тиімді нұсқа қабылданса, біртіндеп латын әріптеріне қолымызда, көзімізде үйренеді. Біз өз тарапымыздан латын әліпбиіне көшу жөніндегі қозғалысты қолдап, ықыласымыз бен ниетіміз оң екенін білдіреміз.

Латын бүкіл әлеммен қабылданады, оны дүниежүзі елдерінің сексен пайызы қоланатынынын білеміз. Қазақ тілін латын әліпбиіне көшіру қазақ әдебиетінің таралуына мүмкіндік береді, сондай-ақ, халқымыздың ұлттық құндылықтарын шетелдіктерге паш етуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жастар бәсекеге қабілетті болу үшін ағылшын тілін үйренуге ұмтылатыны айдан анық. Латын графикасына көшуіміз латын негізіндегі шетел тілдерін үйренуге жеңілдетеді.

Латын жазуы- қазір дүнинжүзілік техника жазуы, дүниеге танымал елдің жазу. Сондай қанатының ұшасы кең жайылған тіліміздің өзіндік ішкі заңына лайықтап алсақ дұрыс болар еді. Бұл маңызды істе асығыстық пен шұғыл шешім қабылдауға жол берілмеуі тиіс. Барлығын жүйелі ойға салып қарастыру керек.

Тәуелсіз елдің негізгі белгілерінің бірі ретінде жазудың маңызы өте зор. Сондықтан бұл бастама тіліміздің болашағы үшін жасалған ғылыми маңызды шара деп білгеніміз жөн.







Материал туралы ақпарат

Дата публикации

26.Мамыр.2019

3 көрсетілім | 0 жүктеу

0

Назар аударыңыз, осы материалды жариялағаныңыз туралы сертификатты менің материалдарым деген бетте жүктеп алуға болады

Ұқсас материалдар

Өз пікіріңізді қалдыру үшін тіркелу қажет.