Жамбыл облысы әкімдігінің білім басқармасы Тараз қаласының білім бөлімінің №18 «Еркежан» бөбекжай-бақшасының тәрбиешісі

Асилова Анипа Комекбаевна

педагог-сарапшы

Қазақ халқының әшекей бұйымдары

(әдістемелік нұсқаулық негізінде ғылыми-әдістемелік талдау)

Қазақ халқының сан ғасырлық тарихы мен мәдениеті ұлттың тұрмыс-тіршілігін, дүниетанымын, рухани құндылықтарын айқын бейнелейтін асыл мұраларға бай. Солардың бірі – ұлттық әшекей бұйымдары. Қазақтың зергерлік өнері – халқымыздың эстетикалық талғамын, шеберлік деңгейін, өмір салтын танытатын ерекше өнер саласы. Ұлттық әшекей бұйымдары тек сән-салтанат үшін ғана емес, тәрбиелік, танымдық, әлеуметтік және рухани мәнге ие болған.

Қазақ халқы әшекей бұйымдарын тұрмыста кеңінен қолданған. Әсіресе қыз-келіншектердің сәндік бұйымдары халқымыздың мәдени өмірінде маңызды орын алған. Әшекейлер әйел адамның көркіне көрік қосып қана қоймай, оның жас ерекшелігін, әлеуметтік мәртебесін, отбасы жағдайын білдірген. Сонымен қатар көптеген бұйымдар тіл-көзден сақтайтын, жамандықтан қорғайтын қасиетті зат ретінде бағаланған.

Қазақтың ұлттық әшекей бұйымдарына сырға, жүзік, сақина, білезік, алқа, қапсырма, бойтұмар, шашбау, шолпы, өңіржиек, түйме, ілгек секілді бұйымдар жатады. Әр бұйымның өзіндік ерекшелігі мен қолданылу мақсаты болған. Мәселен, сырға қыз балалар мен әйелдердің құлағына тағылатын сәндік бұйым ретінде кең таралған. Оның айшықты, салпыншақты, күмбезді, маржан тасты түрлері кездескен. Жүзік пен сақина көбіне саусаққа тағылып, әйел адамның нәзіктігін, көркемдігін айшықтаған. Кей жағдайда жүзік сыйластықтың, құрметтің белгісі ретінде тарту етілген.

Білезік – қазақ әйелдерінің қолына тағатын ең кең таралған әшекейлерінің бірі. Оның жалпақ білезік, қос білезік, өрме білезік, топсалы білезік сияқты түрлері болған. Білезік көбіне күмістен жасалып, бетіне ою-өрнек түсірілген. Алқа мен өңіржиек әйел адамның мойнына тағылатын сәндік бұйымдар қатарына жатады. Олар киімнің сәнін келтіріп, иесінің мәртебесін көрсеткен.

Шашбау мен шолпы – қазақ қыздарының шашына тағылатын ерекше әшекейлер. Шашбау шаштың ұшына тағылып, қыз баланың сұлулығын арттырса, шолпы жүрген кезде сыңғырлап дыбыс шығарып, нәзіктік пен әдептіліктің белгісі саналған. Қазақ халқы қыз тәрбиесіне ерекше мән бергендіктен, мұндай әшекейлер қыз баланың жүріс-тұрысын түзеп, жинақылыққа баулыған.

24

Ұлттық әшекей бұйымдарын жасаумен зергерлер айналысқан. Зергерлік – аса шеберлікті, талғамды, ұқыптылықты қажет ететін өнер. Қазақ зергерлері әшекей бұйымдарын көбінесе алтын, күміс, мыс секілді металдардан жасаған. Әсіресе күміс металын жоғары бағалаған. Халық ұғымында күміс тазалықтың, адалдықтың, пәктіктің нышаны саналған. Сонымен бірге күмістің емдік, тазартқыш қасиеті бар деп сенген. Сондықтан күміс бұйымдар тұрмыста көп қолданылған.

Әшекей бұйымдарды безендіруде халқымыздың ұлттық ою-өрнектері кең пайдаланылған. Қошқармүйіз, түйетабан, гүл, ирек, жапырақ тәрізді өрнектер бұйымға көрік беріп қана қоймай, терең мағына жүктеген. Сонымен қатар зергерлер маржан, ақық, інжу, меруерт, лағыл сияқты асыл тастарды қондырып, бұйымның құндылығын арттырған.

Қазақ халқының салт-дәстүрінде де әшекей бұйымдардың орны ерекше болған. Қыз ұзату, келін түсіру, бесікке салу, шілдехана сияқты дәстүрлі рәсімдерде ұлттық бұйымдар кеңінен қолданылған. Қыз жасауының құрамына міндетті түрде сәндік әшекейлер енгізілген. Бұл халқымыздың қыз балаға деген құрметін, оның тәрбиесі мен болашағына жауапкершілікпен қарағанын білдіреді.

Ұлттық әшекей бұйымдары жас ұрпақты тәрбиелеуде де маңызды рөл атқарады. Балалар халқымыздың зергерлік өнерімен танысу арқылы ұлттық мәдениетті, тарихты, салт-дәстүрді таниды. Әшекейлердің атауларын, жасалу жолдарын, қолданылу ерекшеліктерін білу балалардың танымдық қызығушылығын арттырып, эстетикалық талғамын қалыптастырады. Сонымен қатар ұлттық құндылықтарға құрмет сезімін дамытады.

Қазіргі уақытта қазақтың ұлттық әшекей бұйымдары жаңаша сипат алып, заманауи сән үлгісінде қайта жаңғыруда. Көптеген зергерлер ұлттық нақыштағы бұйымдарды қазіргі сән талаптарына сай жасап, көпшілікке ұсынып келеді. Мұндай бұйымдар ұлттық киімдермен ғана емес, күнделікті заманауи киім үлгілерімен де үйлесімді қолданылуда. Бұл – ұлттық мұрамыздың өміршеңдігін көрсететін маңызды құбылыс.

Сонымен қатар ұлттық әшекей бұйымдары туризм саласында, мәдени көрмелерде, халықаралық байқауларда халқымыздың брендіне айналып келеді. Қазақтың зергерлік өнері шетелдік қонақтардың қызығушылығын тудырып, ұлттық мәдениетіміздің әлемге танылуына ықпал етуде.

Қорыта айтқанда, қазақ халқының әшекей бұйымдары – халқымыздың тарихын, дүниетанымын, өнерін және рухани байлығын танытатын баға жетпес мәдени мұра. Әрбір бұйымда ата-бабамыздың талғамы, шеберлігі, тәрбиелік ұстанымы мен өмір философиясы көрініс тапқан. Сондықтан ұлттық әшекейлерді сақтау, зерттеу, насихаттау және келешек ұрпаққа жеткізу – барша қоғамның ортақ міндеті. Ұлттық мұрамыз ұлықталып, қазақтың асыл өнері мәңгі жасай бермек.