Мәдениет
морфологиясы
және анатомиясы
оларлың
конфигурациямын
зерттеудегі рөлі.
Орындаған: Мырзанкызы А.
Байзак Ш.
Имаш У.

1 Мәдениет тілі түсінігі.
2 Мәдениет тілі мәдениет
болмысының тәсіліретінде.
3. Әлемнің тілдік бейнесі.
4. Қазақ тілі және оның тұлғаның
мәдениэтникалық бірегейленуіндегі
рөлі

Тіл мен мәдениет ара-қатынасы
лингвистикада, тіл философиясы мен
мәдениеттануда
түрлі
қырынан
зерттеліп жүр. Тіл білімінде бұл
сауалға
тарих
пен
мәдениеттің,
этнография мен лингвистиканың ортақ
мәселелерін сөз ететін пәнаралық
этнолингвистикалық
зерттеулер,
ізденістер жауап береді.

Мәдениеттің басқа салаларына қарағанда
тілдің өз ортасы бар. Белгілі бір тілде
сөйлейтін кез келген этнос өздерін өзге
топтардан
сыртқы
физиологиялық
айырмашылықтарымен ерекшелеп тұратын
адамзат қауымының белгілі бір нәсіліне
жатады. Тіл мәдениеттен тыс өмір сүрмейді,
яғни біздің өмір сүру образымыздан хабар
беретін тәжіри-білігімізбен идеяларымызға
тәуелді.

Мәдениеттің тілдегі көрінісі, ұлттық-мәдени
сипаттардың тілдік құралдар арқылы белгіленуі
ғылымда
ретроспективалық
ыңғайда
этнолинвистика аясында қарастырылып келгені
белгілі. Сонымен қатар ғасыр соңындағы жаңа
ғылыми бағыттарда қоғам, қоғамдық құрылым,
жеке адамның қоғамдағы мінез-құлқы, табиғат
құбылыстары, қоршаған табиғи орта, өсімдік, жанжануар
ерекшеліктері,
сондай-ақ
адамның
антропологиялық келбеті, ішкі жан-дүниесі
белгіленгендіктен,
осыларды
концептуалды
немесе образды түрде атайтын тілдік құралдардың
қайқайсысында да лингвомәдени сипат, мәдениет
пен
тілдің
қарым-қатынасы
көрінетінін
айқындауға ұмтылыс күн санап артып келеді.

2. XX ғасыр мәдениеті (соның ішінде
әсіресе батыс еуропалық мәдениет)
даму барысында өзіндік тұрақты
бағдарларынан айырылып қалып
отыр. Бұл күрдеді мәселе төңірегінде
талай
ғалымдар
өз
пікірлерін
білдіріп келеді. Мысалы, канадалық
әлеуметтанушы, мәдениеттанушы М.
Маклюэннің
айтуы
бойынша,
мәселенің
түп-төркіні
ақпарат
алмасу
құралдарында
жатқан
кәрінеді.

Коммуникация құралдары күрделене келе, тек
адамды қоршаған ортаны ғана өзгертіп қоймайды,
сонымен бірге адамның өзінің де ойлау жүйесіне,
дүниетанымына,
іс-әрекетіне,
менталитетіне
өзгерістер енгізеді. Бытыраңқы әріптер сияқты,
адамдар бірте-бірте о бастағы қауымдастықтан,
бірлестіктен алыстай берді. Жазу-сызудың пайда
болуынан басталған жатсыну, шеттену процестері
Еуропадағы тұңғыш баспа станогының дүниеге
келуімен одан ары ұлғая түсті. Христиандық
Еуропада XV ғасырдың 2-жартысында Иоганн
Гуттенберг өзінің ойлап тапқан баспа станогын іске
қосты. М. Маклюэн айтпақшы «Гуттенберг
галактикасы» (М. Маклюэн. Галактика Гуттенберга.
1962) — баспа ісі - нағыз ақпараттық төңкеріске
кедіп
соқты.
«Гуттенберг
галактикасының»
арқасында тұңғыш көпшілік конвейерлік тауар басылып шыққан кітап дүниеге келді.

Баспа
станогы
өзіндік
дүниетанымға сүйенген өзіндік
көзқарасы
бар
көрерменді,
оқырманды дүниеге әкелсе,
электрондық
техника
бетбейнесіз жалпы көпшілікті
(бұқараны)
тудырды.
Бұл
мәдениеттен
таңдаулы
зиялылықтың (элиталықтың)
кетіп,
бұқаралыққа
жол
ашылғандығы.

Структуралистер үшін мәдениеттің
негізгі мәні оның тілдік-таңбалық
құрылымында
жататын
болса,
соларға
жақынырақ
тұрған
герменевтика
бағыты
үшін
мәдениеттің мәтіндерін түсіну, ұғыну
жолы ашылды.

3. «Әлеуметтік тіл бейнесі» ұғымы тіл мен болмыстың өз ара
байланысының мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. «Әлемнің
тілдік бейнесі» мен «Әлем бейнесі» ұғымдарын бір-бірімен
теңестіруге болмайды. Бұл екеуінің арасындағы шекара ойлау
мен тілдің арасындағы шекарамен бірдей. Бірақ арасындағы
айырмашылықтарға қарамастан бұл екі әлем бейнелері өзара
байланысты. Әлемнің тілдік бейнесінің әр этноста әр түрлі
болуы, сол этностың тәжірибесімен, білімімен байланысты,
себебі тілдік таңбаның таңбалаушы қызметі сыртқы дүниемен
тікелей байланысында емес, адамның өмірінен көрген білгені,
көңілге түйгені білімнің негізі болып табылады.

3. «Әлеуметтік тіл бейнесі» ұғымы тіл мен болмыстың өз ара
байланысының мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. «Әлемнің тілдік
бейнесі» мен «Әлем бейнесі» ұғымдарын бір-бірімен теңестіруге
болмайды. Бұл екеуінің арасындағы шекара ойлау мен тілдің
арасындағы шекарамен бірдей. Бірақ арасындағы айырмашылықтарға
қарамастан бұл екі әлем бейнелері өзара байланысты. Әлемнің тілдік
бейнесінің әр этноста әр түрлі болуы, сол этностың тәжірибесімен,
білімімен байланысты, себебі тілдік таңбаның таңбалаушы қызметі
сыртқы дүниемен тікелей байланысында емес, адамның өмірінен
көрген білгені, көңілге түйгені білімнің негізі болып табылады.

Әрбір ұлттың тілінде мәдени дәстүр аясында ұғынылатын
халықтың дүниетанымы белігілі затпен аталған. Тіл жеке
адам және тілдік ұжым арқылы әлемді концептуализациялау
нәтижесі ретінде қарастырылады және әрбір тіл өзінің жекек
әлем бейнесін ұсынады. 4) әрбір нақты тарихи дәуірге тән
қалыптасу материалы ретінде өзекті тілдік дәлелдер қызмет
ететін өз әлемінің тілдік бейнесі болады. Сонымен, әлемнің
тілдік бейнесінің қалыптасу барысы адамға бағытталады, сол
арқылы жүзеге асады. Әлемнің тілдік бейнесі әлем
бейнесінің маңызды бөлігі болып есептеледі және оның
мақсаттарын білдіру қызметін атқарады.

4.
Тіл
мәдениеті
және
стилистика
саласындағы ір­гелі зерттеулер 1960 жылдан
басталады.
1969
жылы
Тіл
білімі
институтының жанынан Тіл мәдениеті
бөлімі
құрылғаннан
кейін
зерттеулер
жүйелене түсті. Фольклор тілі, көркем
әдебиет тілі 1970 жылдан бастап зерттелді.

1991 жылдан кейінгі қазақ тіл білімінің негізгі бағыттары:
жалпыхалықтық тілдің, оның ішінде, әдеби тілдің тарихын
жасау, Қазақстан аумағындағы түрлі ұлт тілдерінің өзара әсерін,
қостілділік, көптілділік барысын зерттеу, жеке жазушылардың
сөздігін жасау, қазақ тілінің тарихи грамматикасын жазу,
диалектологиялық атлас жасау, тілдің дыбыстық жүйесін
тәжірибелік тұрғыда зерттеу, шет ел сөздерінің сөздігін жасау,
әртүрлі ғылым салаларына байланысты толық атаулық
сөздіктер шығару, лексикография теориясындағы мәселелерді
шешу, көркем әдебиет, фольклор тілін, тіл мәдениеті мен
стилистика мәселелерін дамыту, қазақ тілінің дыбыс жүйесін
синхрония және диахрония тұрғысынан құрылымдық,
математика, линг­вистиканы әдістер арқылы жан-жақты зерттеу
болса, бүгінгі таңда іске асып жатыр.

Басқа түркі тілдерімен салыстырғанда, сөздік қоры жөнінен қазақ
тілі – ежелгі таза қалпын сақтап келе жатқан тілдердің бірі.
Қалыптасудың барлық сатыларын бастан кешірген ана тіліміз –
мейлінше жетілген ұлттық тіл. Ежелгі бабаларымыздың тарихы, ше­‐
жіресі және түрлі әдеби мұралары бүгінгі ұрпаққа өзіміздің осы ана
тіліміз арқылы жетіп отыр. Өткен ғасырда қазақтың бас бостандығы
үшін күресіп, құрбандығы болған қайраткеріміз Жүсіпбек Аймауытов:
«Ана тілі – жүректің терең сырларын, басынан кешкен дәуірлерін,
қысқасы жанның барлық толқындарын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп,
сақтап отыратын қазына» – деген екен. Елбасы Н.Ә.Назарбаев
«Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде» деген тұжырымдаманы
үнемі айтып келеді. Қазақ тілі мәселесі мемлекеттік деңгейге
көтерілген кейінгі жылдары бұқара жұртшылық та ана тілі үшін
белсенділік танытуда.

Біз ұрпақтарымызға
бабаларымыздың сандаған
буынының тәжірибесінен өтіп,
біздің де үйлесімді үлесімізбен
толыға түсетін қазіргі тілді
мұраға қалдыруға тиіспіз. Бұл –
өзін қадірлейтін әрбір адам
дербес шешуге тиіс міндет.
Мемлекет өз тарапынан
мемлекеттік тілдің
позициясын нығайту үшін көп
жұмыс атқарып келеді. Қазақ
тілін кеңінен қолдану жөнінде
кешенді шараларды жүзеге
асыруды жалғастыру керек»
деген болатын.

Назарларыңызға рахмет