Маңғыстау облысы

Жаңаөзен қаласы

#5 мектеп-гимназия

Бастауыш сыныптарда оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған жұмыс түрлері(Баяндама)

Авторлары: Ускинбаева Назгуль Бакытжанкызы

Құрман Жанар Шабайқызы

2025 жыл

Бастауыш сыныптарда оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған жұмыс түрлері

Қазіргі заманғы білім беру жүйесі жылдам өзгеретін әлемнің талаптарына бейімделуі қажет. Халық даналығында «Ұлт болам десең, бесігіңді түзе» деген сөз бар, яғни ұлттың болашағы тікелей оның тіліне, мәдениетіне және білім деңгейіне байланысты.

Жас ұрпақ – мемлекеттің тірегі, болашағымыздың кепілі. Қазақстан Республикасының Президенті өз Жолдауларында оқушыларды патриоттыққа, шығармашылыққа баулудың, олардың ақыл-ойын жан-жақты дамыту мен сапалы білім берудің маңыздылығын үнемі атап өтеді. Қазіргі заманғы нарықтық экономика жағдайында жас ұрпаққа заман талабына сай білім

беру – басты міндеттердің бірі.

Бүгінде білімнің әлеуметтік рөлі артып, тұлғаның болашағы оның алған білімінің сапасына және ойлау деңгейіне тәуелді бола түсуде. Ертеңгі күні еңбек нарығында бәсекеге қабілетті болу үшін бүгінгі оқушылар жан-жақты дамуы тиіс. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев білім мен ғылым саласының алдында үлкен міндеттер тұрғанын, олардың заман талабына сай жаңарып, үнемі даму үстінде болуы керектігін атап өткен. Бұл ой әрбір ұстазға бағдар болуы керек. Жаңа ғасыр мұғалімдерден оқыту әдістемелерін жетілдіруді, білім сапасын арттыруды және заманауи талаптарға сай болуды талап етеді. Мұғалім оқушыларға бағыт-бағдар беріп, олардың әлеуетін ашуға жауапты. Әр педагог алдында отырған балалардың болашағы үшін үлкен жауапкершілік арқалайтынын ұмытпауы тиіс.

Қазақстанның тәуелсіздікке қол жеткізуімен білім беру жүйесінде үлкен өзгерістер орын алды. Мұғалімдерге сабақ барысында заманауи педагогикалық технологияларды қолдануға мүмкіндік берілді. Сабақтардың тиімділігі оқытудың жаңашыл әдістерін енгізумен тікелей байланысты.

Шығыс даналығында «Адамгершілігі бар жан өзгені қолдайды, өзгеге көмектесу арқылы өзі де биікке көтеріледі» деген ұғым бар. Бұл қағида білім беру саласында да өзекті: оқушылардың танымдық дағдыларын дамыту арқылы олардың білім алуына жағдай жасау маңызды.

Оқу сауаттылығы және оның маңызы

Бастауыш сынып оқушылары үшін оқу сауаттылығының қалыптасуы – ең басты міндеттердің бірі. Оқу сауаттылығы – мәтінді түсініп оқи білу, ондағы негізгі ойды ажырату, ақпаратты талдау және оны өмірде қолдану қабілеті.

Қазіргі таңда бастауыш сынып мұғалімдеріне білім беру үрдісінде жаңа тәсілдерді қолдану қажеттігі туындап отыр. Айтылым, тыңдалым, оқылым және жазылым дағдыларының қатар дамуы – баланың қоршаған әлемді тануына үлкен әсер етеді.Бастауыш сыныптарда барлық пәндер ана тілінде оқытылғаны жөн. Ана тілін еркін меңгерген оқушы өзге тілдерді де оңай игереді. Сондықтан бастауыш сыныптағы мұғалімдер оқушылардың мемлекеттік тілді жетік меңгеруіне ерекше мән беруі тиіс.

Оқу сауаттылығын дамыту әдістері

Бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын дамыту үшін түрлі әдістер мен технологияларды қолдануға болады. Соның ішінде тиімді әдістердің бірі – “ДЖИГСО” әдісі. Бұл тәсіл оқушылардың мәтінді бөліктерге бөліп оқып, өзара талқылауына негізделген. Оқушылар мәтін мазмұнын бір-біріне түсіндіріп, пікір алмасу арқылы оны терең меңгереді.Тағы бір тиімді әдіс – “Елестету көрінісі”. Бұл тәсілде оқушылар мәтін мазмұнын елестетіп, оны сурет немесе сызба түрінде бейнелейді. Бұл олардың есте сақтау қабілетін жақсартып, мәтінді терең түсінуге ықпал етеді.

“Даналық ағашы” әдісі оқушылардың сыни ойлау дағдыларын дамытуға көмектеседі. Мұнда оқушылар тақырып бойынша сұрақтар құрастырып, жауап береді. Бұл олардың логикалық ойлауын жетілдіріп, өз пікірін дәлелдей білуге үйретеді.Оқу сауаттылығын дамытуда “Баяндама” әдісі де тиімді. Оқушылар мәтінді оқып, оның мазмұнын сызба немесе сурет арқылы көрсетеді. Кейін әр оқушы өз көршісінің сызбасын пайдаланып, мәтін бойынша баяндама жасайды. Бұл әдіс оқушылардың ойлау қабілетін дамытып, ақпаратты құрылымдауға үйретеді.

Оқушылардың білім сапасына әсері

Оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған әдістер оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға, логикалық ойлауын жетілдіруге және жазу дағдыларын жақсартуға көмектеседі. Бұл бастауыш сынып оқушыларының білімін жүйелі түрде меңгеруіне ықпал етеді. Жаңаша оқыту тәсілдері арқылы оқушылар:

• Мемлекеттік білім беру стандарттарының талаптарына сәйкес білім алады;

• Оқу сауаттылығын дамытады;

• Мәтінді түсініп оқып, негізгі ойды анықтай алады;

• Ақпаратты талдау және өз ойын дәлелді түрде жеткізу дағдыларын қалыптастырады;

• Логикалық ойлау қабілетін дамытады;

• Өз пікірін еркін білдіруге үйренеді.

Оқу сауаттылығын дамыту – оқушылардың жан-жақты дамуының кепілі. Бұл дағдылар олардың болашақтағы білім алуында, кәсіби жолында және қоғамда өз орнын табуында үлкен рөл атқарады. Сондықтан бастауыш сыныпта оқу сауаттылығын дамытуға ерекше мән беру қажет.

Бастауыш сынып мұғалімдері оқу сауаттылығын қалыптастыру барысында оқушылардың жас ерекшеліктерін, қызығушылықтарын ескере отырып, тиімді әдіс-тәсілдерді қолдануы тиіс. Интерактивті оқыту әдістері, шығармашылық тапсырмалар, топтық жұмыстар оқушылардың белсенділігін арттырып, білім алу процесін қызықты әрі нәтижелі етеді.Қорыта айтқанда, бастауыш сыныптарда оқу сауаттылығын дамыту – сапалы білім берудің және оқушылардың танымдық қабілетін арттырудың маңызды аспектісі. Бұл бағыттағы жұмыстарды жүйелі түрде жүргізу – болашақ ұрпақтың білімді, ойы ұшқыр, бәсекеге қабілетті азамат болып қалыптасуына жол ашады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. ҚР Білім және ғылым министрлігі. Бастауыш білім беру мемлекеттік стандарты. – Астана, 2023.

2. Выготский Л.С. «Ойлау және сөйлеу». – Алматы: Ғылым, 2020.

3. Жұмабаева Ә. «Оқу сауаттылығын дамыту әдістері». – Алматы: Мектеп, 2021.

4. Мұқанов М. «Балалар психологиясы». – Алматы: Білім, 2019.

5. Қайырбекова А. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі». – Астана: НЗМ ДББҰ, 2022.

6. OECD. «PISA зерттеулері және оқу сауаттылығы». – Париж, 2021.

7. Назарбаев Зияткерлік мектептері. «Бастауыш сыныпта оқыту әдістемелері». – Нұр-Сұлтан, 2020