Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын арттыру жолдары

Кіріспе

XXI ғасырдың білім беру жүйесіндегі басты мақсат – оқушының білімді меңгеруі ғана емес, оны өмірде қолдана білуі, түрлі жағдаяттарда шешім қабылдай алу қабілетін дамыту. Осы тұрғыдан қарағанда «функционалдық сауаттылық» ұғымы ерекше мәнге ие. Қазақстан Республикасында білім беру саласындағы реформалар, атап айтқанда, «Қазақстан-2050» стратегиясы, Білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламалары, халықаралық зерттеулерге қатысу – мұның барлығы функционалдық сауаттылықты арттыру қажеттігін айқындайды.

PISA, TIMSS сияқты халықаралық зерттеулерде қазақстандық оқушылардың білім деңгейінен бөлек, оны күнделікті өмірлік жағдаяттарда пайдалану қабілеті тексеріледі. Бұл жерде бастауыш сыныптағы іргетас маңызды рөл атқарады.

I. Функционалдық сауаттылықтың теориялық негіздері

Функционалдық сауаттылық – адамның алған білімін, білігі мен дағдыларын түрлі өмірлік жағдайларда қолдана білу қабілеті. Ол тек оқу, жазу, санау дағдысымен шектелмейді, сонымен бірге:

ақпаратты іздеу, талдау және қайта өңдеу;

сын тұрғысынан ойлау;

қарым-қатынас жасау және өз ойын жеткізу;

өмірлік міндеттерді шешу;

шығармашылықпен әрекет ету сияқты қабілеттерді қамтиды.

Педагогикалық тұрғыдан алғанда, функционалдық сауаттылықтың қалыптасуы оқушының құзыретті тұлға болып дамуына жол ашады.

II. Бастауыш мектептегі функционалдық сауаттылықты қалыптастыру ерекшеліктері

Бастауыш мектеп – оқушы тұлғасының қалыптасуындағы алғашқы әрі маңызды саты. Осы кезеңде оқушылардың ойлау жүйесі, тілдік қоры, танымдық қабілеттері белсенді дамиды.

Ерекшеліктері:

Оқушының оқу әрекеті жаңа басталып, дағды қалыптастыру кезеңі жүреді.

Балалардың қызығушылығы жоғары, бірақ тұрақсыз. Сондықтан тапсырмалар өмірмен байланысты әрі ойын түрінде берілуі тиіс.

Оқушының әлеуметтік ортаға бейімделуі жүріп жатады. Сондықтан топтық жұмыс, бірлескен әрекет маңызды.

III. Функционалдық сауаттылықты арттыру жолдары

1. Оқу дағдысын дамыту

Көркем және ғылыми-танымдық мәтіндерді оқыту;

Мәтін бойынша сұрақ-жауап, пікір білдіру, негізгі ойды табу;

Оқылғанды өмірмен байланыстыру.

2. Мәтіндік және практикалық есептер

Математикадағы есептерді күнделікті тұрмыспен байланыстыру (дүкеннен зат сатып алу, уақытты есептеу, жол қашықтығын анықтау).

Логикалық тапсырмалар беру арқылы ойлау қабілетін жетілдіру.

3. Жобалық жұмыс

«Менің отбасым», «Табиғатты қорғау», «Денсаулықты сақтау» тақырыбында шағын жоба дайындау.

Оқушы өзі зерттеген ақпаратын сынып алдында қорғау.

4. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану

Бейнематериал, анимация, презентация пайдалану;

Онлайн тесттер, интерактивті ойындар ұйымдастыру.

5. Сын тұрғысынан ойлау әдістері

«Ойлан – Жұптас – Бөліс», «Венн диаграммасы», «Бес жолды өлең», «Кластер».

Бұл әдістер оқушыны салыстыруға, қорытынды жасауға, өз ойын дәлелдеуге үйретеді.

6. Құндылықтарға баулу

Ынтымақтастықта жұмыс істеу, өзгенің пікірін тыңдау;

Ұлттық салт-дәстүрді есептер мен мәтіндерде қолдану.

IV. Мұғалімнің және ата-ананың рөлі

Мұғалімнің рөлі:

Оқушыларға тек білім беріп қана қоймай, алған білімін тәжірибеде қолдануға бағыттау;

Әр оқушының қабілетін ескеріп, саралап оқыту;

Қызығушылығын арттыратын әдіс-тәсілдерді қолдану.

Ата-ананың рөлі:

Баланың оқуына қызығушылық таныту;

Үйде кітап оқу, есеп шығару, күнделікті өмірде алған білімін қолдануға мүмкіндік беру;

Баланы ынталандыру, мадақтау.

V. Тәжірибеден мысалдар

Математика: «Әкең дүкеннен 5 алма алды. Үйде 3 алма бар еді. Барлығы неше алма болды?» – бұл қарапайым есеп баланың тұрмыстық жағдаймен байланыстыра ойлауына мүмкіндік береді.

Әдебиеттік оқу: Мәтіннен негізгі ойды табу, оны күнделікті өмірмен байланыстырып айту.

Дүниетану: «Судың пайдасы» тақырыбында тәжірибе жасап, қорытынды шығару.

Қорытынды

Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту – заманауи білім берудің басты міндеттерінің бірі. Бұл бағытта мұғалім, ата-ана және оқушы арасындағы бірлескен жұмыс қана нәтижеге жеткізеді. Функционалдық сауаттылығы қалыптасқан оқушы алған білімін өмірлік жағдаяттарда тиімді пайдалана алады, сондықтан ол болашақта бәсекеге қабілетті тұлға болып қалыптасады.