Суйеубаев Айбусын Темиржанович

тарих пәнінің мұғалімі

Ерте темір дәуіріндегі Қазақстан тайпаларының тұрмысы

Кіріспе
Қазақстан аумағындағы ерте темір дәуірі б.з.б. VIII ғасырдан басталып, б.з. V ғасырына дейін жалғасты. Бұл кезеңде қоғамдық- экономикалық өзгерістер қарқынды жүріп, тайпалардың шаруашылығы жетілді, әлеуметтік жіктелу күшейді. Дәл осы дәуірде сақтар, үйсіндер және қаңлылар сияқты ірі тайпалық бірлестіктер өмір сүрді. Олардың тұрмыс-тіршілігі, шаруашылығы, мәдениеті кейінгі қазақ халқының қалыптасуына негіз болды.

Шаруашылық ерекшеліктері

Ерте темір дәуірі тайпалардың негізгі кәсібі – мал шаруашылығы болды. Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы кең тарады. Малдың ішінде жылқы, қой және түйе басты орын алды. Жылқы көшпелілер үшін аса маңызды болды: ол көлік әрі соғыс құралы, сонымен қатар тұрмыстағы ең сенімді серігі саналды. Сақтар мен үйсіндердің арбалы жекпеш жылқылары, атты әскерлері сол дәуірдегі әскери істің дамығанын көрсетеді. Таулы аймақтар мен өзен аңғарларында егіншілік дамыды. Археологиялық қазбалар кезінде табылған кетпендер, дән үккіштер мен қыш ыдыстар – егіншілік мәдениетінің болғанын дәлелдейді. Негізгі дақылдар арпа, тары және бидай болған. Сонымен қатар аңшылық пен балық аулау қосымша кәсіп ретінде сақталған. Темірді өндіру мен өңдеу де тұрмыстың ажырамас бөлігіне айналды. Қару-жарақ, еңбек құралдары мен әшекей бұйымдары темірден жасалды. Бұл дәуірдегі металлургия дамуы қоғамның экономикалық және әлеуметтік өркендеуіне ықпал етті.

Қоныстары мен тұрғын үйлері

Көшпелі және жартылай көшпелі өмір салты олардың қоныстану жүйесін анықтады. Көшпелілер жазда жайлауға, қыста қыстауға көшіп отырған. Киіз үй – көшпелі малшылардың ең қолайлы баспанасы болды. Ол тез жиналып, қайта құрылып, мал жайылымына байланысты қоныс аударуға ыңғайлы болды. Жартылай отырықшы тайпалар қыста ағаш, тастан немесе шикі кірпіштен тұрғызылған үйлерде өмір сүрді. Олардың іргелері мен ошақ орындары археологиялық зерттеулер барысында табылған.

Киім кешек пен әшекей бұйымдары

Ерте темір дәуіріндегі тайпалардың киімдері мал өнімдерінен дайындалды. Жүннен тоқылған маталар, теріден тігілген сырт киімдер кең қолданылды. Жылқы терісі мен қой жүні тұрмысқа қажетті ең қолайлы шикізат болды. Әшекей бұйымдары алтыннан, күмістен, қола мен темірден жасалды. Сақ шеберлері аң стиліндегі өнерді дамытып, қасқыр, барыс, бұғы, қанатты тұлпар бейнелерін әшекейлерге түсірді. Бұл олардың дүниетанымы мен табиғатқа деген құрметпен айқын көрсетеді.

Қоғамдық құрылыс және әлеуметтік қатынастар

Ерте темір дәуірінде қоғамда әлеуметтік теңсіздік күшейді. Әскербасылар, билеушілер мен абыздар жоғары топты құрады. Қарапайым малшылар мен егіншілер қоғамның негізгі бөлігінен тұрды. Қорымдардан табылған бай қабірлер – әлеуметтік айырмашылықтың айқын дәлелі. Мәселен, Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» сақ ақсүйектерінің байлығы мен мәртебесін көрсетеді. Бесшатыр қорғандары мен Шілікті жазығындағы обалар да осыны дәлелдейді.

Рухани өмір және дүниетаным

Ерте темір дәуіріндегі тайпалар табиғат күштеріне табынған. Күн, от, су және жер құдіретті деп саналды. Ата-баба аруағына сыйыну ерекше орын алды. Аң стиліндегі өнер – олардың мифологиясы мен сенімдерінің көрінісі. Бұл стиль тек әшекей емес, сонымен бірге олардың дүниетанымының символы еді.

Қорытынды
Қорыта айтқанда, ерте темір дәуіріндегі Қазақстан тайпаларының тұрмысы – мал шаруашылығына негізделген көшпелі өмір салтынан, қолөнер, металлургия және егіншіліктен құралды. Олардың қоныстары, тұрғын үйлері, киімдері мен әшекейлері өз заманындағы мәдениеттің дамығанын дәлелдейді.Қоғамдық құрылыс пен дүниетаным ерекшеліктері қазақ халқының этникалық және рухани тамырына айналды.

. Пайдаланылған әдебиеттер

1. Геродот. Тарих. – Алматы: Ғылым, 1999.

2. Страбон. География. – Мәскеу: Наука, 1976.

3. Дарий патшаның Бехистун жазбалары // Ежелгі шығыс деректері. – Астана, 2005.

4. Марғұлан Ә.Х. Ежелгі мәдениет куәлары. – Алматы: Жазушы, 1984.

5. Ақышев К.А. Көне мәдениет куәлары. – Алматы: Ғылым, 1986.

6. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – Москва: Наука, 1967.

7. Кузьмина Е.Е. Происхождение скифов. – Москва: Наука, 1994.

8. Самашев З.С. Сақтар тарихы мен мәдениеті. – Алматы: 2010