Мақала ШҚО-ның Өскемен қаласының халық санағы

ӘОЖ 314.113 (574.42)

ШҚО – ның Өскемен қаласының халық санағы

Ж. С. Аубакирова, Н.Қ. Мейрамбаева

С. Аманжолов атындағы ШҚМУ, Өскемен, Қазақстан Республикасы

Мақалада Өскемен қаласының халқының демографиялық көрсеткіштері: санының динамикасы, жастық құрамы мен ұлттық құрамы, жұмыспен қамтылуын қарастырамыз. Анализ жасау үшін хронологиялық талдау негізіне 1939-2014 жылдар аралығын қамтимыз.

Зерттелетін хронологиялық шеңберді екі кезеңге бөлеміз: бірінші кезең кеңестік кезеңінің жылдары 1939-шы жылдан 1989-шы жылға дейін, екінші кезең 1989-шы жылдан 2014-шы жылға дейін.

Өскемен қаласы Қазақстанның шығыс бөлігінде Ертіс пен Үлбі өзендерінің сағасында орналасқан, көлемі 54,4мың га жерді алып жатыр. Қала халқын 320,2 мың адам құрайды.

Қазіргі Өскемен Қазақстандағы түсті металдар орталығының бірі саналады. Аймақтың жетекші салалары – түсті металдар өндіру, машина жасау. Өскемен қаласы бойынша 6072 шаруашылық субьектісі, 143 акционерлік қоғам, 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 48 шаруа қожалығы, 1333 сауда кәсіпорны тіркелген[1].

Өскемен қаласы – егемендік алған Қазақстанның көрікті қалаларының бірі.

1 кесте. Өскемен қаласының 1939-2014 жж санының динамикасы[2]

1939 – шы жылы Өскемен қаласы ШҚО – ның орталығы болды және де осы жылы халық санағы өткізілді. 2014 жылы адам саны 1939 жылдан бері 305662 адамға көбейген. Тарихта қазақтардың қалаға қарай көшуі ХХ ғасырдың 50 - 60-шы жылдарында байқалады. Кеңес одағынан кейін Өскемендегі қазақтардың саны 3.7 пайызға өсті. Ал орыстар 1.4 ке азайды. Нәтижесінде қаладағы қазақтардың саны 2014 жылдан 1989 жылға қарағанда екі есеге өскен. Орта есеппен алғанда Өскемен қаласының қазақтарның өсуі 2009-2014 жылдары - 1.8 есе жоғары(11.5%), бұл алдыңғы екі онжылдықпен салыстырғанда (6.6).

Алдағы жылдарда ауылды жерлерден қалаға қарай қоныс аударушылардың саны одан ары жоғарылауы мүмкін. Бұған себеп, 2000-шы жылдары дүниеге келгендердің қалаға оқуға немесе жұмыс іздеп келулері болмақ.

2 кесте. Өскемен қаласының халқының ұлттық құрамы(1939 жылдан 2016 жылдар аралығы) [3]

Тарихта қазақтардың қалаға қарай қоныс аударуы ХХ ғасырдың 50-60-шы жылдарыда ерекше байқалады. 1959 - 1979-шы жылдарда қаладағы қазақтардың саны 64,9% ға ұлғайған. Бірақ осы жылдары қазақтармен қоса, орыстардың да қалаға қарай көптеп көшіп келуімен ерекшеленеді.

3 кесте. Өскемен қаласының халқының жас жыныстық және ұлттық құрамы, 2009 ж[4].

1 диаграмма. Өскемен қаласының халқының жас жыныстық және ұлттық құрамы, 2009 ж

Қазақтардың жастық құрамы әлде қайда жасырақ. Өскемен қаласының 60 жастан асқан адамдарының саны бар жоғы 5,9 пайызды құрайды. Ал орыстардыкы – 19,4. Барлық халықаралық стандарттар бойынша 60 жастан асқан адамдардың үлесі жастық құрымының ішінде 7% дан асса, осы халық кәрі халық деп саналады. Қазақ халқының жастық құрамы жас, ал орыс халқы өте кәрі ұлт болып есептелінеді. Қазақтарда әр 100 жас адамға (20 жасқа дейін)18 кәрі адам (60 жас және одан үлкен) келеді, ал орыс халқында әр 100 жас адамға 103 кәрі адамнан келеді. Болашақта Өскемен қаласының халық санының қандай болып өзгеретіні қазіргі жастардың ұрпақ әкелу жүйесіне байланысты болмақ.

4 кесте. Өскемен қаласының халқының жұмыспен қамтамасыз ету құрылымы[5]

Өскемен қаласының ірі және орта кәсіпорындары мен ұйымдарына 28193 адам еңбекке тартылған, ауыл шаруашылығында 2100 адам, 14603 адам - құрылыста, 19006 адам – білім мен денсаулық сақтау саласында, 26308 адам саудада, 13225 адам – көлік пен байланыс саласында т.б. еңбек етеді.

17,7 мың адам шағын және орта бизнеске қамтылған. Шығыс Қазақстан облысындағы байланыс автомобиль, теміржол, өзен және әуе жолдары арқылы жүзеге асырылады. Көлік желісі автомобиль жолдарына негізделген. Қала аумағында 631 орындық 10 қонақжай, 63 мектеп (52- мемлекеттік түрдегі және 11- жеке), олар 47,1 мың оқушыны қамтиды, 14 жоғары оқу орны (17,1 мың студент), 11 орта оқу орындары (6,3 мың оқушы), 7 кәсіби-техникалық мектеп (3,4 мың оқушы), 26 мектепке дейінгі балалар мекемелері және 29 мәдениет мекемелері бар.[6]

Қорытындылай келе, Н.Ә.Назарбаев: «15 жыл ішінде қазақтардың қалалық ұлтқа статистика жағынан ғана емес, мән - мағынасы жағынан да айналғанына көп ешкім назар аудармады... Бүгін... Бизнестің барлық салаларында, менеджментте, ақпараттық технологиялар салаларында, басқада көптеген дамыған салаларда қалалық қазақтар жұмыс жасауда. Ұлт дәрежесінің деңгейі және қазақтардың ұлттық өзін-өзі бағалауы нағыз мемлекет құраушы ұлт дәрежесіне сай болды»[7]. Елбасымыздың сөзіне мысал ретінде өзіміздің Өскемен қаласынан көрдік.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. https://kk.wikipedia.org/wiki/Өскемен

2. Итоги переписи населения 1999 г. по Восточно-Казахстанской области. Т.2. – Алматы, 2001. С.43

3. Этнодемографический сборник РК, 2014

4. Статитический сборник/Под ред. Смаилова А.Аю – Астана, 2011. С.9-10

5. ВКО. Итоги национальной переписи населения РК 2009 год. Том 3.

6. Алексеенко А.Н. Место встречи Усть-Каменогорск: два мира, два образа жизни в поисках взаимодействия и сотрудничества, 2016. С.77-80

7. Назарбаев Н. В каждом сердце – родная страна: речь на 12-й сессии Ассамблеи народа Казахстана//Казахстанская правда, 25 октября 2006 г.