«НАЗАРБАЕВ ЗИЯТКЕРЛІК МЕКТЕПТЕРІ»
ДЕРБЕС БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМЫ

МАТЕМАТИКА
Оқу жоспары
2019-2020 оқу жылы

4-сынып

Мазмұны
Ұзақ мерзімді жоспар
Тілдік мақсаттар туралы
Орта мерзімді жоспар
1А-бөлім: Көптаңбалы сандар нумерациясы және оларға амалдар
қолдану
1В-бөлім: Бір таңбалы санға көбейту және бөлу
1C-бөлім: Жылдамдық, уақыт, арақашықтық
1D-бөлім: Геометриялық фигуралар
2A-бөлім: Көбейту және бөлу
2B-бөлім: Есеп шығару
3А-бөлім: Қозғалысқа, өнімділікке берілген есептер
3B-бөлім: Бөлшектер және пайыз. Есептер
3С-бөлім: Шеңбер, дөңгелек
4A-бөлім: Теңдеу, теңсіздік, өрнектер
4B-бөлім: Есептер
4C-бөлім: Үшбұрыштар. Симметрия
Қысқа мерзімді сабақ жоспарының үлгісі

3
12
14
14
35
47
53
57
74
89
107
139
144
173
193
234

2

Ұзақ мерзімді жоспар
Математика пәні. 4-сынып.
1-тоқсан

2-тоқсан

3-тоқсан

4-тоқсан

1А-бөлім – Көптаңбалы сандар 2А бөлім – Көбейту мен бөлу
3А
бөлім
–
Қозғалысқа, 4А бөлім – Теңдеу, теңсіздік,
нумерациясы
және
оларға «Мәдени мұра»,
өнімділікке берілген есептер
өрнектер
амалдар қолдану
«Ғарышқа саяхат»,
«Мамандықтар
әлемі» «Табиғи құбылыстар»,

«Менің
Отаным
– тақырыптары аясында
«Қоршаған ортаны қорғау» «Болашаққа
саяхат»
Қазақстан»,
тақырыптары аясында
тақырыптары аясында
«Адами
құндылықтар» 4.1.2.9 санды қосындыға көбейту,
санды көбейтіндіге көбейту және 4.5.1.1 есепті сызба, алгоритм, 4.2.2.1 қос теңсіздіктердің
тақырыптары аясында
4.1.1.1 көптаңбалы сандардың
құрылу жолын түсіну, натурал
сандар қатарындағы 1 000 000
көлеміндегі
санның
орнын
анықтау
4.1.1.2 көптаңбалы сандарды оқу,
жазу және салыстыру, сандарды
берілген
разрядқа
дейін
дөңгелектеу
4.1.1.3 көптаңбалы сандардың
разрядтық, кластық құрамын
және разрядтық бірліктердің
жалпы
санын
анықтау,
разрядтық
қосылғыштар
қосындысына жіктеу
4.1.1.4 санаудың ірі бірлігі –
миллионды
құрастыру;
жүз

бөлу
ережелерін
қолдану;
4.1.2.12** нөлмен аяқталатын
көптаңбалы сандарды бір таңбалы
санға жазбаша көбейту және бөлу
алгоритмін қолдану
4.1.2.10** көптаңбалы сандарды екі
таңбалы
сандарға
қалдықпен
бөлуді орындау
4.1.2.11** екі таңбалы санға
жазбаша көбейту және бөлу
алгоритмін қолдану
4.1.2.12** нөлмен аяқталатын
көптаңбалы сандарды екі таңбалы
санға жазбаша көбейту және бөлу
алгоритмін қолдану
4.1.2.10** көптаңбалы сандарды
үш таңбалы сандарға қалдықпен
бөлуді орындау
4.1.2.11** үш таңбалы санға

дөңгелек диаграмма, график
түрінде модельдеу
4.5.1.2** есептерді шығаруда
жұмысқа
жіберілген
уақыт,
атқарылған жұмыс; өнімділік/
егіннің түсімділігі; ауданы мен
массасы/
жылдамдық,
арақашықтық,
уақыт
шамаларының өзара тәуелділігін
пайдалану
4.5.1.9 ** артынан қуып жету, бір
бағыттағы
қалып
қою
қозғалысына берілген есептерді
арифметикалық және алгебралық
әдіспен шешу
4.4.2.1
математикалық
мазмұндағы
пікірлер
құру,
олардың ақиқаттығын немесе
жалғандығын анықтау

шешімдер жиынын табу
4.2.2.2 39 + 490: k = 46;
230 а +40=1000:2; түріндегі
теңдеулерді шешу
4.2.1.1 санды және әріпті
өрнектерді түрлендіру
4.2.1.2 әріптердің берілген
мәндеріндегі бірнеше әрпі бар
әріпті өрнектің мәнін табу
4.2.1.3 әріпті өрнектерді құру
және
есептер
шығару
барысында қолдану
4.2.1.6
бөлімдері
бірдей
бөлшектері бар өрнектерді
салыстыру
4.2.1.7 төрт амалдан артық
жақшалы және жақшасыз
өрнектерде
арифметикалық
амалдардың орындалу тәртібін
3

1-тоқсан

2-тоқсан

3-тоқсан

4-тоқсан

миллион көлемінде санау, жазу,
салыстыру
4.1.2.2 көптаңбалы сандармен
арифметикалық
амалдарды
орындауда 0 мен 1 сандарының
қасиеттерін қолдану
4.1.2.5 көптаңбалы сандарды
ондық құрамы негізінде ауызша
қосу және азайтуды орындау;
микрокалькулятордың көмегімен
есептеулер жүргізу
4.1.2.8
көптаңбалы сандарды
жазбаша қосу және азайту
алгоритмдерін қолдану
4.1.3.1 кеңістік геометриялық
фигураларды
атау,
көлемді
өлшеуге арналған өлшемдер мен
құралдарды таңдау, текшелермен
(кубиктермен) (1 см3) өлшеу
4.1.3.2 мм3, см3, дм3, м3, га, ар
өлшем бірліктерін қолданып
өлшеу
4.1.3.3**шамалар
мәндері:
ұзындық : мм, см, дм, м, км/
масса : г, кг, ц, т/ аудан : мм2 ,см2,
дм2, м2 , га, ар / көлем (
сыйымдылық) : л, мм3, см3, дм3,
м3 өлшем бірліктерін салыстыру
4.1.3.4 ұзындық : мм, см, дм, м,

жазбаша көбейту және бөлу
алгоритмдерін қолдану
4.1.2.12** нөлмен аяқталатын
көптаңбалы сандарды үш таңбалы
санға жазбаша көбейту және бөлу
алгоритмін қолдану
4.1.2.13 бөлінді мәнінде нөлдер
болатын жағдайда көптаңбалы
санды бір таңбалы/екі таңбалы/үш
таңбалы санға бөлу алгоритмін
және кері амал алгоритмін қолдану
4.2.1.8**
қалдықпен
бөлу
формуласын (a=b•c+r)/ шығарып
алу және қолдану

4.4.2.2
кеңістіктік
ойлау
қабілетін дамытуға арналған
логикалық есептерді шығару
4.4.4.1 «таңдап алу» әдісімен
комбинаторлық
есептерді
шығару
4.3.3.1 қозғалыстың басталуы
мен бағытын пайдалана отырып,
нысандар қозғалысы сызбасын
құру, сәйкес есептеулер жүргізу
4.3.3.2 нысандардың бастапқы
орны мен қозғалыс бағытын (бірбіріне қарама-қарсы, бірінен бірі
қарама-қарсы
бағытта)
анықтау
4.2.1.8** қуып жету қозғалысы
мен қалып қою қозғалысына
байланысты
формулаларды
шығарып алу және қолдану
4.5.2.5
ақпаратты
түсіндіру,
салыстыру және мәліметтерді
жиынтықтау,
қозғалыс
графиктерін құру, қозғалысқа
арналған
есептерге
сызба
құрастыру

анықтау, олардың мәнін табу
4.4.1.3 есептерді, теңдеулер
мен теңсіздіктерді шешуде
жиындардың қиылысуы мен
бірігуінің ауыстырымдылық
және терімділік қасиеттерін
қолдану

4

1-тоқсан

2-тоқсан

3-тоқсан

4-тоқсан

км/ масса : г, кг, ц, т/ аудан : мм2,
см2, дм2, м2, га, ар/ көлем : мм3 ,
см3, дм3, м3 / уақыт : сек, мин, сағ,
тәул.,
жыл,
ғасыр
өлшем
бірліктерін олардың арақатысына
сүйеніп түрлендіру
4.1.3.5 уақыт өлшем бірлігінің
үлесін табу (1/60 сағ =1 мин;
1
/2 сағ
=
30
мин;
1/7 апта= 1 күн)
4.1.3.6 10 000, 20 000 тг
купюраларды
және
түрлі
мемлекеттің
валюталарын
(рубль, евро, доллар) ажырату
және түрліше төлем жасау
4.4.3.1 1 000 000-ға дейінгі
сандар/
бөлімдері
немесе
алымдары
бірдей
жай
бөлшектер
тізбектерінің
заңдылықтарын анықтау
1В бөлім – Бір таңбалы санға
көбейту және бөлу
4.1.2.3 көптаңбалы сандармен
есептеулер жүргізгенде қосу
және көбейтудің қасиеттерін
қолдану
4.1.2.4
2-ге,
5-ке,
10-ға
бөлінгіштік белгілерге сүйеніп,
натурал сандарды топтастыру

2В бөлім– Есеп шығару
4.5.1.2**
есептерді
шығаруда
жұмысқа
жіберілген
уақыт,
атқарылған
жұмыс;
өнімділік
шамаларының өзара тәуелділігін
пайдалану
4.5.1.4
шамалар
арасындағы
тәуелділікке;
пропорционал
бөлуге, белгісізді екі айырым

3В бөлім – Бөлшектер және
пайыз. Есептер
4.1.1.5 пайыз бүтіннің жүзден бір
бөлігі екенін түсіну
4.1.1.6 дұрыс бөлшек, бұрыс
бөлшек,
аралас
сандарды
ажырату
4.4.3.1**
бөлімдері
немесе
алымдары бірдей жай бөлшектер

4В бөлім – Есептер
4.1.2.5**микрокалькуляторды
ң
көмегімен
есептеулер
жүргізу
4.5.1.4** шамалар арасындағы
тәуелділікке; пропорционал
бөлуге, белгісізді екі айырым
бойынша табуға берілген
есептерді талдау және шығару
5

1-тоқсан

2-тоқсан

3-тоқсан

4-тоқсан

4.1.2.5 көптаңбалы сандарды
ондық құрамы негізінде ауызша
қосу және азайтуды орындау;
микрокалькулятордың көмегімен
есептеулер жүргізу
4.1.2.6 10, 100, 1000 сандарына
қалдықсыз және қалдықпен бөлу
4.1.2.7 екі таңбалы/үш таңбалы
сандарды бір таңбалы санға
ауызша көбейту мен бөлуді
орындау
4.1.2.10** көптаңбалы сандарды
бір таңбалы/ екі таңбалы /үш
таңбалы сандарға қалдықпен
бөлуді орындау
4.4.1.1 жиындар арасындағы
қатынастың (тең, қиылысатын,
қиылыспайтын жиындар, ішкі
жиын) сипатын анықтай білу

бойынша табуға берілген есептерді
талдау және шығару
4.5.1.9 **бір-біріне кездесу және
қарама-қарсы
бағыттағы
қозғалысына берілген есептерді
арифметикалық және алгебралық
әдіспен шешу

тізбектерінің
заңдылықтарын
анықтау
4.1.2.1 бөлімдері бірдей жай
бөлшектерді қосу және азайтуды
бөлімді сол қалпында қалдырып,
сәйкес алымдарды қосу және
азайту деп түсіну
4.1.2.14 аралас санды бұрыс
бөлшекке және бұрыс бөлшекті
аралас санға айналдыру
4.1.2.15 бөлімдері бірдей жай
бөлшектерді қосу және азайту
алгоритмін қолдану
4.2.1.4 бөлімдері бірдей жай
бөлшектерді қосу және азайту
алгоритмін әріпті теңдік түрінде:
көрсету және қолдану
4.2.1.5
бөлімдері
немесе
алымдары
бірдей
жай
бөлшектерді салыстыру, сан
сәулесінде салыстыру
4.2.1.6 бөлімдері бірдей жай
бөлшектері
бар
өрнектерді
салыстыру
4.5.1.3 бүтіннің бөлігін табуға
берілген есептерді талдау және
шешу, кері есеп құрастыру,
шығару
4.5.2.1
жай
бөлшектердің

4.5.1.5
тікбұрышты
параллелепипедтің (текшенің)
көлемі
мен
қырының
ұзындығын табуға берілген
есептерді талдау және шығару
4.5.1.6
әртүрлі
құрама
есептерді
құрастыру,
салыстыру, шығару
4.5.1.7
үш-төрт
амалмен
шығарылатын
есептерді
модельдеу және түрлі әдіспен
шығару, ең тиімді әдісті
анықтау
4.5.1.8 теңдеу мен санды
өрнек арқылы құрама есепті
шығарудың
моделін
құрастыру

6

1-тоқсан

1С бөлім – Жылдамдық, уақыт,
арақашықтық
4.2.1.8**
бірқалыпты
түзу
сызықты
қозғалыстағы
арақашықтық формуласын s=v•t,
t=s: v, v=s:t шығарып алу және
қолдану
4.5.1.2** есептерді шығаруда
жылдамдық,
арақашықтық,
уақыт
шамаларының
өзара
тәуелділігін пайдалану
4.4.1.3** есептерді, теңдеулер
мен
теңсіздіктерді
шешуде
жиындардың қиылысуы мен
бірігуінің
ауыстырымдылық
және терімділік қасиеттерін
қолдану

2-тоқсан

3-тоқсан

4-тоқсан

құрылуын, салыстыру, қосу және
азайтуды көрнекі бейнелеу үшін
жазық фигуралардың бөлігі және
сан сәулесін қолдану
4.5.2.4** пайызды % символымен
(10%, 20 %, 25 %, 50 %, 70 %, 100
%) белгілеуді қолдану
3С бөлім– Шеңбер, дөңгелек
4С бөлім - Үшбұрыштар.
4.3.2.2** дөңгелекті радиусы Симметрия
бойынша сызу.
4.3.1.1**
тікбұрышты
параллелепипедті
ажырату
және атау
4.3.1.2
үшбұрыштарды
классификациялау
4.3.1.4 суретте бейнеленген
құрастырылған
фигуралардың,
қоршаған
ортадағы
жазық
фигуралардың
ауданын
анықтау
4.3.1.5 жазық фигураларды
оське қарағанда симметриялы
болатын
фигуралармен
толықтыру;
бұрыштың
шамасын табу
4.3.2.1
нүктелі
қағазда
перпендикуляр
түзулер,
симметриялы
және
симметриялы емес жазық
7

1-тоқсан

2-тоқсан

3-тоқсан

4-тоқсан
фигураларды сызу
4.3.2.2** градустық өлшемі
бойынша
бұрыш;
екі
қабырғасы
бойынша
тікбұрышты
үшбұрыш;
тікбұрышты
сызғыштың
көмегімен
түзуге
перпендикуляр түзу сызу
4.3.2.3 кеңістік геометриялық
фигуралардың
(пирамида,
цилиндр, конус) жазбасын
тану және моделін жинау
4.3.2.4 симметриялы және
симметриялы емес жазық
фигураларды бір - бірінен
ажырату
және
оларды
қоршаған ортадағы заттармен
сәйкестендіру
4.4.1.2 түзу сызықтардың,
геометриялық фигуралардың
қиылысуын көрсету, қиылысу
және
бірігу
аймақтарын
белгілеу
4.4.3.2 заңдылықты немесе
ережені өзі таңдап, сандар/
сандар тобы тізбектерін құру
4.5.2.4
пайызды
%
символымен (10%, 20 %, 25
%, 50 %, 70 %, 100 %),
8

1-тоқсан

2-тоқсан

3-тоқсан

4-тоқсан
бұрыштың
градустық
0
өлшемін
символымен
белгілеуді қолдану

1D – бөлім Геометриялық
фигуралар
4.3.1.1** текше, тікбұрышты
параллелепипед және олардың
элементтерін
(төбесі,
қабырғалары,
қырлары)
бірбірінен ажырату және атау
4.3.1.3
тікбұрышты
параллелепипед
көлемінің
формуласын
(V=a•b•c) қорытып шығару және
қолдану
4.3.1.4
суретте
бейнеленген
құрастырылған фигуралардың,
қоршаған
ортадағы
жазық
фигуралардың ауданын анықтау
4.5.2.3 текшені, тікбұрышты
параллелепипедті
латын
алфавитінің бас әріптерімен
таңбалау, оларды таңбалануы
бойынша оқу
4.5.1.2** есептерді шығаруда
биіктік, ені, ұзындық, көлем
шамаларының өзара тәуелділігін
пайдалану
9

Ескертулер:
Ұ – ұжымдық жұмыс
Т – топтық жұмыс
Ж –жұптық жұмыс
Ө – өзіндік жұмыс

ОТ –оқушының тәжірибелік зерттеуі
МК – мұғалімнің көрсетілімі
қ – қалыптастырушы бағалау

10

Тілдік мақсаттар туралы
Пән мазмұнын екінші немесе үшінші тіл арқылы оқыта отырып, жалпы білім беретін
мектептер пән мазмұны мен тілдің қатар меңгерілуіне көмектесетін ортаны құруды мақсат
етеді. Әр пәннің өз тілдік стилі бар, оны нақты бір пәннің «ғылыми тілі» деп атауға болады.
Ғылыми тіл – пәннің мазмұнын оқып үйрену, ойлау қабілетін және пәндік мазмұнның негізгі
ұғымдарымен жұмыс істеуді жақсарту үшін қолданылатын негізгі құрал. Екінші не үшінші
тіл арқылы оқитын көптеген оқушыларға олардың ғылыми тіл мен пән мазмұнын толық
игеруі үшін білім алу үдерісінде үнемі қолдау көрсетілуі қажет. Үштілді білім беру
контексінде бірінші ғылыми тілдің дамуы да тұрақты назарды талап етеді, сондықтан бірінші
тіл арқылы оқуға жұмсалатын шектеулі уақыт тиімді және нәтижелі қолданылуы керек.
Тілдік мақсаттар ғылыми тілді үйрену үшін маңызды құрал болып табылады. Оқушылар
үшін тілдік мақсаттардың анық құрылуы
күтілетін нәтиженің
түсінікті болуына
байланысты. Сондай-ақ, тілдік мақсаттар оқытушылар мен оқушыларға оқуға деген ынтаны
қалыптастыруға, өлшеуге және қолдауға көмектеседі. Пән мазмұны мен ғылыми тілді
оқытуды үнемі қатар назарда ұстайтын пән мұғалімдері оқушыларға үлгі көрсетіп, пән мен
тілді оқып үйренуге көмектеседі.
Ғылыми тілді оқып үйренуді қолдау үшін оқытушыларға сабақ жоспарларына келесі
оқу мақсаттарын жүйелі түрде қосу ұсынылады:
 оқушылар назарын ғылыми тілге аудару (мәселен, пән бойынша оқу мақсаттарына
жету үшін қажет терминология немесе тұрақты тіркестері бар лексиканы қолдану);
 пән мазмұнының ұғымдарымен жұмыс істеуге қажетті жұмыс тілін қолдану (мысалы,
топтық жұмыстар, сұрақты дұрыс қоя білу, жағдайды талдау және пікірталастар мен
дебаттар жүргізу үшін қажетті сөздер мен сөз тіркестері);
 алдын ала оқыту, оның ішінде ең бастысы, пәнді оқуда дұрыс қолдана білу үшін
қажетті терминология мен тіркестер жиынтығын қамтитын лексиканы контексте
қолдану;
 оқушылардың тілдік төрт дағдының барлығын түрлі әрекеттерде (мысалы, оқылымтыңдалым, оқылым-жазылым, оқылым-айтылым,тыңдалым-жазылым және т.б.) түрлі
мақсаттарға қол жеткізу үшін қолдану;
 оқушыларды пікірталас диалогтарға қатыстыру (мәселен, оқушылардан қысқа
жауаптарды қабылдамау, білімді ғана көрсететін сұрақтарды қоймау; оқушыларды өз
білімін нәтижелі талқылау үшін пайдалануға ынталандыру, сондай-ақ оқушылар
диалогқа қатыса алуы үшін қажет лексикалық қормен қамтамасыз ету);
 тілге тән оқу дағдыларын дамыту (мәселен, таңдамалы түрде тыңдау, түсіндіру,
металингвистикалық және метакогнитивтік танымды дамыту, басқа сөзбен айту,
сөздікпен жұмыс дағдылары);
 тіл туралы сын тұрғысынан ойлауды дамыту (мәселен, тілдерді салыстыру,
оқушылардың тілді барынша нақты пайдалануға ынталандыру, тілді оқудағы
жетістіктерді бағалау);
сабақ басында тілдік мақсатты белгілеу, сабақтың соңында осы мақсат бойынша қол
жеткізген жетістіктерді талқылау.
Тілдік мақсат үлгісі оқу жоспарының әр бөлімінде көрсетілген. Тілдік мақсат үлгісі
сонымен бірге ғылыми тілдің құрамдас бөліктерін қамтиды. Оқушылардың тілдік мақсатты
пайдалану мен есте сақтауына назар аудару маңызды болып табылады. Бұл құрамдас
бөліктер келесі тақырыпшалармен көрсетілген:
(1) пәнге тән арнайы лексика және терминология,
(2) диалог/жазылым үшін қажетті сөз тіркестері. Берілген тіл оқушылар үшін түсінікті әрі
анық болса, бұл олардың пәндік мақсаттар мен тілді оқудағы мақсаттарға қол жеткізуіне
көмектеседі.
Тілдік мақсаттарды анықтау үшін келесі етістіктерді пайдалануға болады: саралау,
11

санаттарға бөлу, таңдау, жіктеу, салыстыру, байланыстыру, қарсы қою, көшіру, құрастыру,
сынау, анықтау, суреттеу, әзірлеу, бағалау, түсіндіру, мысал келтіру, жорамалдау, анықтау,
негіздеу, келіссөздер жүргізу, болжау, өндіру, балама шешімдер ұсыну, себептерді түсіндіру,
пысықтау, қайта ұйымдастыру, басқа сөзбен айту, мазмұндау, қайта қарап шығу, көшіріп
алу, рөлдік ойындар ойнау, қорыту, синтездеу және жазу, түрлі мақсаттар үшін пайдалану, өз
сөзімен анықтама жазу, безендіру.
Тілдік мақсаттардың кейбірін пән мазмұнын оқу мақсаты деп те есептеуге
болатынына қарамастан, мазмұн мен тілдің бөлінуі оқушылардың мазмұнға да, тілге де баса
назар аударуына көмектеседі. Бұл, сондай-ақ, жауаптар мен шешімдер іздеу үшін
қолданылатын үдерістермен салыстырғанда, жауаптарға/ шешімдерге аударылатын назарды
теңгерімге келтіруге көмектеседі. Атап айтқанда, осындай үдерістерге баса назар аудару
тілдің нақты қолданылуы мен ойлау әрекетінің жақсаруына көмектеседі.
Тілдік емес пәндерде оқыту мақсаттарының көпшілігі мазмұнға бағдарланады, бірақ
ең кемінде біреуі тіл дамытуға бағдарлануы тиіс.

12

Орта мерзімді жоспар
Математика. Бастауыш мектеп. 4-сынып
1А бөлім: Көптаңбалы сандар нумерациясы және оларға амалдар қолдану
Осыған дейін меңгерілуі тиіс білім
Көптаңбалы сандардың құрылуы, үш таңбалы сандармен амалдар орындау, кеңістік фигуралар, фигуралардың ауданын табу, уақыт
бірліктері, жұп және тақ сандар, реттілік, заңдылық.
Контекст
Оқушылар сандарды берілген разрядқа дейін дөңгелектеуді, көптаңбалы сандардың разрядтық және кластық құрамын, разрядтық
бірліктердің жалпы санын анықтауды, разрядтық қосылғыштар қосындысына жіктеуді, санаудың ірі бірлігін-миллионды құрастыруды,
талдауды және санның үлесін табуға қатысты есептер шығаруды, уақыт шамалары арасындағы тәуелділікке қатысты есептерді модельдеуді,
микрокалькулятордың көмегімен есептеуді үйренеді. Кеңістік геометриялық фигураларды атауды, көлемді өлшеуді, оларды салыстыруды,
түрлендіруді, арифметикалық амалдар орындауды үйренеді. Ақшалай қаражатпен операциялар орындай алатын болады.
Тілдік мақсаттар келесілерді қалыптастыруға бағытталған
Төменде оқушылардың тиісті ғылыми тілді қолдануына бағытталған тілдік мақсаттың мысалы келтірілген.
Оқытудың тілдік мақсаты
Пәндік лексика мен
Диалог/жазу үшін қажетті сөз тіркестері топтамасы
терминология
Оқушылар:
 көптаңбалы
сандар, Талқылауға арналған сұрақтар:
- Көптаңбалы санды қалай оқу керек?
миллион,
 сандарды
берілген
- Сіз «миллион» сөзін қайдан және қашан естідіңіз немесе оқыдыңыз?
микрокалькулятор
разрядтарға
дейін
 сағат/тәулік/жыл жартысы, - Миллион сөзі нені білдіреді?
дөңгелектей алады
- Қай класс миллионды құрайды?
үштен бірі, ширегі
 көптаңбалы
сандарды
- Онда қанша разряд болады?
 уақыт, күнтізбе, тоқсан
санайды
 көптаңбалы
сандардың  компонент, пропорционал, 2- разряд бірліктері қалай аталады? (Ондықтар)
шамалар
арасындағы 4-разряд бірліктері қалай аталады? (Бірлік мыңдар)
кластық және разрядтық
тәуелділік,
формула, 7-разряд бірліктері қалай аталады? (Бірлік миллиондар)
құрамын анықтай алады
Яғни 1 миллион қанша ... таңбалы сан? (Жеті таңбалы)
алгоритм
 уақыт
шамалары
цилиндр,
конус, Миллионда қанша нөл бар? (Алты)
арасындағы
тәуелділікке  куб,
Сіз келесі сұрақтардың себептерін айта аласыз ба?
пирамида, шар,
қатысты
есептерді
Әрбір класта қанша разряд бар? (3) Оларды ретімен атайық. (1- разряд
 теңге, рубль, еуро, доллар
модельдей алады
бірліктері, 2- разряд бірліктері, ...)
 ақшалай
қаражатпен
Оны әрі қарай жалғастыруға бола ма? (Ия)
операциялар жүргізе алады
Неге? (Ең үлкен натурал сан жоқ)
Жазбаша тапсырмалар:
13

 Санның разрядтық құрамын жаз.
 Жұп және тақ сандарды жаз
Басқа тілдік мақсаттар қою және ғылыми тілді оқытуға қатысты мақсаттар бойынша қосымша нұсқаулар беру үшін жоғарыдағы «Тілдік
мақсаттар туралы» бөлімін қараңыз.
Қысқаша мазмұны
«Менің Отаным – Қазақстан» ортақ тақырып аясында оқушылар бүтін натурал сандармен амалдар орындау дағдыларын қолданатын,
көптаңбалы сандардың құрылу жолын түсіндіре алатын, көптаңбалы сандардың разрядтық және кластық құрамын анықтай алатын болады.
Көптаңбалы сандарды дөңгелектеу, қосу және азайту алгоритмдерін қолдана алады. Шамаларды өлшей алатын, уақыт аралықтарын
салыстыра алатын болады. Өлшеу құралдарын іс жүзінде қолдану дағдыларын дамытады.
Оқу
бағдарламасын
а сілтеме

Оқу
Ұсынылған оқыту іс-әрекеттері
мақсаттары

1.1
Натурал
сандар және 0
саны.
Бөлшектер.

4.1.1.1
көптаңбалы
сандардың
құрылу
жолын
түсіну;
натурал
сандар
қатарындағы
1
000 000
көлеміндегі
санның
орнын
анықтау
4.1.1.2
көптаңбалы
сандарды
оқу,
жазу,
салыстыру/
сандарды

Мұғалімге
арналған
ескертпелер Оқыту
(оқыту әдістемесі бойынша)
ресурстар
ы

Дайындық
кезеңінде
көптаңбалы
сандардың ондық құрамын қайталау
керек.
Қайталауға
арналған
теориялық
материал:
Санды жазған кезде цифрдың тұрған
орнын - санның разряды деп аталады.
Санның жазылуындағы разрядтар оң
жақтан бастап әрбірінде үш разрядтан
кластарға топталады.
Бірліктер класы немесе бірінші класс —
ол бірінші үш разрядты құрайтын класс:
бірліктер разряды, ондықтар разряды
және жүздіктер разряды. Мыңдар класы
немесе екінші класс — ол келесі үш
разрядты құрайтын класс: бірлік мыңдар,
ондық мыңдар, жүздік мыңдар. Мыңдар
999 999 санын жазыңыз. Оқушылардан алдыңғы класы немесе екінші класс — ол келесі
және
келесі
санды
атауды
сұраңыз. үш разрядты құрайтын класс: бірлік
Оқушылардан: Қай санды (алдыңғы немесе мыңдар, ондық мыңдар, жүздік мыңдар.
Көптаңбалы сандар. Миллион.
(Ұ) Оқушылармен сандар нумерациясы туралы
бұрын
өткен
материалды
қайталаңыз.
Көптаңбалы
сандардың
кластары
мен
разрядтарын қайталаңыз (көптаңбалы сандарды
оқу, жазу, сандарды разрядтық қосылғыштар
қосындысына жіктеу).
Көптаңбалы санды қалай оқу керектігін
қайталаңыз

Теориялық
материалд
ың
дереккөзі:
https://stud.
kz/referat/s
how/20205

Сандар
туралы:
https://www.
youtube.co
m/watch?v=
JjfZqprdKZ
A

«Көптаңба
лы сандар»
таныстыры
лымдар
бумасы
http://emirb.o
rg/bastauish-

14

берілген
разрядқа
дейін
дөңгелектеу

4.1.1.3
көптаңбалы
сандардың
разрядтық
және
кластық
құрамын
және
разрядтық
бірліктердің
жалпы
санын
анықтау,
разрядтық
қосылғышта
р
қосындысын
а жіктеу
4.1.1.4
санаудың ірі
бірлігі
миллионды
құрастыру;
жүз
миллиондар
көлемінде
санау, жазу,
салыстыру

келесі сан) атауда ойланып қалдыңдар? - деп
сұраңыз.
Миллион ұғымын енгізу: оқушыларға сандарды
өсу ретімен орналастырып, сөзді оқуды
ұсыныңыз:

Кластар
мен
разрядтар
кестесінің
көмегімен III класс – миллиондар класы
ұғымын енгізіңіз.
Өткен дәуірде шаруашылықта қолдану
үшін
адамдар салыстырмалы түрде
«кішкентай шот» деп аталатын аз ғана
4936 48564 5364 496 49563 4935 35649
сандарды қолданды. Бұл 10 000-ға дейін
5
9
53
6
л
и
н
о
и
л
м жетеді. Ежелгі кітаптарда 10 000 санын
Миллион (қысқаша — млн. итал. millione «үлкен «қараңғы» деп атады, яғни, елестетуге
мың») — натурал сан, мыңдардың мыңына тең. қиын сан болып табылады. Бірақ, ежелгі
Ондық санау жүйесінде алты нөлі бар бір славяндарда мынадай сандар болды
(тақтадағы плакат)
санымен белгіленеді: 1 000 000.
Әңгіме жүргізіңіз: балалар «миллион» сөзін Мың-1000
Қараңғы - 10 000
қашан және қай жерде оқыды?
Легион - 1 000 000 000 000
«Шетелдік» әдісі
Мазмұны:бір
ойыншы
ойлаған
санның Леондр – 10-нан 24 нөлі бар сандарға дейін
разрядтық құрамын екінші ойыншыға шартты Ворон – 10-нын 48 нөлі бар сандарға дейін
белгілердің
көмегімен
көрсетеді:
егер Колода – 10 –нан 49 нөлі бар сандарға
алақанының қырын үстелдің үстіне тигізсе – бұл дейін

mekteptematematikani
-oituteoriyasi.html
?page=3

https://www.
youtube.co
m/watch?v=
ADbpxPDC
108&list=PL
213r0tz5rxVUg2g_Ze
LP9VwUIpc
9l3Q

қимылдың бірлікті, алақанының ішкі жағын
тигізсе – ондықты, ал жұдырығын көрсетсе –
жүздікті білдіретінін ескертеді

(Т) Топтарға кластар мен разрядтар кестесін
беріңіз.
«Санды құрастыр» ойынын ұсыныңыз. Әр топ
үш көптаңбалы сан құрастырады: ол санның
жеті, сегіз, тоғыз разряды бар. Жұмыс біткеннен
кейін өз сандарын сипаттау керек (кластар,
разрядтар, тақ – жұп, 5-ке еселенген және т.б.)

15

Тексеріңіз.
(Ұ) «Сұхбат» ойыны. Оқушыларға келесі
сұрақтарға жауап беруді ұсыныңыз:
-Бір таңбалы сандар бар. Тағы қандай сандар
бар? (Екі таңбалы, үш таңбалы)
-Үш таңбалыдан көп сандар ... деп аталады
(көптаңбалы)
-Көптаңбалы сандарды дұрыс оқып, жазу үшін
олар ... бөлінген (кластарға)
-Әрбір класта қанша разряд бар? (3)
-Оларды ретімен атайық. (1-разряд бірліктері, 2разряд бірліктері, ...)
-Оны әрі қарай жалғастыруға бола ма? (Ия).
Неге? (Ең үлкен натурал сан жоқ)
-2-разряд бірліктері қалай аталады? (Ондықтар)
-4-разряд бірліктері қалай аталады? (Бірлік
мыңдар)
-7-разряд бірліктері қалай аталады? (Бірлік
миллиондар)
-Яғни, 1 миллион қанша ... таңбалы сан? (жеті
таңбалы)
-Миллионда қанша нөл бар? (Алты)
-Санның жазылуындағы нөл нені білдіреді? (Бұл
разряд бірліктерінің болмауын)
(Ұ)
«Менің
Отаным–Қазақстан»
өтпелі
тақырыбы шеңберінде математикалық диктант
жазғызыңыз (сандарды жазу).
(Ж) Мұғалімге арналған
ескертпелдерді

Математикалық диктант:
а) Қазақстанның ауданы
2 724 902.
ә) Құрлықтық шекаралардың жалпы
ұзындығы — 13 392 км.
б) Қазақстан халқы 18 074 100 адамды
құрайды.
в) Қазақстанда ұзындығы 1 000 км-ден
асатын 7 ірі өзен орналасқан.
г) Каспий теңізінің Қазақстанға тиесілі
жаға ұзындығы – 2340 км.
ғ) Шығыс Қазақстан облысының халық
саны –1 386 208 адам.
д) Қазақстанның жер қойнауында
минералды шикізаттың 1225 түрі бар.
(Қазақстан
географиясы
деректері
бойынша – Уикипедия)
Оқушылармен көптаңбалы сандарды
салыстыру алгоритмін қайталаңыз:

Қазақстан
географияс
ы
–
Уикипедия
https://kk.wi
kipedia.org/
wiki/

Разряд бойынша сандарды салыстыру
кезінде салыстыруды жоғарғы разрядтан
бастау керек екендігін есте сақтау қажет.
Егер жоғарғы разрядтың бірліктер саны
сәйкес келетін болса, онда келесі
16

қараңыз.
Оқушыларға көптаңбалы сандарды жазу мен
салыстыру
тапсырмаларын
жұптарда
орындауды ұсыныңыз. Тапсырмалар үлгісі:

Көптаңбалы
сандарды
разрядтық
қосылғыштарға жіктеу жаттығуын жасаңыз.
(Ұ)
«Үндемес»
ойыны.
Оқушылардың
үстелдерінде сандар жазылған карточкалар
жатыр. Мұғалім санды тақтада көрсетеді, содан
кейін карточкадағы сандары сол санның
разрядттары болып табылатын оқушылар ортаға
шығып, белгілі реттілікпен тұрады.
2596= 2000 + 500 + 90 + 6
36945=
147824=
65802=
614351=

разрядтың бірліктерін салыстыру қажет.
Көптаңбалы
сандарды
разрядтық
қосылғыштар
қосындысына
жіктеу
жаттығуын жасаңыз.
Тапсырма
үлгісі:

Қалыптастырушы бағалау әдістері:
•
Кері байланыс
•
Ауызша баға
•
Өзін-өзі бағалау
•
Өзара бағалау
•
«Баспалдақ»
рефлексиясы
(оқушылар
баспалдақ
сатыларында
отырып, сабақ материалын қаншалықты
меңгергенін белгілейді: ең төменгі саты түсінген жоқ, екінші саты - көмек немесе
түзету керек, жоғарғы саты - материалды
жақсы меңгерді және жұмысты өз бетімен
орындай алады)

17

Оқушылардың назарын суретке аударыңыз:

-Бұл қандай сандар?
-Не аңғардың?
-Санды жазу үшін қанша цифр қолдандың?
-Келесі сан қалай пайда болды?(1-ге артты)
Бақылау парағында оқушылардың жауаптарын
белгілеңіз. Саралау үшін санның өсу ретімен
және кему ретімен атауды және сан түзуін
құруды ұсыныңыз. Рефлексия барысында
тапсырмаға келесі сұрақтар қойыңыз:
-Бұл сандар қандай?
-Сен не байқадың? Күтілетін жауаптар: бұл көп
таңбалы сандар, олар ретімен орналасқан.
Көптаңбалы сандарды есту арқылы тану үшін:
көп таңбалы санды атаңыз, оқушылар бұл санда
қанша цифр бар екенін көрсетсін:( а) 1989, 1990,
1991, 1992, 1993, 1994; б) 998, 999, 1000; в) 2005,
2007, 2009, 2011, 2013, 2015, 2017)
1.
Кеміту немесе азайтылатын бірліктердің
санын теңестіру
677 – 408 = (677 + 1) – 408 – 1 = (678 – 408) – 1=
270 – 1=2
2.
Егер кемитін немесе азайтылатын сан
дөңгелек
санға
жақын
болса,
оларды
дөңгелектеу, содан кейін азайту немесе қосу.
824 – 396 = 824 – (400 – 4) = (824 – 400) + 4 =
424 + 4 = 428
484 – 207 = 484 – (200 + 7) = (484 − 200) – 7 =
18

284 – 7 = 277
Сандарды салыстыру
4 сынып білгірлері арасында «Не? Қайда?
Қашан?" ойынын өткізуге болады. Тестілеу
түріндегі жаттығу (жауаптың нұсқасын атаңыз,
онда 5 цифры ондық санда тұр , алты мың тоғыз
санды дұрыс жазуды анықтаңыз, 975 санды
разрядты қосындылардың қосындысы түрінде
дұрыс жазуды атаңыз, мәндері отыз ондықтан
тұратын өрнектерді атаңыз (сызбада жұмыс
істеу ұсынылады. Одан әрі топта жұмыс істеу:
"заңдылықты табу, кестедегі "терезелерді"
толтыру және сұрақтарға жауап беру:
1.
Заңдылық нені білдіреді?
2.
Ең аз сан деген не? Ең үлкен сан?
3.
Натурал сандармен қандай амалдарды
орындай аласыз?
4.
Осы көптаңбалы сандармен қандай
операцияны жүргізуге болады?
5.
Сабақтың тақырыбы қалай болады деп
ойлайсыз?
6. Сандарды қандай тәсілмен салыстыруға
болады?
7. Сандарды салыстыру кезінде сіз қандай
білімге сүйендіңіз?
«Жалғасын тап» ойыны
1) - 90 санымен салыстырғанда 45 саны бұрын
немесе кейінірек орналасады? (оқушылардың
жауаптары)
- Бұрын орналасады дегенге келісесіз бе?
(оқушылардың жауаптары-Иә)
- 90 санымен салыстырғанда ол артық немесе
кем болады ма? (оқушылардың жауаптары)
2) - Ал 17 санымен салыстырғанда ол қалай
орналасады? (оқушылардың жауаптары)
19

- Ол артық немесе кем болады ма?
(оқушылардың жауаптары)
3) - 100 санын 75-пен салыстырғанда бұрын
немесе кейін орналасады? (оқушылардың
жауаптары)
- Кейін орналасады дегенге келісесіз бе?
(оқушылардың жауаптары-иә)
- Демек, ол артық немесе кем болады?
(оқушылардың жауаптары)
4) - Ал 170 санымен салыстырғанда ше?
(оқушылардың жауаптары)
- Демек, ол артық немесе кем болады?
(оқушылардың жауаптары)
4 А сынып білімпаздары кодталған сандарда
келесі белгілерді қойды, олардың жауаптары
дұрыс па?
Қорытынды:
көптаңбалы
сандарды
салыстыруға болады және разрядтарға жіктеуге
болады. Бұл үшін алдымен натурал сандардың
жазбасындағы сандар саны бірдей екенін
анықтау керек.
Сандардың 1-жұп жазбасындағы сандар санын
салыстырыңыз.
Ол бірдей ме? (оқушылардың жауаптары-жоқ)
- Демек, цифрлары көп сан артық.
-Екінші жұптағы сандар санын салыстырыңыз.
Бірдей? (оқушылардың жауаптары-иә)
-Қандай сан көп болады? (оқушылардың
жауаптары бірінші деңгей бойынша сан көп
болады)
(блиц-сауалнама)
1.
Бірінші арбада 10 кг қант, ал екінші
арбада 10 кг жем тиелді. Қай арбада жүк ауыр?
(бірдей)
2.
Бірінші қатарға балалар басқасынан 5 см
20

қашықтықта 6 сарбазды, ал екінші қатарда екіншісінен 3 см қашықтықта 8 сарбазды қойды.
Қай қатар ұзын? (бірінші)
3.
Атай, әжей, немересі, күшігі, мысығы
мен тышқан тарта-тарта шалқанды жұлып алды.
Шалқанды неше жұп көз көрді? (6 жұп көз)
4.
Үш футбол доптарының арасында қызыл
доп қоңырдан ауыр, ал қоңыр жасыл доптан
ауыр. Қандай доп ауыр: жасыл немесе қызыл?
(қызыл)
5.
Шелекке с литр су, ал кастрөлге одан 7
есе аз су сыяды. Кастрюльге қанша литр су
сыяды? Кастрюльдің көлемі қанша? (с : 7, с-с :
7)
1.1
Натурал
сандар және 0
саны.
Бөлшектер.

4.1.1.2
көптаңбалы
сандарды
оқу,
жазу,
салыстыру,
сандарды
белгіленген
разрядқа
дейін
дөңгелектеу


Сандарды дөңгелектеу.
Сабақтың алдында тақтаның жанына бірнеше
шарларды іліп қойыңыз. Сабақтың басында
оқушылардан сабақ барсында шарлар не үшін
қажет екендігі туралы сұрақ қойыңыз.
Оқушылардың пікірлерін тыңдаңыз және
дұрыс жауабымен танысу.
(Ж) Тақырыпқа кіріспе ретінде оқушылардан
сөйлемдерін оқып және осы сөйлемдерді не
біріктіретіндігі туралы түсіндіруді сұраңыз:
Ғаламшарда өсімдіктердің 350 мыңға жуық
түрлері өмір сүреді;

Мәтінмен жұмыс істеу нұсқасы ретінде
сіз күлкілі әңгімені айта аласыз:
«Жергілікті мұражайда маммонттың
қағқасын көрсетіп жатқан экскурссия
жетекшісі:« Бұл мамонттың жасы 1
миллион 9 жыл 3 ай және 8 күн»,-деп
айтады.
Экскурсияға
қатысушылар
таңқалады: «Сіз мұны қайдан білесіз?
Мамонттың жасын осындай дәлдікпен
анықтау мүмкін бе? Өйткені, мамонтта
туу туралы куәлігі жоқ! «- дейді.
 С.И. Ожеговтың орыс тілі сөздігінің титулдық Экскурссия жетекшісі:» Мен жұмысқа
бетінде 57000 сөз бар деп көрсетілген;
орналасқан кезде маған бұл мамонттың
деп айтқан
 10 жасар баланың салмағы
шамамен 33 кг жасы 1 миллион жыл
болатын.
Сол
күннен
бастап
мен
болады;
мұражайда 9 жыл 3 ай және 8 күн жұмыс
 Астанадан Алматыға баратын жолға сіздер істеп келе жатырмын. Сондықтан мен бұл
шамамен 17 сағат жұмсайсыздар;
кезеңді 1 миллионға қостым».

Теориялық
материал
https://kk.wi
kipedia.org/
wiki

Сандарды
дөңгелекте
у»
таныстыры
лымы
https://www
.youtube.co
m/watch?v=
Myypb5PiX
Nk

21

 1 кг-да шамамен 7-8 алма бар
мектепке баратын жолға шамамен 15 минут
жұмсаймын
. (Ж) Оқуға арналған мәтіндерді таратыңдар:
«Адам өз практикалық қызметінде сандардың
екі түрін кездестіреді: дәл және шамалас.
Үшбұрыштың үш жағы бар, 3 саны дәл болып
табылады. Бірақ іс жүзінде шамалардың нақты
мәндерін
білмейміз.
Ешқандай
таразы
қаншалықты нақты болса да, абсолютті нақты
салмақты көрсете алмайды. Кез келген
термометр температураны қандай да болмасын
қатемен көрсетеді. 13 с, 58 минутта сұраққа:
«Қанша уақыт?» Біздер жауап бере аламыз:
«Шамамен 14 сағат (немесе шамамен 2 сағат)».
Уақыттың
мәнінде
артықшылық
бар.
Салмағы 7 кг. 50 г тұратын қарбыз туралы :
«оның салмағы шамамен 7 кг-ға тең». Бұл
шамалас мән .Кесіндінің ұзындығы 10 см 3 мм
тең, 10 см – кесінді ұзындығының кемімен
шамалас мәні, ал 11 см - кесінді ұзындығының
артығымен шамалас мәні. Санды шамамен
мәндес санмен ауыстыру қажет - санды
дөңгелектеу керек, оларды ауа шарлар сияқты
дөңгелектеу қажет. Кейде дөңгелектеу қажет.
Қандай жағдайларда?
Біріншіден,артық нақтылық қажет болмаған
жағдайда. Мысалы, шарбақпен қоршау үшін
жер телімінің ауданын миллиметрге дейін нақты
білу қажет пе? Ғарыш кемесінің түйістірілетін
түйіндісін миллиметр үлесі