Мәтіндегі қате медиа этикасын бұзады

Мәтіндегіқатемедиаэтикасынбұзады
Қазірігікездемәтіндегімедиаэтикасынбұзатынқателеркөпболыпкетті.
Олартеледидардағышоуларда,жаңалықтардажиікездеседі.Мысалы:
ақпараттыңдұрысберілмеуі,калькасөздердіқолдану,көрнекі
материалдардыбұрмалау,жасандымәліметберу,жекетұлғаныкемсіту
жәнетағыдабасқалары.Медиаэтикасыақпараттыңдәл,объективтіжәне
әділберілуінталапетеді.Егермәтіндегіқатеоқырманғажаңылысақпарат
жеткізсенемесеқоғамдақатетүсініктертудырса,ондабұлэтикалық
нормағақайшыболады.
Ақпараттықконтентжасаушыларарасындакейдекәсібибілімімен
этикалықпринциптердісақтамайтынадамдаркездеседі.Оларрезонанс
тудырғаноқиғалартуралыжариялаукезіндехайпжасаудыкөздеп,құпия
немесежекесипаттағымәліметтердікөпшіліккетаратады.Бұлжағдай
медиаэтикасыныңмаңыздымәселелерініңбіріретінде,әсіресезаманауи
журналистикадақиындықтуғызыпотыр.Цифрлықтехнологиялармен
гиперақпараттандырудәуірінде,кәсібиэтиканысақтаубарғансайын
қиынғатүсуде.Цифрлықконтенттібарлықадам,соныңішіндеарнайы
білімсізтұлғалардатаратаалады,олшекаралардыңайқынболмауына
жәнеэтикалықпринциптердіңсақталмауынаәкеледі.Бұл–
журналистикағадегенсенімніңтөмендеуінесебепболыпотыр.Себебі
жұртшылықкөпжағдайдакәсібитүрдедайындалған,этикалықтексеруден
өткенақпаратпенфейкконтенттіңайырмасынажыратаалмайды.
СондықтанҚазақстандафактчекингжәневерификацияұғымдарын
нығайтуөтемаңызды.Журналистердіңнегізгіміндеті–текнақты
фактілердіұсынужәнеоқиғалардыбұрмалаусызжеткізу.Бұлпринцип
журналистикадағыкәсібиэтиканыңнегізінқалайды.Мысалы,егер
журналистбірсаясиоқиғатуралырепортажжасаса,ондаолоқиғаға
қатыстытектексерілген,расталғанмәліметтердіпайдаланып,өзпікірін
немесеэмоцияларынараластырмауыкерек.Егержурналистқатеақпарат
немесежалғандеректержарияласа,бұлқоғамдыадастыруға,қоғамдық
пікірдіманипуляциялауғаәкелуімүмкін.Мысал:2020жылыбелгілібір
қаладаболғанмитингтуралыжурналистікматериалдыалайық.Журналист
«халықтыңбәріүкіметкеқарсышығып,наразылықбілдірді»депжазды,
бірақшынмәніндемитингкеқатысқанадамдардыңкөпшілігібейбіттүрде
өзпікірлерінбілдіргенекен,мұндайақпаратоқырмандыжаңылыстыруы
мүмкін.Дұрыснұсқасы:«Митингкеқатысушылардыңкейбіріүкіметтің

саясатынсынғаалып,бейбіттүрдеөзпікірлерінбілдірді».Бұлжағдайда
нақтыфактілергесүйенеотырып,оқиғаныңбұрмаланбайжеткізілуі
қамтамасызетіледі.
«Калькасызқазақтілі»–Телеграмдағыарнайыжоба,оныңмақсаты–
қазақтіліндесауаттыжазуменкалькасызсөйлеугеүйрету.Жоба
жетекшісі,филологНазгүлҚожабек,орысжәнеағылшынтілдерінің
ықпалыменқалыптасқансөздерментіркестердіғылымитерминдер
қолданбай,қарапайымжәнетүсініктітілментүсіндіреді.Мысалы,орыс
тіліндегі«суретіменбөлісті»тіркесіқазақтілінде«суретінбөлісті»деп
қолданылуыкерек.Бұлтілдіңтабиғатынасайкелмейді,өйткеніқазақ
тіліндетабыссептігіқолданылады.Калькалартілдетұрақтыорыналған
кезде,оларқазақтілініңтабиғиқұрылымынбұзып,дұрыссөйлеумен
жазуғакедергікелтіреді.«Калькасызқазақтілі»жобасыосықателіктерді
жоюға,тілдітазаәрітүсініктіқолдануғабағытталған.Соныменқатар,бұл
жобатілдіксананыңөсуіне,қоғамдақазақтілініңдұрысқолданылуына
үлесқосады.Жобааясындатүрліматериалдар,мысалдаржәнекүнделікті
өмірдеқолдануғаболатынұсыныстаржарияланады,бұлқазақтілінде
сауаттысөйлеудіүйренгісікелетіндерүшінөтепайдалыболарысөзсіз.
«2021жылдыңқаңтарынанбастап«Білімберужүйесінтексеру
барысындатексерупарақтарыменқауіпдәрежесінбағалаукритерияларын
бекіту»туралызаңкүшінеенді».Бұлжердеқазақтіліндегісөздердің
дұрысжазылмауыныңсалдарынанқатеорыналған,қосымшалардадұрыс
жалғанбаған.Қазақәдебитіліндебұлсөз«критерий»түрінде
қолданыладыжәнеоғанқосымшажіңішкежалғануыкерек.Себебібұл
дерексіззатесіміболғандықтан,көптікжалғауықолданылмайды.Дұрыс
нұсқасы:критерийіннемесемежелеуішін.Ал«әл-Фарабиатындағы
ҚазҰУ-діңжерітуралымәселемәжілісдеңгейіндекөтерілді».Мұндада
қосымшадұрысжалғанбаған.Қысқарғансөзгеқосымшасоңғыбуынмен
үндесіп,жуаннемесежіңішкетүрдежалғанады.Дұрысы:ҚазҰУ-дың.
«Құрметтікөрермендер,ендіжарнамакезегі».Бұлсөйлемқазақтілінің
грамматикалықталаптарынасайемес,өйткенібаяндауышытиянақсыз.
Дұрысы:«Жарнамағакезекбереміз»немесе«Арнада–жарнама»сияқты
конструкцияларқолдануғаболады.
«Ештенкешжақсы»,«Асауғатұсау»,«Көздіңқарашығындайсақтау»,
«Лайсуданбалықаулау»,«Түймедейдітүйедейету»сияқтысөзтіркестері
калькааудармалар,бірақоларөтесәттіаударылған.Ал«суретімен
бөлісті»,«пікіріменбөлісті»,«тәжірибесіменбөлісті»дегентіркестер–

калькааударманыңеңсәтсізәрікеңтаралғантүрлері.Дұрыснұсқадаолар
«суретінбөлісті»,«пікірінбөлісті»,«тәжірибесінбөлісті»болып,табыс
септігіндеқолданылуыкерек.Егер«пікірімен»немесе«тәжірибесімен»
бірнәрсенібөліссе,ондаолдұрысболады.Бірақкөбіне«пікірін»немесе
«тәжірибесін»бөліскенде,бұлсөздерміндеттітүрдетабыссептігімен
айтылуықажет.Бұлқателіккеңінентаралғанымен,онықайтадандұрыс
нұсқасынакелтіруқажет,өйткеніегероләдеткеайналса,өзімізді
шатастырыпалуымызмүмкін.
ЕлназКерімтай,
Әл-ФарабиатындағыҚазҰУ,
Журналистикафакультетінің3курсстуденті