Медиа сауаттылық – жалған ақпараттан қорғанудың басты құралы

Медиа сауаттылық – жалған ақпараттан қорғанудың басты құралы

Автор: Балауса Омар

М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті

«Филология»жоғары мектебі,Журналистика білім беру бағдарламасының 2-курс студенті.

Жетекшісі:Әбдікерімова Г.А.

Аннотация

Бұл мақалада медиа сауаттылықтың қазіргі ақпараттық қоғамдағы маңызы мен жалған ақпараттың таралу себептері қарастырылады. Сондай-ақ ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау, оның шынайылығын анықтау тәсілдері және цифрлық кеңістікте ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі медиа сауаттылықтың рөлі талданады. Жастардың ақпараттық мәдениетін қалыптастыру, фейк жаңалықтардың алдын алу және медианы жауапкершілікпен пайдалану мәселелеріне ерекше назар аударылған.

Түйін сөздер: медиа сауаттылық, жалған ақпарат, фейк жаңалық, ақпараттық қауіпсіздік, сыни ойлау, әлеуметтік желі, цифрлық медиа, ақпараттық мәдениет.

Кіріспе

Қазіргі таңда ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы қоғам өмірін жаңа деңгейге көтерді. Интернет пен әлеуметтік желілердің арқасында кез келген адам ақпаратты санаулы секундтың ішінде ала алады. Алайда ақпараттың көп болуы оның барлығы шынайы дегенді білдірмейді. Жалған ақпараттың кең таралуы адамдардың көзқарасына, қоғамдық пікірге және маңызды шешімдеріне әсер етуде. Фейк жаңалықтар қоғамдық пікірге әсер етіп қана қоймай, адамдардың саяси, әлеуметтік және экономикалық шешімдеріне ықпал етеді. Осындай жағдайда медиа сауаттылық жеке тұлғаның ғана емес, тұтас қоғамның ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін маңызды құралға айналып отыр.Сондықтан медиа сауаттылық – әрбір азамат үшін аса маңызды дағдыға айналды.

Медиа сауаттылық дегеніміз не?

Медиа сауаттылық – ақпаратты іздеу, қабылдау, талдау, бағалау, интерпретациялау және оны тиімді пайдалану қабілетін қамтитын маңызды құзыреттілік. Бұл ұғым тек ақпаратты тұтынумен ғана шектелмей, медиаконтентті сыни тұрғыдан саралау, оның шынайылығын анықтау, ақпараттың мақсаты мен аудиторияға ықпалын бағалау, сондай-ақ этикалық нормаларды сақтай отырып, сапалы медиаконтент қалыптастыру дағдыларын да қамтиды.

UNESCO анықтамасына сәйкес, медиа және ақпараттық сауаттылық – азаматтардың ақпарат пен медианы тиімді пайдалануына, сенімді дереккөздерді ажырата білуіне, өз ойын еркін әрі жауапкершілікпен жеткізуіне мүмкіндік беретін негізгі өмірлік дағдылардың бірі. Қазіргі цифрлық қоғамда бұл құзыреттілік демократиялық құндылықтарды нығайтуға, сөз бостандығын қолдауға және азаматтардың ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ықпал етеді.

Медиа сауатты адам кез келген ақпаратқа бірден сене салмайды. Ол ақпараттың жарияланған уақытын, авторын, бастапқы дереккөзін, қолданылған дәлелдерді және басқа да ресми немесе сенімді ақпарат көздерімен сәйкестігін тексереді. Сонымен қатар ақпараттың қандай мақсатта жарияланғанын, оның аудиторияға ықпал ету тәсілдерін және манипуляциялық элементтердің бар-жоғын талдай алады. Бұл сыни ойлау қабілетінің қалыптасуына және жалған ақпараттың таралуының алдын алуға мүмкіндік береді.

Цифрлық технологиялардың дамуына байланысты әлеуметтік желілер мен онлайн-платформалар ақпарат таратудың негізгі арналарына айналды. Алайда дәл осы ортада фейк жаңалықтар, манипуляциялық контент және жалған ақпарат жылдам таралады. Сондықтан медиа сауаттылық қазіргі қоғамдағы ақпараттық қауіпсіздіктің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Әсіресе жастардың медианы белсенді пайдаланатынын ескерсек, олардың медиа сауаттылық деңгейін арттыру ақпараттық мәдениетті қалыптастырудың негізгі факторларының бірі болып табылады.

Ғалымдардың пікірінше, медиа сауаттылық жеке тұлғаның ақпараттық қоғамға бейімделуін жеңілдетіп қана қоймай, оның азаматтық белсенділігін, сыни ойлауын және әлеуметтік жауапкершілігін дамытуға ықпал етеді. Сондықтан білім беру ұйымдарында медиа сауаттылықты дамытуға бағытталған арнайы пәндер мен бағдарламаларды енгізу бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі болып отыр.Медиа сауаттылық ұғымы және оның маңызы

Медиа сауаттылық – адамның ақпаратты іздеу, қабылдау, талдау, бағалау, интерпретациялау және оны тиімді пайдалану қабілеттерінің жиынтығы. Бұл ұғым медиаконтентті тұтынумен ғана шектелмей, оның мазмұнын сыни тұрғыдан саралау, ақпараттың сенімділігін анықтау, аудиторияға әсер ету механизмдерін түсіну және сапалы медиамәтін құрастыру дағдыларын қамтиды. Қазіргі цифрлық қоғамда медиа сауаттылық жеке тұлғаның ақпараттық мәдениетін қалыптастыратын, ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін және азаматтық жауапкершілігін арттыратын маңызды құзыреттердің бірі болып саналады.

UNESCO мәліметінше, медиа және ақпараттық сауаттылық азаматтардың ақпаратты саналы түрде пайдалануына, сөз бостандығын құрметтеуіне және ақпараттық кеңістікте жауапкершілікпен әрекет етуіне мүмкіндік беретін негізгі құзыреттердің бірі болып табылады. ЮНЕСКО медиа сауаттылықты өмір бойы білім алудың маңызды элементі ретінде қарастырып, оны демократиялық қоғамның тұрақты дамуының негізгі факторларының қатарына жатқызады. Өйткені ақпараттың шынайылығын анықтай алатын азамат қоғамдық пікірдің дұрыс қалыптасуына және ақпараттық қауіпсіздіктің нығаюына өз үлесін қосады.

Ғалым У. Джеймс Поттердің пікірінше, медиа сауаттылық – адамның медиадағы хабарламалардың мазмұнын түсінуімен қатар, олардың жасалу мақсатын, экономикалық және саяси мүдделерін талдай алу қабілеті. Ал Рене Хоббс медиа сауаттылықты ақпаратты сыни тұрғыдан бағалап қана қоймай, қоғамға пайдалы әрі жауапты медиаконтент жасай білу дағдысы ретінде сипаттайды. Бұл анықтамалар медиа сауаттылықтың тек теориялық ұғым емес, күнделікті өмірде қолданылатын практикалық құзырет екенін көрсетеді.

Қазіргі таңда медиа сауатты адам ақпараттың авторын, жарияланған уақытын, бастапқы дереккөзін, статистикалық мәліметтердің нақтылығын және басқа да ресми ақпарат көздерімен сәйкестігін тексереді. Сонымен қатар ол ақпараттың қандай мақсатпен жарияланғанын, онда манипуляция немесе эмоциялық ықпал ету тәсілдерінің бар-жоғын анықтай алады. Мәселен, әлеуметтік желілерде таралатын сенсациялық тақырыптар, тексерілмеген фотосуреттер немесе қолдан өңделген бейнематериалдар адамдарды жаңылыстыруы мүмкін. Сондықтан ақпаратты бірнеше тәуелсіз дереккөз арқылы салыстырып, ресми ақпаратпен растау – медиа сауаттылықтың негізгі қағидаларының бірі.

Цифрлық технологиялардың дамуы нәтижесінде әрбір адам ақпаратты тұтынушы ғана емес, оны өндіруші әрі таратушыға айналды. Әлеуметтік желілерде жарияланған кез келген жазба немесе бейнематериал мыңдаған адамға бірнеше минут ішінде жетуі мүмкін. Мұндай жағдайда әрбір қолданушының ақпарат таратудағы жауапкершілігі арта түседі. Медиа сауаттылық жалған ақпараттың таралуын шектеуге, қоғамдағы ақпараттық мәдениетті қалыптастыруға және азаматтардың сыни ойлау қабілетін дамытуға ықпал етеді.

Қазақстанда да медиа сауаттылық мәселесі мемлекеттік деңгейде өзекті бағыттардың біріне айналып келеді. Білім беру ұйымдарында цифрлық сауаттылық пен ақпараттық мәдениетті дамытуға бағытталған бағдарламалар енгізілуде. Бұл жастардың интернет кеңістігінде қауіпсіз әрекет етуіне, ақпараттық манипуляцияларды тануына және жалған ақпаратқа қарсы иммунитет қалыптастыруына мүмкіндік береді. Сондықтан медиа сауаттылық бүгінгі таңда тек журналистерге ғана емес, қоғамның барлық мүшесіне қажет өмірлік маңызды құзырет болып табылады.

Жалған ақпараттың таралу себептері

Қазіргі цифрлық қоғамда жалған ақпараттың таралуы жаһандық мәселелердің біріне айналды. Интернет пен әлеуметтік желілердің кеңінен қолданылуы ақпарат алмасуды жеңілдеткенімен, тексерілмеген және шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтердің де жылдам таралуына ықпал етті. Ақпараттың бірнеше секунд ішінде миллиондаған адамға жетуі жалған ақпараттың қауіптілігін арттырып отыр.

Әлеуметтік желілердің кеңінен қолданылуы ақпарат тарату мүмкіндігін жеңілдеткенімен, жалған ақпараттың да жылдам таралуына жағдай жасады. Фейк жаңалықтардың таралуының негізгі себептері – ақпаратты тексерместен бөлісу, сенсациялық тақырыптарға қызығушылық, цифрлық сауаттылық деңгейінің төмендігі және әлеуметтік желілер алгоритмдерінің ерекшеліктері. Әлеуметтік желілердегі алгоритмдер қолданушылардың қызығушылығына сәйкес контентті жиі ұсынатындықтан, эмоцияға құрылған немесе даулы ақпараттың таралу ықтималдығы арта түседі. Мұндай материалдар шынайы жаңалықтарға қарағанда әлдеқайда көп қаралым жинап, қолданушылар арасында тез таралады.

Сонымен қатар жалған ақпараттың таралуына адамдардың психологиялық ерекшеліктері де әсер етеді. Көпшілік өз көзқарасына сәйкес келетін ақпаратқа оңай сенеді және оны тексерместен өзгелерге жібереді. Бұл құбылыс ғылымда растау бейімділігі (confirmation bias) деп аталады. Осындай жағдайларда ақпараттың дұрыстығын тексеру екінші орынға қалып, жаңсақ мәліметтердің кеңінен таралуына жол ашылады.

Ғалымдар жалған ақпараттың таралуына экономикалық және саяси факторлардың да ықпал ететінін атап көрсетеді. Кейбір жағдайларда жалған ақпарат белгілі бір аудиторияның пікірін өзгерту, қоғамдық санаға ықпал ету немесе қаржылық пайда табу мақсатында әдейі таратылады. Мұндай әрекеттер қоғамда сенімсіздік тудырып, әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп төндіреді.

Жалған ақпарат қоғамда дүрбелең тудырып, адамдардың денсаулығына, қоғамдық қауіпсіздікке және мемлекеттік институттарға деген сеніміне кері әсер етуі мүмкін. Мысалы, денсаулық сақтау саласына қатысты жалған ақпарат адамдардың емделуден бас тартуына немесе ғылыми дәлелденбеген тәсілдерді қолдануына себеп болуы ықтимал. Сондай-ақ табиғи апаттар, төтенше жағдайлар немесе сайлау кезеңдерінде таралған фейк ақпарат халық арасында үрей туғызып, қоғамдық тәртіптің бұзылуына әкелуі мүмкін.

Сондықтан ақпаратты тұтыну мәдениетін қалыптастыру бүгінгі күннің маңызды міндеттерінің бірі саналады. Әрбір азамат ақпаратты бөліспес бұрын оның дереккөзін тексеріп, ресми мәліметтермен салыстыруы қажет. Ақпараттық мәдениет пен медиа сауаттылықтың жоғары деңгейі ғана жалған ақпараттың таралуын азайтып, қоғамның ақпараттық қауіпсіздігін нығайтуға мүмкіндік береді.

Жалған ақпараттан қорғану жолдары

Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы жағдайында жалған ақпараттан қорғану – әрбір азаматтың маңызды міндеттерінің бірі. Медиа кеңістікте күн сайын мыңдаған ақпарат таралатындықтан, олардың барлығы бірдей шынайы бола бермейді. Сондықтан ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін әр адам ақпаратты қабылдау мәдениетін қалыптастырып, медиа сауаттылық қағидаларын күнделікті өмірде қолдануы қажет.

Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін әрбір азамат келесі қағидаларды ұстануы қажет:

* ақпараттың бастапқы дереккөзін анықтау;

* бірнеше сенімді ақпарат көздері арқылы тексеру;

* автордың беделі мен кәсіби құзыреттілігіне назар аудару;

* эмоцияға құрылған немесе дәлелсіз ақпаратқа сақтықпен қарау;

* ресми мемлекеттік органдар мен беделді бұқаралық ақпарат құралдарының мәліметтеріне сүйену;

* жалған ақпарат екеніне күмән туған материалдарды таратпау.

Сонымен қатар ақпараттың жарияланған күніне, фотосуреттер мен бейнематериалдардың түпнұсқалығына және қолданылған статистикалық деректердің нақтылығына назар аудару қажет. Кей жағдайда ескі жаңалықтар қайта жарияланып, жаңа оқиға ретінде ұсынылады немесе фотосуреттер арнайы бағдарламалардың көмегімен өзгертіледі. Мұндай жағдайларда арнайы фактчекинг құралдарын пайдалану және ресми дереккөздерге жүгіну дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі.

Жалған ақпаратпен күресте сыни ойлау қабілетінің маңызы ерекше. Сыни ойлау адамның кез келген ақпаратты дәлелдер негізінде бағалауына, түрлі пікірлерді салыстыруына және логикалық қорытынды жасауына мүмкіндік береді. Ақпарат эмоцияға негізделіп берілсе немесе адамдарды қорқытуға, ашуландыруға бағытталса, оның шынайылығын мұқият тексеру қажет. Себебі жалған ақпараттың көпшілігі адамның эмоциясына әсер ету арқылы тез таралады.

Медиа сарапшылары жалған ақпаратпен күресудің тиімді жолдарының бірі ретінде фактчекинг мәдениетін дамытуды ұсынады. Фактчекинг – ақпараттың дұрыстығын сенімді дереккөздер арқылы тексеру процесі. Бұл тәсіл журналистер үшін ғана емес, қарапайым интернет қолданушылары үшін де маңызды дағдыға айналып отыр. Ақпаратты тексеру арқылы қоғамда жалған мәліметтердің таралуын азайтуға және ақпараттық кеңістіктің сапасын арттыруға болады.

Бұл қағидалар азаматтардың сыни ойлау қабілетін дамытып, жалған ақпараттың таралуын азайтуға мүмкіндік береді. Медиа сауатты қоғам ғана ақпараттық манипуляцияларға төтеп бере алады және шынайы ақпаратқа негізделген қоғамдық пікір қалыптастырады. Сондықтан медиа сауаттылықты дамыту – ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің және демократиялық қоғамды нығайтудың маңызды алғышарттарының бірі.

Медиа сауаттылықтың қоғамдағы рөлі

Медиа сауаттылық қазіргі ақпараттық қоғамның маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Ол демократиялық қоғамның дамуына, азаматтардың ақпараттық мәдениетін қалыптастыруға және қоғамдық пікірдің дұрыс қалыптасуына ықпал етеді. Ақпараттық кеңістікте еркін бағдарлай алатын, ақпаратты сыни тұрғыдан талдайтын және оның шынайылығын бағалайтын азаматтар ғана қоғамның тұрақты дамуына үлес қоса алады. Сондықтан медиа сауаттылық бүгінгі таңда тек жеке адамның қабілеті емес, қоғамның ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін маңызды факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

Медиа сауаттылығы жоғары қоғамда азаматтар жалған ақпаратқа, ақпараттық манипуляцияларға және насихатқа сыни көзқараспен қарайды. Бұл өз кезегінде қоғамдық пікірдің объективті қалыптасуына, азаматтардың саналы шешім қабылдауына және мемлекеттік институттарға деген сенімнің нығаюына ықпал етеді. Сонымен қатар медиа сауаттылық адамдардың сөз бостандығын жауапкершілікпен пайдалануына, этикалық нормаларды сақтай отырып ақпарат таратуына және цифрлық ортада дұрыс қарым-қатынас орнатуына мүмкіндік береді.

Әсіресе жастар арасында медиа сауаттылықты арттыру ерекше маңызға ие. Себебі жастар әлеуметтік желілерді, түрлі интернет-платформаларды және цифрлық медианы ең белсенді пайдаланатын әлеуметтік топтардың бірі болып табылады. Олар күн сайын үлкен көлемдегі ақпаратпен бетпе-бет келеді. Егер жастар ақпаратты талдау және бағалау дағдыларын меңгермесе, жалған ақпараттың, кибербуллингтің, интернет-алаяқтықтың немесе деструктивті контенттің ықпалына оңай ұшырауы мүмкін. Сондықтан білім беру ұйымдарында медиа сауаттылықты дамыту жастардың сыни ойлау қабілетін қалыптастырып, ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

Қазақстанда да медиа сауаттылық мәселесіне соңғы жылдары ерекше көңіл бөлініп келеді. Білім беру ұйымдарында цифрлық сауаттылық пен ақпараттық мәдениетті дамытуға бағытталған бағдарламалар енгізілуде. Сонымен қатар мемлекеттік органдар, жоғары оқу орындары, бұқаралық ақпарат құралдары және қоғамдық ұйымдар бірлесіп, жалған ақпаратпен күресуге, фактчекинг мәдениетін қалыптастыруға және халықтың медиа сауаттылық деңгейін арттыруға бағытталған түрлі жобалар мен семинарлар ұйымдастыруда.

Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, медиа сауаттылық деңгейі жоғары елдерде азаматтардың ақпаратты қабылдау мәдениеті қалыптасқан, жалған ақпараттың таралуы төмен әрі қоғамдық сенім деңгейі жоғары болады. Сондықтан медиа сауаттылықты дамыту – тек білім беру саласының ғана емес, мемлекеттің ақпараттық саясатының да маңызды бағыттарының бірі. Бұл бағыттағы жүйелі жұмыстар ақпараттық қауіпсіздікті нығайтып, азаматтардың цифрлық ортада жауапкершілікпен әрекет етуіне және қоғамның тұрақты дамуына ықпал етеді.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, медиа сауаттылық – қазіргі ақпараттық қоғамда әрбір азаматқа қажетті маңызды құзыреттілік. Ол ақпаратты сыни тұрғыдан бағалауға, жалған ақпараттың таралуының алдын алуға және ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Ақпараттық технологиялар қарқынды дамыған сайын медиа сауаттылықтың маңызы арта түсуде. Сондықтан білім беру ұйымдары, бұқаралық ақпарат құралдары, мемлекеттік мекемелер және азаматтық қоғам өкілдері халықтың медиа сауаттылық деңгейін арттыруға бағытталған жұмыстарды жүйелі түрде жүргізуі қажет.

Ақпараттық кеңістікте сенімді дереккөздерді таңдау, ақпараттың шынайылығын тексеру және оны жауапкершілікпен пайдалану – әрбір азаматтың маңызды міндеті. Медиа сауаттылық адамның сыни ойлау қабілетін дамытып қана қоймай, оның ақпараттық мәдениетін қалыптастырады, жалған ақпарат пен түрлі манипуляцияларға қарсы тұруына мүмкіндік береді. Осы арқылы қоғамда шынайы ақпаратқа негізделген дұрыс қоғамдық пікір қалыптасып, азаматтардың ақпараттық қауіпсіздігі нығаяды.

Бүгінгі таңда медиа сауаттылық тек журналистер мен медиа саласы мамандарына ғана емес, барлық мамандық иелеріне қажетті өмірлік дағдыға айналды. Әсіресе жастардың цифрлық технологияларды белсенді пайдаланатынын ескерсек, олардың ақпаратты дұрыс қабылдауы мен талдай білуі қоғамның болашақтағы тұрақты дамуына тікелей әсер етеді. Сондықтан жоғары оқу орындары мен жалпы білім беру ұйымдарында медиа сауаттылыққа қатысты пәндер мен арнайы оқу бағдарламаларын жетілдіру маңызды.

Қорытындылай келе, медиа сауаттылық – жалған ақпаратпен күресудің ең тиімді құралдарының бірі. Ақпаратты сыни тұрғыдан талдай алатын, жауапкершілікпен пайдаланатын және қоғамға шынайы ақпарат тарататын азаматтар ғана ақпараттық қауіпсіз әрі тұрақты қоғам қалыптастыра алады. Сол себепті медиа сауаттылықты дамыту – бүгінгі күннің ғана емес, болашақтың да басты міндеттерінің бірі.