Медицина қызметкерінің этикасы және деонтологиясы

Медицина – адам өмірі мен денсаулығын сақтауға бағытталған ең жауапты әрі ең ізгілікті мамандықтардың бірі. Бұл салада кәсіби білім мен тәжірибе ғана емес, жоғары адамгершілік қасиеттер, мәдениеттілік, жанашырлық және жауапкершілік те ерекше маңызға ие. Науқас өз өмірі мен денсаулығын медицина қызметкеріне сеніп тапсырады. Сондықтан дәрігердің, мейіргердің немесе басқа да медицина маманының әрбір іс-әрекеті этикалық нормалар мен деонтологиялық қағидаларға негізделуі тиіс. Медициналық этика мен деонтология – медицина қызметкерінің кәсіби қызметіндегі адамгершілік ұстанымдарын айқындайтын маңызды ғылым салалары.

Этика – адамның қоғамдағы мінез-құлқын, адамгершілік қағидаларын, ар-ожданын және адамдар арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін ғылым. Ал медициналық этика – медицина қызметкерлерінің науқастармен, олардың туыстарымен, әріптестерімен және қоғаммен қарым-қатынасындағы моральдық нормалар мен қағидалардың жиынтығы. Деонтология сөзі гректің deon – «борыш», logos – «ілім» деген сөздерінен шыққан. Яғни деонтология – медицина қызметкерінің кәсіби борышы мен міндеттері туралы ілім. Ол медицина маманының қызмет барысында өзін қалай ұстауы керектігін, науқасқа қалай қарау қажеттігін, әріптестермен және қоғаммен қарым-қатынас мәдениетін анықтайды.

Медицина қызметкерінің ең басты міндеті – адам өмірін сақтау және денсаулығын жақсарту. Осы міндетті орындау барысында ол әрбір науқастың жеке басын құрметтеп, оның құқықтарын сақтауға міндетті. Науқастың жасы, жынысы, ұлты, тілі, діні немесе әлеуметтік жағдайы медициналық көмектің сапасына әсер етпеуі тиіс. Әрбір адам сапалы, әділ және құрметке негізделген медициналық көмек алуға құқылы.Этика мен деонтологияның маңызды қағидаларының бірі – мейірімділік пен жанашырлық. Ауруханаға келген адамның физикалық қана емес, психологиялық жағдайы да ауыр болуы мүмкін. Сондықтан медицина қызметкерінің жылы сөзі, сыпайы қарым-қатынасы және сабырлы мінезі науқастың көңілін тыныштандырып, емге деген сенімін арттырады. Кейде науқастың сауығуына дәрі-дәрмекпен қатар, адамгершілікке толы қарым-қатынас та оң ықпал етеді.

Тағы бір маңызды қағида – құпиялылықты сақтау. Науқастың диагнозы, емдеу тәсілдері, денсаулығына қатысты мәліметтері медицина қызметкерінің кәсіби құпиясы болып саналады. Бұл ақпаратты науқастың келісімінсіз бөгде адамдарға жария етуге болмайды. Медициналық құпияны сақтау – науқастың құқықтарын қорғаудың және оның медицина қызметкерлеріне деген сенімін нығайтудың негізгі шарттарының бірі.Сонымен қатар медицина қызметкері әрдайым адалдық пен жауапкершілік қағидаларын ұстануы тиіс. Егер қателік орын алса, оны жасыру емес, кәсіби талаптарға сай шешуге ұмтылу маңызды. Өз білімін үнемі жетілдіру, жаңа медициналық технологияларды меңгеру және дәлелді медицина қағидаларын қолдану – кәсіби жауапкершіліктің көрінісі.

Деонтология тек науқаспен қарым-қатынасты ғана емес, әріптестер арасындағы сыйластықты да қамтиды. Емдеу нәтижесінің сапасы көбіне дәрігерлердің, мейіргерлердің, зертхана мамандарының және басқа да медицина қызметкерлерінің бірлескен еңбегіне байланысты. Ұжымдағы өзара құрмет, сенім, әдептілік және ынтымақтастық жұмыс тиімділігін арттырып, пациентке көрсетілетін көмектің сапасын жақсартады. Медицина қызметкерінің сыртқы келбеті мен сөйлеу мәдениеті де этиканың маңызды бөлігі болып табылады. Ұқыпты киім, тазалық, уақытты бағалау, анық әрі сыпайы сөйлеу, науқасты мұқият тыңдай білу – кәсіби мәдениеттің белгісі. Медицина қызметкері әрдайым сабыр сақтап, эмоцияға берілмей, кез келген жағдайда өзін мәдениетті ұстауы қажет.

Бүгінгі таңда медицинада заманауи технологиялар, электрондық медициналық жүйелер және жасанды интеллект кеңінен қолданылып келеді. Алайда қандай технология дамыса да, адамға деген құрмет, жанашырлық және кәсіби әдеп ешқашан өз маңызын жоғалтпайды. Науқас ең алдымен өзіне сенім ұялататын, түсінетін және қолдайтын медицина маманын көргісі келеді. Сондықтан медициналық этика мен деонтология қазіргі заманғы денсаулық сақтау жүйесінің ажырамас бөлігі болып қала береді. Ұлы дәрігер Гиппократ медицина қызметкерінің басты міндеті – адамға пайда келтіріп, зиян келтірмеу екенін айтқан. Оның «Зиян келтірме» қағидасы бүгінгі күнге дейін медициналық этиканың негізгі ұстанымдарының бірі саналады. Бұл қағида медицина маманының әрбір шешімі мен әрекетінің негізінде адам өмірі мен денсаулығына деген құрмет жатуы тиіс екенін көрсетеді.

Қорытындылай келе, медициналық этика мен деонтология – медицина қызметкерінің кәсіби мәдениетінің, адамгершілігінің және жауапкершілігінің негізі. Терең білім мен жоғары кәсіби шеберлік қаншалықты маңызды болса, науқасқа деген құрмет, мейірімділік, адалдық және әдептілік те соншалықты қажет. Этикалық қағидаларды сақтайтын медицина қызметкері науқастың сеніміне ие болып қана қоймай, қоғамның құрметіне де бөленеді.

Болашақ медицина мамандары өз мамандығына адал болып, кәсіби білімдерін үздіксіз жетілдіріп, медициналық этика мен деонтология талаптарын өмірлік ұстанымына айналдыруы тиіс. Себебі медицинадағы ең үлкен құндылық – адам өмірі, ал сол өмірді сақтаудың негізінде біліммен қатар жүректегі мейірім, ар-ождан және кәсіби жауапкершілік жатыр.