Түркістан облысы, Сарыағаш ауданы, Сарыағаш қаласы

ЖШС "Ақбота" бөбекжай балабақшасының тәрбиешісі

Бейсекова Жаркын Казбековна

Тақырыбы: Мектеп жасына дейінгі балаларды ақыл-ой тәрбиесі арқылы дербестікке тәрбиелеу

Кіріспе

Мектепке дейінгі кезең – баланың жеке тұлға болып қалыптасуының бастапқы және ең маңызды кезеңі. Осы уақытта баланың ақыл-ойының дамуы, ойлау қабілеті, тілдік қоры, өзін-өзі танып-білуі, қоршаған ортамен байланысы қарқынды қалыптасады. Бұл кезеңде баланы тек танымдық жағынан емес, сондай-ақ дербестікке, өзіндік шешім қабылдауға, өз іс-әрекетіне жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеудің маңызы зор. Мұнда ақыл-ой тәрбиесі жетекші орын алады.

Мектепке дейінгі жас – адамның тұлғалық қалыптасуы мен дүниетанымының іргетасы қаланатын ерекше кезең. Бұл кезеңде баланың танымдық қабілеттері, сөйлеу дағдылары, ойлау жүйесі және дербестігі қалыптаса бастайды. Сондықтан бұл жаста жүргізілетін тәрбие жұмыстары баланың болашағына тікелей әсер етеді.

Баланың ақыл-ойын дамыту – тек білім беру ғана емес, оның логикалық ойлау қабілетін, есте сақтауын, зейінін, сөйлеу мәдениетін қалыптастыруды көздейтін кешенді үдеріс. Ақыл-ой тәрбиесі арқылы бала айналасындағы құбылыстарды танып білуге, себеп-салдарлық байланыстарды түсінуге, қорытынды жасауға үйренеді. Ал осы процесте баланы еркін ойлауға, өз ойын айтуға, шешім қабылдауға ынталандыру – оның дербес тұлға ретінде қалыптасуының негізі.

Қазіргі білім беру стандарттары мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуда тұлғаға бағытталған тәсілді талап етеді. Яғни әр баланың қызығушылығы мен мүмкіндігін ескере отырып, оны өзіндік пікір айтуға, таңдау жасауға, жауапкершілікке үйрету қажет. Бұл тұрғыда ақыл-ой тәрбиесі мен дербестікке баулу бір-бірімен тығыз байланыста жүзеге асады.

Сондықтан да «Мектеп жасына дейінгі балаларды ақыл-ой тәрбиесі арқылы дербестікке тәрбиелеу» – бүгінгі тәрбиешілер мен ата-аналар алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі.

Негізгі бөлім

Ақыл-ой тәрбиесі – балалардың ойлау қабілетін, танымдық қызығушылығын, зейінін, есте сақтауын, қиялын дамытуға бағытталған жүйелі жұмыс. Мектепке дейінгі ұйымдарда бұл тәрбие түрі түрлі оқу қызметтері, дидактикалық ойындар, тәжірибе жасау, сұрақ-жауап әдістері арқылы жүзеге асырылады.

Дербестікке тәрбиелеу дегеніміз – баланың өз бетімен әрекет етуге, шешім қабылдауға, таңдау жасауға дағдылануы. Бұл дағдының дамуы – болашақта оның жауапты, сенімді азамат болып қалыптасуының кепілі. Ақыл-ой тәрбиесі осы дербестікті дамытуда маңызды рөл атқарады, себебі:

– бала логикалық ойлауға үйренеді;

– түрлі жағдайларда өз ойын ашық айтуға дағдыланады;

– өзіндік пікір қалыптастырады;

– мәселелерді шешудің жолдарын іздейді

Педагог тарапынан ұсынылатын қолайлы жағдайлар, балаға сенім арту, оның ойын тыңдау, таңдауға мүмкіндік беру – баланың еркін ойлауына, өз бетінше әрекет етуіне ықпал етеді. Сонымен қатар, бала белсенділігі мен танымдық қызығушылығын арттыру мақсатында көрнекі құралдар, ойын әдістері, инновациялық технологиялар (мысалы, STEM, интеллект-карталар, жобалау тәсілдері) кеңінен қолданылуы тиіс.

Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ойын тәрбиелеу – олардың ойлау қабілеттерін, танымдық белсенділігін, зейінін, қабылдауын, елестету мен қиялын дамытуға бағытталған педагогикалық үдеріс. Бұл бағыттағы жұмыс баланың қоршаған ортамен өзара әрекеттесуінде байқалатын дербестікке, шешім қабылдау қабілетіне, өз ойын еркін білдіруіне және әрекет етуге үйретеді.

Ақыл-ой тәрбиесі баланың дамуына мынадай жолдармен әсер етеді:

- Танымдық қызығушылығын ояту: баланы қоршаған ортаға қызығушылықпен қарауға, «неліктен?» деген сұрақтарға жауап іздеуге үйретеді.

- Зейін мен есте сақтау қабілетін дамыту: ойын арқылы, қызықты тапсырмалар арқылы баланың назарын бір бағытта ұстау және ақпаратты есте сақтау машықтары дамиды.

- Сөйлеу және логикалық ойлауын қалыптастыру: баланың өз ойын толық, ретпен жеткізе білуі – оның логикалық ойлауының және болашақ дербестігінің көрсеткіші.

- Шешім қабылдау дағдыларын дамыту: ақыл-ой әрекеттері барысында балаға таңдау жасау, өз шешіміне жауап беру мүмкіндігі беріледі.

Ақыл-ой тәрбиесінің тиімді тәсілдерінің бірі – дидактикалық ойындар. Мысалы, салыстыру, сәйкестендіру, жүйелеу, реттілікпен орналастыру секілді тапсырмалар баланың логикалық ойлауын жетілдіреді. Сонымен қатар түрлі тәжірибелік жұмыстар (жаратылыстану тәжірибелері, конструкциялау, сурет салу) арқылы бала өз әрекетінің нәтижесін көреді, жаңалық ашуға ұмтылады. Бұл – дербестікті қалыптастырудың нақты жолы.

Тәрбиешінің рөлі – осы процестердің үйлесімді өтуіне бағыт беру, балаға еркіндік пен жауапкершілік тең дәрежеде ұсынылатын жағдай жасау. Сонымен қатар, баланың жетістігіне сенім білдіру, мақтап, қолдау көрсету – оның дербестікке ұмтылысын арттырады.

Отбасы мен балабақша ынтымақтастығы да бұл мәселеде маңызды. Ата-аналар тарапынан баланың сұрақтарына дұрыс жауап беру, оның ойын тыңдау, өз бетінше әрекет етуге мүмкіндік беру – ақыл-ой мен дербестіктің дамуына жол ашады.

Ата-анамен жұмыс

Баланы дербестікке тәрбиелеуде отбасымен бірлескен жұмыс аса маңызды. Ата-аналарға семинарлар, кеңестер өткізу арқылы балаға артық қамқорлық жасамай, керісінше, оны қолдап, бағыттау маңызды екені түсіндіріледі. Педагог пен ата-ананың бірлескен әрекеті арқылы балада сенімділік, табандылық, жауапкершілік сезімі қалыптасады.

Қорытынды

Мектепке дейінгі балаларды ақыл-ой тәрбиесі арқылы дербестікке тәрбиелеу – қазіргі білім беру жүйесінің өзекті бағыты. Бұл баланың танымдық дамуы мен тұлғалық қасиеттерін қатар жетілдіреді. Педагог пен ата-ананың мақсатты, жүйелі жұмысы нәтижесінде өзін-өзі бағалай алатын, шығармашыл әрі дербес ойлайтын бала қалыптасады.

Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ойын тәрбиелеу – олардың тұлғалық қалыптасуының негізі. Ақыл-ой тәрбиесі арқылы балалар тек білім ғана емес, дербес ойлау, шешім қабылдау, жауапкершілік пен сенімділік қасиеттерін бойына сіңіреді. Бұл қасиеттер өмірлік маңызды дағдылардың қатарына жатады және баланың болашақта табысты тұлға ретінде қалыптасуына тікелей әсер етеді.

Дербестікке тәрбиелеу – баланың өз ойын айтуға, өз бетінше әрекет етуге, қиындықтарды жеңуге талпынуына жағдай жасау деген сөз. Ал мұндай жағдайды тек тәрбиелік орта: балабақша мен отбасы, сондай-ақ кәсіби шебер тәрбиеші ғана қамтамасыз ете алады.

Сондықтан ақыл-ой тәрбиесін ұйымдастыруда тәрбиеші әр баланың даму ерекшелігін ескеріп, оның әлеуетін ашуға бағытталған жеке және топтық жұмыстар жүргізуі тиіс. Әр баланың «Мен өзім істей аламын» деген ішкі сенімі – дербестікке бастар алғашқы қадам. Сол себепті педагогикалық процесте балаға дайын білім беруден гөрі, оны ізденуге, бақылауға, ой түюге жетелейтін әдістерді қолдану аса маңызды.

Бүгінгі бала – ертеңгі ел тірегі. Сондықтан дербес, ойлы ұрпақ тәрбиелеу – басты міндет.