Мектепке дейінгі балаларды тәрбиелеудің ғылыми-теориялық негіздері

Кіріспе

Мектепке дейінгі тәрбие – тұлғаның үйлесімді дамуының алғашқы және аса маңызды кезеңі. Баланың дүниетанымы, ойлау қабілеті, әлеуметтік дағдылары осы жаста қалыптасып, кейінгі өміріне тікелей әсер етеді. Педагогика ғылымында мектепке дейінгі кезең «алтын шақ» деп аталуы тегін емес. Себебі дәл осы уақытта бала қоршаған ортаны белсенді түрде танып-біліп, алғашқы мінез-құлық үлгілерін меңгереді.

Мектепке дейінгі тәрбиенің негізгі бағыттары

1. Танымдық және тілдік даму

Ғалымдардың (Л.С. Выготский, Ж. Пиаже, Ә. Молдағаринов және т.б.) еңбектерінде бала дамуының алғашқы кезеңінде тіл мен ойлау қабілетінің өзара байланысы ерекше аталады. Баланың сөздік қорын байыту, байланыстырып сөйлеуге үйрету, әңгімелеу дағдыларын дамыту – когнитивтік дамудың негізін қалайды.

2. Әлеуметтік-мәдени тәрбие

Мектепке дейінгі кезеңде бала қоғамдағы мінез-құлық нормаларын меңгереді. Қазақ халқының тәрбиелік дәстүрлерінде үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, ізеттілік көрсету маңызды орын алады. Осындай құндылықтарды ерте жастан дарыту – тұлғаның әлеуметтік бейімделуін жеңілдетеді.

3. Эмоциялық-еріктік даму

Баланың ішкі жан дүниесі, эмоциялық тұрақтылығы, өз сезімін білдіру қабілеті – мектепке дейінгі тәрбиенің негізгі нысандарының бірі. Ойын, ертегі, сурет салу, музыка тыңдау арқылы бала өз эмоциясын білдіруді үйренеді, ал бұл оның психологиялық тұрақтылығын арттырады.

4. Еңбекке баулу және жауапкершілік

Психологтар (Э. Эриксон, Д. Эльконин) көрсеткендей, бала өзіндік әрекет арқылы жауапкершілікті сезіне бастайды. Үйдегі қарапайым тапсырмаларды орындау, балабақшадағы шағын еңбектік әрекеттер – баланың еңбекке бейімделуіне ықпал етеді.

5. Дене тәрбиесі және денсаулық

Мектепке дейінгі кезеңде қимыл-қозғалыс белсенділігін арттыру аса маңызды. Жаттығулар, серуен, спорттық ойындар баланың бұлшық ет жүйесін дамытып қана қоймай, жүйке жүйесінің дұрыс қалыптасуына әсер етеді.

Ойын – мектепке дейінгі тәрбиенің жетекші формасы

Зерттеушілердің пікірінше, ойын – мектепке дейінгі баланың негізгі іс-әрекеті. Ол арқылы бала әлемді танып, қарым-қатынасқа түсіп, қиял-армандарын іске асырады. Рөлдік ойындар (дәрігер, ұстаз, құрылысшы ойнау), дидактикалық ойындар және қимылды ойындар баланың жан-жақты дамуына ықпал етеді.

Ата-ананың рөлі

Педагогикалық тұрғыдан қарағанда, отбасы – баланың алғашқы әлеуметтік ортасы. Ата-ананың мінез-құлқы, сөйлесу әдебі, еңбекқорлығы балаға үлгі болады. Сондықтан ата-ананың тәрбиелік әлеуетін арттыру – мектепке дейінгі тәрбие жүйесінің маңызды бөлігі.

Қорытынды

Мектепке дейінгі тәрбие – адамның өмір бойғы дамуына негіз қалайды. Бұл кезеңде балада тілдік, танымдық, әлеуметтік, эмоциялық және физикалық дағдылардың қалыптасуы оның кейінгі мектептегі және әлеуметтік өмірдегі табыстылығын анықтайды. Сондықтан педагогтар мен ата-аналардың бірлескен жұмысы, ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие мен заманауи педагогикалық әдістерді ұштастыру – бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып отыр.