МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМДАРЫНДА ОЙЫН ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ АРҚЫЛЫ БАЛАЛАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТІН ДАМЫТУ

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМДАРЫНДА ОЙЫН ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ АРҚЫЛЫ БАЛАЛАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТІН ДАМЫТУ

Автор: Шаштауова Айгул
Мамандығы: тәрбиеші

Аңдатпа. Бұл мақалада мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында ойын технологияларын тиімді қолдану арқылы балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мәселесі қарастырылады. Мектеп жасына дейінгі кезеңде ойынның баланың танымдық, эмоционалдық, әлеуметтік және шығармашылық дамуына ықпалы сипатталады. Ойын арқылы баланың қиялын, еркін ойлауын, өз ойын жеткізуін, мәселені шешу қабілетін және құрдастарымен қарым-қатынасын дамыту жолдары ұсынылады. Мақалада сюжеттік-рөлдік, дидактикалық, қимылды, құрылыс-құрастыру және шығармашылық ойындарды ұйымдастырудың практикалық үлгілері берілген. Тәрбиешінің ойын барысында баланың бастамасын қолдауы, дайын жауап бермей, бағыттаушы сұрақтар арқылы оның өз бетінше шешім қабылдауына мүмкіндік жасауының маңыздылығы көрсетіледі.

Түйін сөздер: мектепке дейінгі білім беру, ойын технологиясы, шығармашылық қабілет, бала, тәрбиеші, қиял, танымдық белсенділік, сюжеттік-рөлдік ойын, шығармашылық ойын, құрастыру.

Кіріспе. Мектепке дейінгі кезең – баланың тұлғалық қасиеттері мен негізгі қабілеттері қалыптасатын маңызды даму кезеңі. Бұл жаста бала қоршаған ортаны ойын, қарым-қатынас, бақылау және тәжірибе арқылы танып-біледі. Сондықтан мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында баланың табиғи қызығушылығын қолдайтын, өздігінен әрекет етуіне мүмкіндік беретін әдістерді қолдану маңызды.

Баланың негізгі әрекеті – ойын. Ойын барысында бала өзін еркін сезінеді, қиялын іске қосады, жаңа рөлдерді қабылдайды, заттардың қасиеттерін зерттейді, құрдастарымен қарым-қатынас жасайды және өз шешімін ұсынады.

Ойын технологияларының мектепке дейінгі білім берудегі маңызы

Ойын – баланың қоршаған ортаны танып-білуінің табиғи құралы. Ойын барысында бала тек көңіл көтеріп қана қоймайды, ол белгілі бір мәселені шешеді, рөлге енеді, әрекетті жоспарлайды және нәтижеге жетуге тырысады.

Ойын технологияларын жүйелі қолдану арқылы балада:

• шығармашылық ойлау;

• қиял;

• есте сақтау;

• зейін;

• сөйлеу белсенділігі;

• логикалық ойлау;

• дербестік;

• коммуникативтік дағдылар;

• шешім қабылдау қабілеті;

• топпен жұмыс жасау дағдылары

дамиды.

Мысалы, «Дүкен» сюжеттік-рөлдік ойынында бала сатушы, сатып алушы немесе кассир рөлін атқара отырып, қарым-қатынас жасауға, сұрақ қоюға, жауап беруге және қарапайым математикалық әрекеттерді орындауға үйренеді.

Ал «Құрылысшылар» ойынында бала өз қиялындағы үйді, көпірді немесе қаланы құрастырып, инженерлік және шығармашылық ойлауын дамытады.

Балалардың шығармашылық қабілетін дамытудың негізгі қағидалары

1. Баланың бастамасын қолдау

Тәрбиеші ойынның барлық кезеңін өзі басқармауы керек. Балаға өз идеясын ұсынуға мүмкіндік берілуі қажет.

Мысалы:

«Бүгін қандай үй салғыларың келеді?»

деген сұрақ баланы дайын үлгіге емес, өз қиялына сүйенуге жетелейді.

2. Бірнеше шешімге мүмкіндік беру

Шығармашылық тапсырмада бір ғана дұрыс жауаптың болуы міндетті емес.

Мысалы:

«Қағаздан не жасауға болады?»

Балалар ұшақ, гүл, қайық, көбелек немесе өздері ойлап тапқан басқа затты жасай алады.

3. Қателесуге мүмкіндік беру

Баланың әрекеті бірден дұрыс болмауы мүмкін. Тәрбиеші қатесін сынамай, қайта ізденуге бағыттағаны жөн.

Мысалы:

«Бұл неге құлап қалды деп ойлайсың? Қалай өзгертіп көруге болады?»

4. Еркін таңдау

Балаға материалды, түсті, рөлді немесе әрекетті таңдауға мүмкіндік беру оның дербестігін арттырады.

5. Қызығушылыққа негізделу

Баланың қызығушылығы неғұрлым жоғары болса, оның ойынға белсенді қатысуы да соғұрлым нәтижелі болады.

Шығармашылық қабілетті дамытуға арналған ойындардың түрлері

Мектепке дейінгі ұйымда ойындарды бірнеше бағытта ұйымдастыруға болады:

Сюжеттік-рөлдік ойындар

• «Дәрігер»

• «Дүкен»

• «Мектеп»

• «Әуежай»

• «Құрылысшылар»

• «Асхана»

• «Саяхат»

• «Ғарышкерлер»

Бұл ойындар баланың қиялын, сөйлеуін және әлеуметтік қарым-қатынасын дамытады.

Дидактикалық ойындар

• «Артығын тап»

• «Не өзгерді?»

• «Жалғастыр»

• «Сипаттап бер»

• «Суретті аяқта»

• «Қайсысы қайда?»

Бұл ойындар баланың зейінін, есте сақтауын және логикалық ойлауын жетілдіреді.

Құрастыру ойындары

• «Үй салайық»

• «Көпір құрастыр»

• «Менің қалам»

• «Робот жаса»

• «Жануарларға үй сал»

Бұл ойындар кеңістіктік және инженерлік ойлауды дамытады.

Шығармашылық ойындар

• «Сиқырлы сурет»

• «Ертегіні жалғастыр»

• «Қиялдағы жануар»

• «Егер мен сиқыршы болсам...»

• «Бұл зат тағы неге айналуы мүмкін?»

Практикалық ойындардың үлгілері

«Сиқырлы қорап»

Мақсаты: баланың қиялын, сөздік қорын және шығармашылық ойлауын дамыту.

Қажетті құралдар: қорап, әртүрлі ұсақ қауіпсіз заттар.

Балалар қораптың ішінен бір затты таңдап алады. Заттың нақты атауын айтпай, оның қандай мақсатта қолданылуы мүмкін екенін сипаттайды.

Мысалы, қасықты:

• микрофон;

• ғарыш кемесінің басқару құралы;

• сиқырлы таяқша

ретінде елестетуге болады.

Тәрбиеші сұрақтары:

• Бұл зат тағы не болуы мүмкін?

• Оны қай жерде қолдануға болады?

• Сенің идеяң қандай?

Ойын баланың затқа қалыптан тыс көзқараспен қарауына мүмкіндік береді.

«Ертегіні жалғастыр»

Мақсаты: баланың қиялын, сөйлеу қабілетін және шығармашылық ойлауын дамыту.

Тәрбиеші ертегінің басын айтып береді:

«Бір күні кішкентай қоян орманға келе жатып, ерекше есікті көрді...»

Одан әрі балалар оқиғаны өз қиялымен жалғастырады.

Бір бала қоянның есіктен кіргенін, екіншісі оның сиқырлы әлемге тап болғанын, үшіншісі жаңа достар кездестіргенін ұсына алады.

Осылайша бір оқиғаның бірнеше нұсқасы пайда болады.

Күтілетін нәтиже: бала өз ойын еркін жеткізеді, оқиға құрастырады және қиялын қолданады.

«Құрылысшылар»

Мақсаты: шығармашылық және кеңістіктік ойлауды дамыту.

Құралдар: құрылыс текшелері, конструкторлар, картон, түрлі қауіпсіз материалдар.

Мәселелік жағдаят:

«Қалаға жаңа балалар саябағын салу керек. Саябақта балаларға қызықты әрі қауіпсіз орындар болуы тиіс».

Балалар өз жобаларын құрастырады.

Олар:

• сырғанақ;

• әткеншек;

• орындық;

• үйшік;

• көпір;

• ағаштар;

• ойын алаңын

орналастыра алады.

Соңында әр бала өз құрылысын таныстырады.

Тәрбиеші:

«Сенің саябағыңның ерекшелігі қандай?»

«Балаларға бұл жерде не ұнайды деп ойлайсың?»

«Бір зат – бес мүмкіндік»

Мақсаты: баланың дивергентті ойлауын дамыту.

Балаларға бір зат ұсынылады. Мысалы, картон қорап.

Тәрбиеші:

«Бұл қорапты тағы қандай затқа айналдыруға болады?»

Балалар:

• үй;

• гараж;

• көлік;

• робот;

• теледидар;

• ұшақ;

• дүкен

сияқты идеялар ұсынады.

Бұл ойын баланың бір затқа бірнеше түрлі шешім тұрғысынан қарауына мүмкіндік береді.

«Қиялдағы көлік»

Мақсаты: шығармашылық қиял мен құрастыру дағдысын дамыту.

Балаларға:

«Болашақта адамдар қандай көлікпен жүруі мүмкін?»

деген сұрақ қойылады.

Балалар қағаз, картон, конструктор және басқа қауіпсіз материалдар арқылы өз көліктерін жасайды.

Әр бала көлігінің ерекшелігін түсіндіреді:

«Менің көлігім ұша алады».

«Менің көлігім күн энергиясымен жұмыс істейді».

«Менің көлігім суда да, жерде де жүре алады».

Бұл ойын баланың қиялын технологиялық идеялармен байланыстырады.

Тәрбиешінің шығармашылық ортаны ұйымдастырудағы рөлі

Баланың шығармашылық қабілетін дамыту үшін ең алдымен шығармашылыққа қолайлы орта қалыптастыру қажет.

Топ бөлмесінде балалардың өздігінен пайдалануына болатын қауіпсіз материалдар болуы мүмкін:

• құрылыс текшелері;

• конструктор;

• түрлі түсті қағаз;

• картон;

• табиғи материалдар;

• мата қиындылары;

• таяқшалар;

• жіптер;

• пластилин;

• сурет салуға арналған құралдар.

Материалдардың көп болуы ғана жеткіліксіз. Ең маңыздысы – баланың оларды өз қалауынша пайдалануына мүмкіндік беру.

Мысалы, таяқша тек «таяқша» болып қалмауы керек. Бала оны:

• ағаш;

• көпір;

• үйдің тірегі;

• сиқырлы таяқша;

• жалаушаның сабы

ретінде пайдалана алады.

Бұл – шығармашылық ойлаудың қарапайым, бірақ маңызды көрінісі.

Тәрбиешінің қолданатын тиімді сұрақтары

Баланың шығармашылығын дамытуда ашық сұрақтардың маңызы зор.

Қиялын дамытуға:

• «Егер бұл зат сөйлей алса, не айтар еді?»

• «Оны тағы қалай пайдалануға болады?»

• «Егер сен сиқыршы болсаң, не өзгертер едің?»

Шешім іздеуге:

• «Мұны қалай жасауға болады?»

• «Тағы қандай жолы бар?»

• «Басқаша жасап көрсек ше?»

Зерттеуге:

• «Не болады деп ойлайсың?»

• «Қалай тексереміз?»

• «Нені байқадың?»

Рефлексияға:

• «Саған не ұнады?»

• «Қай жері қиын болды?»

• «Келесіде нені өзгерткің келеді?»

Ойын барысында баланың жетістігін бақылау

Баланың шығармашылық қабілетін бағалау кезінде тек дайын нәтижеге назар аудармай, оның әрекет үдерісін де бақылау қажет.

Бұл кесте баланы бір-бірімен салыстыру үшін емес, әр баланың жеке даму динамикасын бақылау үшін қолданылғаны дұрыс.

Ойын технологияларын ұйымдастырудың тиімді формуласы

Мектепке дейінгі ұйымдағы шығармашылық ойынды ұйымдастырудың қарапайым алгоритмін былай көрсетуге болады:

Қызығушылық → Мәселе → Идея → Әрекет → Нәтиже → Таныстыру → Рефлексия

Қызығушылық

Баланың назарын аудару.

Мәселе

Қызықты жағдаят ұсыну.

Идея

Баланың өз шешімін ұсынуына мүмкіндік беру.

Әрекет

Құрастыру, ойнау, сурет салу, әңгімелеу немесе тәжірибе жасау.

Нәтиже

Баланың шығармашылық өнімін алу.

Таныстыру

Бала өз жұмысын құрдастарына көрсетіп, түсіндіреді.

Рефлексия

«Не ұнады?», «Не қиын болды?», «Келесіде не өзгертемін?» деген сұрақтар арқылы қорытынды жасалады.

Қорытынды

Мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында ойын технологияларын тиімді ұйымдастыру – баланың шығармашылық қабілетін дамытудың табиғи және нәтижелі жолдарының бірі.

Ойын арқылы бала қоршаған ортаны танып қана қоймай, өз идеясын ұсынуға, қиялдауға, мәселені шешуге, құрдастарымен қарым-қатынас жасауға және өз еңбегінің нәтижесін бағалауға үйренеді.

Тәрбиешінің міндеті – баланың орнына бәрін жасап беру емес, оған ойлануға, ізденуге, таңдауға және өз шешімін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін орта қалыптастыру.

Баланың әрбір «Мен басқаша жасап көрсем ше?», «Мұны тағы неге айналдыруға болады?», «Менің өз идеям бар» деген сөзі – оның шығармашылық ойлауының қалыптасып келе жатқанының белгісі.

Сондықтан ойын технологияларын күнделікті оқу-тәрбие үдерісіне жүйелі енгізу арқылы тәрбиеші баланың шығармашылық әлеуетін ашып, оның дербестігін, белсенділігін және өзіне деген сенімін қалыптастыра алады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.

4. Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Санкт-Петербург: Союз.

5. Эльконин Д.Б. Психология игры. – Москва: Педагогика.

6. Пиаже Ж. Речь и мышление ребенка. – Москва.

7. Resnick, M. Lifelong Kindergarten: Cultivating Creativity through Passion, Projects, and Play. – MIT Press, 2017.

8. Bers, M. U. Coding as a Playground: Programming and Computational Thinking in the Early Childhood Classroom. – Routledge, 2018.

9. Bodrova, E., Leong, D. J. Tools of the Mind: The Vygotskian Approach to Early Childhood Education. – Pearson.

10. Мектепке дейінгі ұйым педагогтеріне арналған ойын технологияларын қолдану бойынша әдістемелік материалдар.