МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БІЛІМ БЕРУДЕ STEM ОЙЫНДАРЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БІЛІМ БЕРУДЕ STEM ОЙЫНДАРЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ

Автор: Маңғыстау облысының білім басқармасының Мұнайлы ауданы бойынша білім бөлімінің «Ақпатша» жекеменшік балабақшасының тәрбиешісі Хабибуллаева Паруаз Жанабаевна

Аңдатпа. Бұл мақалада мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында STEM ойындарын ұйымдастырудың маңызы қарастырылады. Мектепке дейінгі кезеңде баланың танымдық белсенділігін арттыру, зерттеушілік, логикалық, шығармашылық және инженерлік ойлау дағдыларын қалыптастыруда ойын технологияларының мүмкіндіктері сипатталады. STEM бағыттарын ойын арқылы кіріктірудің ерекшеліктері, педагогтің рөлі, практикалық жұмыстарды ұйымдастыру жолдары және балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкес қолдануға болатын STEM ойындарының үлгілері ұсынылады. Авторлық тәжірибе негізінде «сұрақ – болжам – зерттеу – құрастыру – сынау – қорытынды» алгоритмін қолданудың тиімділігі көрсетіледі.

Түйін сөздер: мектепке дейінгі білім беру, STEM, STEM ойындары, зерттеушілік әрекет, инженерлік ойлау, шығармашылық, математикалық ойлау, ойын технологиясы, тәжірибе, құрастыру.

Кіріспе. Қазіргі таңда білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – баланы дайын білімді қабылдаушы ғана емес, өздігінен ойлайтын, зерттейтін, салыстыратын, мәселенің шешімін іздейтін тұлға ретінде қалыптастыру. Бұл міндетті жүзеге асыруда STEM білім беру бағытының мүмкіндігі ерекше.

STEM – Science, Technology, Engineering, Mathematics сөздерінің алғашқы әріптерінен құралған ұғым. Қазақша мағынасы – ғылым, технология, инженерия және математика бағыттарын кіріктіріп оқыту.

STEM элементтерін мектепке дейінгі кезеңнен бастап қолдану баланың қоршаған ортаға деген қызығушылығын қолдауға мүмкіндік береді. Себебі мектеп жасына дейінгі бала табиғатынан зерттеуші. Ол заттардың қасиетін байқап, «Неге?», «Қалай?», «Егер бұлай жасасам не болады?» деген сұрақтар арқылы әлемді танып-біледі.

Мектепке дейінгі жаста негізгі әрекет ойын болғандықтан, STEM мазмұнын баланың жас ерекшелігіне бейімдеудің ең тиімді жолдарының бірі – STEM ойындарын ұйымдастыру.

STEM ойындарының мектепке дейінгі білім берудегі маңызы

STEM ойындары баланың бірнеше қабілетін бір уақытта дамытуға бағытталады. Мысалы, бала құрылыс текшелерінен көпір жасағанда оның әрекетінде бір мезетте бірнеше бағыт тоғысады.

Science – ғылым: бала материалдың қасиетін байқайды.

Technology – технология: құралдар мен қарапайым технологиялық әрекеттерді қолданады.

Engineering – инженерия: көпірдің конструкциясын ойластырып, құрастырады.

Mathematics – математика: ұзындықты, биіктікті, санды және арақашықтықты салыстырады.

Осы тұрғыдан алғанда STEM ойындары жеке бір дағдыны ғана емес, баланың кешенді ойлау қабілетін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

STEM ойыны барысында бала:

• бақылау жүргізеді;

• сұрақ қояды;

• болжам жасайды;

• тәжірибе жүргізеді;

• салыстырады;

• өлшейді;

• құрастырады;

• қателерін түзетеді;

• жаңа шешім іздейді;

• өз ойын түсіндіреді.

Бұл әрекеттердің барлығы баланың танымдық белсенділігін арттыруға ықпал етеді.

STEM ойындарын ұйымдастырудың негізгі қағидалары

Мектепке дейінгі ұйымдағы STEM ойындарын ұйымдастыру кезінде баланың жас ерекшелігін, қызығушылығын және жеке мүмкіндігін ескеру маңызды.

1. Ойын арқылы оқыту қағидасы

Мектеп жасына дейінгі бала үшін STEM тапсырмасы күрделі теориялық түсінік ретінде емес, қызықты ойын немесе проблемалық жағдаят ретінде ұсынылуы қажет.

Мысалы:

«Қуыршақтың үйіне апаратын көпір құлап қалды. Оған жаңа, берік көпір салып бере аласың ба?»

Бұл жағдайда бала инженер рөліне еніп, мәселені шешуге талпынады.

2. Зерттеу қағидасы

Педагог баланың орнына жауап бермейді. Ол баланы зерттеуге бағыттайды.

Мысалы:

Педагог: «Бұл зат суға бататынын немесе жүзетінін қалай анықтаймыз?»

Бала: «Суға салып көреміз».

Осы арқылы бала мәселені шешу жолын өзі ұсынады.

3. Қателесуге мүмкіндік беру

STEM әрекетінде баланың алғашқы әрекеті міндетті түрде сәтті болуы шарт емес. Керісінше, сәтсіз нәтиже баланың қайта ойлануына және жаңа шешім іздеуіне мүмкіндік береді.

Мысалы, бала құрастырған мұнара құлап қалса, педагог:

«Мұнара неге құлады деп ойлайсың? Оны қалай берік етуге болады?»

деп бағыт береді.

4. Бірнеше шешімге мүмкіндік беру

STEM тапсырмаларында бір ғана дұрыс жауап болмауы мүмкін. Балалардың әртүрлі модель жасауы олардың шығармашылық ойлауын дамытады.

5. Қарапайымнан күрделіге өту

Алдымен бақылау және салыстыру, кейін тәжірибе, құрастыру және шағын жобалау әрекеттері ұсынылады.

STEM ойынын ұйымдастыру алгоритмі

Мектепке дейінгі білім беруде STEM ойындарын ұйымдастырудың тиімді алгоритмдерінің бірі:

Сұрақ → Болжам → Зерттеу → Құрастыру → Сынау → Жетілдіру → Қорытынды

1. Сұрақ

Педагог баланың қызығушылығын оятатын проблемалық жағдай ұсынады.

2. Болжам

Бала өзінің не болатыны туралы болжамын айтады.

3. Зерттеу

Бала тәжірибе жасап, нәтижесін бақылайды.

4. Құрастыру

Қажетті жағдайда бала белгілі бір модель немесе конструкция жасайды.

5. Сынау

Жасалған модель тәжірибеден өткізіледі.

6. Жетілдіру

Егер модель талапқа сай болмаса, бала оны өзгертіп көреді.

7. Қорытынды

Бала «Не болды?», «Неліктен болды?», «Қалай жақсартуға болады?» деген сұрақтарға жауап береді.

Практикалық STEM ойындарының үлгілері

«Бата ма, жүзе ме?»

Мақсаты: балалардың заттардың қасиеттерін бақылау және салыстыру дағдыларын дамыту.

Құралдар: су құйылған ыдыс, тас, ағаш таяқша, пластик қақпақ, доп, қасық.

Ойын барысы:

Балалар алдымен әр заттың суға бататыны немесе жүзетіні туралы болжам жасайды. Содан кейін заттарды кезекпен суға салып, нәтижесін бақылайды.

Педагог сұрақтары:

• Сен қалай ойлайсың, бұл зат бата ма?

• Неліктен олай ойладың?

• Тәжірибе нәтижесі қандай болды?

• Болжамың дұрыс болды ма?

Бұл ойын Science және Mathematics бағыттарын кіріктіреді.

«Ең биік мұнара»

Мақсаты: инженерлік ойлау мен кеңістіктік қиялды дамыту.

Құралдар: құрылыс текшелері, қағаз стақандар, ағаш таяқшалар.

Проблемалық жағдаят:

«Қалада жаңа мұнара салу қажет. Ол биік әрі берік болуы керек».

Балалар өздерінің мұнараларын құрастырады. Кейін мұнаралардың биіктігін салыстырады және жеңіл «жел» әсерін жасап, беріктігін тексереді.

Дамитын дағдылар: құрастыру, өлшеу, салыстыру, мәселені шешу.

«Берік көпір»

Мақсаты: инженерлік шешім қабылдау қабілетін дамыту.

Балалар екі «жағаны» жалғайтын көпір құрастырады. Көпірдің үстімен ойыншық көлік өтуі тиіс.

Егер көпір құлап қалса, балалар оның конструкциясын өзгертіп, қайта сынайды.

Бұл тапсырма баланың:

• жоспарлау;

• құрастыру;

• сынау;

• қатені анықтау;

• жетілдіру

дағдыларын дамытады.

«Роботқа жол көрсет»

Мақсаты: алгоритмдік ойлауды және кеңістікті бағдарлау қабілетін қалыптастыру.

Бір бала «робот», екінші бала «бағдарламашы» болады.

Бағдарламашы роботқа:

алға → алға → оңға → алға → солға

сияқты командалар береді.

Робот белгіленген нүктеге жетуі қажет.

Ойын барысында балалар әрекеттердің реттілігін түсінеді және қарапайым алгоритм құруға үйренеді.

«Ақылды үй»

Мақсаты: технологиялық және шығармашылық ойлауды дамыту.

Балалар құрылыс материалдарынан болашақтың «ақылды үйін» жасайды.

Олар өз үйіне:

• автоматты есік;

• жарық;

• көлік тұрағы;

• бақ;

• су үнемдеу жүйесі;

• қауіпсіздік жүйесі

сияқты элементтерді енгізе алады.

Әр бала өз жобасын таныстырып:

«Менің үйімде ... бар. Ол ... үшін қажет»

деген сөйлем құрылымын қолданады.

Педагогтің STEM ойынындағы рөлі

STEM ойынында педагог – дайын білімді беруші ғана емес, баланың зерттеу әрекетін ұйымдастырушы және бағыттаушы.

Педагог:

• баланың қызығушылығын қолдайды;

• проблемалық жағдай туғызады;

• ашық сұрақтар қояды;

• баланың болжамын тыңдайды;

• тәжірибе жасауға жағдай жасайды;

• баланың өз шешімін табуына мүмкіндік береді;

• баланың қателесуінен қорықпауына жағдай жасайды.

Педагогтің сұрақтары баланың ойлауын белсендіруге бағытталғаны жөн.

Болжам жасауға арналған сұрақтар:

• «Қалай ойлайсың?»

• «Не болады?»

• «Қайсысы бірінші өзгереді?»

Зерттеуге арналған сұрақтар:

• «Мұны қалай тексеруге болады?»

• «Не байқадың?»

• «Не өзгерді?»

Инженерлік ойлауға арналған сұрақтар:

• «Қалай берік етуге болады?»

• «Тағы қандай жолын табуға болады?»

• «Басқа материал қолдансақ ше?»

Қорытындыға арналған сұрақтар:

• «Неліктен бұлай болды?»

• «Не сәтті болды?»

• «Келесіде нені өзгертер едің?»

STEM ойындарының баланың дамуына ықпалы

STEM ойындарын жүйелі ұйымдастыру барысында баланың бірнеше даму саласы қатар қамтылады.

Танымдық даму: бала бақылауды, салыстыруды, себеп-салдарлық байланысты анықтауды үйренеді.

Математикалық даму: санау, өлшеу, топтастыру, пішіндерді ажырату және кеңістікті бағдарлау дағдылары қалыптасады.

Шығармашылық даму: бала өз идеясын ұсынады, модель құрастырады және оны жетілдіреді.

Коммуникативтік даму: бала өз ойын түсіндіреді, сұрақтарға жауап береді және топпен жұмыс жасайды.

Әлеуметтік даму: балалар ортақ мақсатқа жету үшін бірлесіп әрекет етеді.

STEM ойындарын ұйымдастырудағы маңызды шарттар

STEM ойындары тиімді болуы үшін педагог бірнеше талапты ескеруі қажет:

1. Тапсырма баланың жас ерекшелігіне сай болуы керек.

2. Қолданылатын материалдар қауіпсіз болуы қажет.

3. Ойын баланың қызығушылығын оятуы тиіс.

4. Тапсырмада зерттеу элементі болғаны жөн.

5. Балаға өз шешімін ұсынуға мүмкіндік берілуі қажет.

6. Педагог дайын жауапты бірден айтпауы керек.

7. Бір тапсырманың бірнеше шешіміне жол берілуі керек.

8. Әр ойын соңында қысқа рефлексия ұйымдастырылуы қажет.

Қорытынды

Мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында STEM ойындарын ұйымдастыру – баланың табиғи қызығушылығын қолдап, оны зерттеушілік әрекетке бағыттаудың тиімді жолдарының бірі.

STEM ойындары арқылы бала қоршаған ортаны бақылап қана қоймай, оны түсінуге, сұрақ қоюға, болжам жасауға, тәжірибе жүргізуге, құрастыруға және өз шешімін сынауға мүмкіндік алады.

Ең маңыздысы – STEM ойындарында баланың нақты бір дайын нәтижеге жетуінен бұрын, ойлау және іздену үдерісіне қатысуы.

«Сұрақ – болжам – зерттеу – құрастыру – сынау – жетілдіру – қорытынды» алгоритмі баланың зерттеушілік мәдениетінің алғашқы негіздерін қалыптастырады.

Сондықтан мектепке дейінгі ұйым педагогтері STEM ойындарын оқу-тәрбие үдерісіне жүйелі енгізу арқылы балалардың ғылымға, техникаға, математикаға және шығармашылыққа деген қызығушылығын ерте жастан қалыптастыра алады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.

4. Bybee, R. W. The Case for STEM Education: Challenges and Opportunities. NSTA Press, 2013.

5. Honey, M., Pearson, G., Schweingruber, H. STEM Integration in K-12 Education: Status, Prospects, and an Agenda for Research. National Academies Press, 2014.

6. National Research Council. A Framework for K-12 Science Education: Practices, Crosscutting Concepts, and Core Ideas. National Academies Press, 2012.

7. Resnick, M. Lifelong Kindergarten: Cultivating Creativity through Passion, Projects, and Play. MIT Press, 2017.

8. Bers, M. U. Coding as a Playground: Programming and Computational Thinking in the Early Childhood Classroom. Routledge, 2018.