МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМДА ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРҒА НЕГІЗДЕЛГЕН ТӘРБИЕЛІК ОРТАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ МОДЕЛІ

Қазіргі білім беру жүйесінде инновациялық тәсілдерді енгізу – педагогикалық үдерісті жетілдірудің негізгі бағыттарының бірі болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиелік ортаны қалыптастыруда инновациялық модель құру – ғылыми әрі практикалық маңызы зор мәселе. Инновациялық модель – белгілі бір педагогикалық үдерісті тиімді ұйымдастыруға бағытталған, ғылыми негізделген, жүйелі түрде құрылымдалған және нақты нәтижеге бағдарланған тұтас жүйе.

Инновациялық модельдің басты мақсаты – дәстүрлі тәрбие элементтерін сақтай отырып, оларды заманауи педагогикалық технологиялармен үйлестіру арқылы жаңа сапалы нәтижеге қол жеткізу. Бұл модель ұлттық құндылықтарды тәрбиелік ортаның барлық құрамдас бөліктеріне енгізуді көздейді және баланың тұлғалық дамуын кешенді түрде қамтамасыз етеді.

Инновациялық модель ұғымы педагогикада тек жаңа әдістерді қолдану ғана емес, сонымен қатар білім беру үдерісін ұйымдастырудың жаңа логикасын, құрылымын және мазмұнын қалыптастыруды білдіреді. Бұл модельдің ерекшелігі – оның жүйелілігі, икемділігі және нәтижеге бағытталуы.

Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиелік ортаның инновациялық моделі мектепке дейінгі ұйымның барлық деңгейінде – мазмұнда, әдісте, ортада және қарым-қатынаста көрініс табуы тиіс. Яғни, бұл модель тек жеке элементтерді емес, тұтас педагогикалық жүйені қамтиды.

Модельдеу – ғылыми танымның маңызды әдістерінің бірі болып табылады. Педагогикада модельдеу белгілі бір педагогикалық құбылысты немесе үдерісті зерттеу, түсіндіру және болжау мақсатында оның ықшамдалған, жүйеленген нұсқасын құруды білдіреді. Модель нақты объектінің немесе үдерістің негізгі қасиеттерін, құрылымын және байланыстарын бейнелейді.

Педагогикалық модельдеу теориясы бойынша, кез келген модель белгілі бір мақсатқа бағытталған және ол нақты педагогикалық міндеттерді шешуге қызмет етеді. Модель құру барысында зерттелетін құбылыстың маңызды элементтері анықталып, олардың өзара байланысы жүйеленеді. Бұл өз кезегінде педагогикалық үдерісті тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиелік ортаны модельдеу барысында келесі принциптер ескеріледі:

Біріншіден, жүйелілік принципі. Модель біртұтас жүйе ретінде қарастырылып, оның барлық компоненттері өзара байланыста болуы тиіс.

Екіншіден, тұтастық принципі. Модельдің әрбір элементі жалпы мақсатқа қызмет етуі керек және бір-бірін толықтырып отыруы қажет.

Үшіншіден, икемділік принципі. Модель өзгермелі жағдайларға бейімделе алуы тиіс, яғни педагогикалық тәжірибеге байланысты толықтырылып, жетілдіріліп отыруы қажет.

Төртіншіден, нәтижелілік принципі. Модель нақты педагогикалық нәтижеге бағытталуы тиіс, яғни баланың тұлғалық дамуына әсер етуі қажет.

Модельдеу теориясының тағы бір маңызды аспектісі – абстракциялау. Яғни, нақты педагогикалық үдерістің күрделі элементтері ықшамдалып, негізгі заңдылықтары мен байланыстары анықталады. Бұл модельді түсінуді және қолдануды жеңілдетеді.

Ұлттық тәрбиелік ортаны модельдеу барысында ұлттық құндылықтар негізгі мазмұндық өзек ретінде алынып, олар педагогикалық үдерістің барлық компоненттеріне енгізіледі. Бұл модель ұлттық тәрбие мен заманауи педагогиканың интеграциясын қамтамасыз етеді.

Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиелік ортаның инновациялық моделі бірнеше негізгі компоненттерден тұрады. Бұл компоненттер өзара байланыста болып, біртұтас жүйені құрайды.

Бірінші компонент – мақсаттық компонент. Бұл компонент модельдің негізгі бағытын анықтайды. Оның басты мақсаты – ұлттық құндылықтарды меңгерген, рухани бай, әлеуметтік белсенді тұлға қалыптастыру. Мақсаттық компонент тәрбиелік үдерістің барлық кезеңдерін бағыттайды және оның нәтижесін айқындайды.

Екінші компонент – мазмұндық компонент. Бұл компонент тәрбиелік жұмыстың мазмұнын қамтиды. Яғни, ұлттық құндылықтардың қандай элементтері (дәстүрлер, ойындар, тіл, мәдениет, өнер) тәрбиелік үдеріске енгізілетіні осы компонентте анықталады. Мазмұндық компонент баланың жас ерекшеліктеріне сәйкес құрылуы тиіс.

Үшінші компонент – әдістемелік компонент. Бұл компонент тәрбиелік үдерісті жүзеге асырудың әдістері мен тәсілдерін қамтиды. Мұнда ойын технологиялары, рөлдік ойындар, ертегі терапиясы, жобалық әдіс, интерактивті тәсілдер сияқты инновациялық әдістер қолданылады. Әдістемелік компонент модельдің практикалық жүзеге асуын қамтамасыз етеді.

Төртінші компонент – ұйымдастырушылық компонент. Бұл компонент тәрбиелік ортаны ұйымдастыруды қамтиды. Яғни, кеңістікті ұйымдастыру, ұлттық бұрыштар құру, дамытушы орталар қалыптастыру, педагог пен бала арасындағы қарым-қатынасты реттеу сияқты мәселелер осы компонентке жатады.

Бесінші компонент – нәтижелік компонент. Бұл компонент тәрбиелік үдерістің нәтижесін сипаттайды. Яғни, баланың қандай деңгейде ұлттық құндылықтарды меңгергені, оның тұлғалық дамуының деңгейі, әлеуметтік және эмоционалдық жетістіктері бағаланады.

Алтыншы компонент – диагностикалық компонент. Бұл компонент нәтижелерді бағалау және талдау құралдарын қамтиды. Бақылау, мониторинг, диагностика арқылы баланың даму деңгейі анықталады және модельдің тиімділігі бағаланады.

Осы компоненттердің барлығы өзара тығыз байланыста жұмыс істейді және бір-бірін толықтырып отырады. Модельдің тиімділігі осы компоненттердің үйлесімділігіне байланысты.