Мектептегі критериалды бағалау: тиімділігі мен қолдану тәжірибесі

Д.С. Маликова

М.Өтемісов атындағы БҚУ “шетел тілі: екі шетел тілі” Б.Б.Б-ның

4-курс студенті. Орал қ.

Аңдатпа:

Бұл мақалада білім беру процесіндегі критериалды бағалаудың рөлі мен әсері қарастырылады. Критериалды бағалау жүйесінің негізгі қағидаттары, оның білім сапасын арттыруға, оқушылардың белсенділігін ынталандыруға және әділ бағалауға тигізетін әсері талданған. Сонымен қатар, жүйенің тиімділігін арттыру жолдары ұсынылған. Бұл әдіс оқушылардың өзін-өзі дамытуына, танымдық дағдыларын жетілдіруіне және оқу мақсаттарына жетуіне ықпал етеді.

Түйінді сөздер: критериалды бағалау, білім беру процесі, білім сапасы, әділ бағалау, оқушылардың белсенділігі, кері байланыс, мұғалімнің құзыреттілігі, оқу жетістігі, бағалау критерийлері, өзін-өзі дамыту.

Аннотация:

В данной статье рассматривается роль и влияние критериального оценивания в образовательном процессе. Изложены основные принципы системы критериального оценивания, её влияние на повышение качества образования, активизацию учеников и справедливое оценивание. Также предложены пути повышения эффективности данной системы. Этот метод способствует саморазвитию учащихся, совершенствованию их познавательных навыков и достижению учебных целей.

Ключевые слова: критериальное оценивание, образовательный процесс, качество образования, справедливое оценивание, активность учащихся, обратная связь, компетентность учителя, учебные достижения, критерии оценивания, саморазвитие.

Annotation:

This article explores the role and impact of criterion-based assessment in the educational process. It examines the core principles of the criterion-based assessment system and its influence on improving education quality, enhancing student engagement, and ensuring fair evaluation. Additionally, strategies for increasing the system's effectiveness are proposed. This method promotes students' self-development, cognitive skill enhancement, and achievement of learning objectives.

Keywords: criterion-based assessment, educational process, quality of education, fair evaluation, student engagement, feedback, teacher competence, academic achievement, assessment criteria, self-development.

Кіріспе

Білім беру жүйесіндегі баға беру әдіс-тәсілдерінің өзгеруі, әсіресе соңғы онжылдықта, білім алушылардың оқу нәтижелерін өлшеу мен бағалаудың жаңа талаптарын туындатты. Бұл өзгерістердің бірінен соң бірі келуі білім беру жүйесінде оқушылардың тұлғалық дамуын, оқу әрекеттерін басқаруын және оқу нәтижелерін арттыруды мақсат етеді. Соның ішінде критериалды бағалау жүйесі ерекше орын алады, себебі бұл жүйе дәстүрлі бағалау тәсілдерін жаңа талаптарға сай өзгертуге мүмкіндік береді. Сондықтан, қазіргі таңда критериалды бағалаудың білім беру процесіндегі маңызы зор, өйткені ол оқушының оқу нәтижелерін нақты әрі әділ бағалауға мүмкіндік береді.

Негізгі бөлім

1. Критериалды бағалаудың білім беру жүйесіндегі рөлі

Критериалды бағалау жүйесінің негізгі мақсаты – оқушылардың білімін жеке талаптарға сәйкес бағалау арқылы олардың оқу үдерісіндегі жетістіктерін айқындау. Бұл тәсіл дәстүрлі сабақтарда қолданыла бастаған сыныптағы бағалау жүйесіне қарағанда оқушылардың білім алу барысында түсінігін тереңдетіп, өзіндік жұмыс жасауға ынталандырады. Сондықтан, бұл жүйенің білім беру процесіне ықпалы зор болып табылады. Критериалды бағалау жүйесінің тиімділігі мен нәтижелерін талдау білім алушылардың академиялық жетістіктерін арттыруға бағытталған көптеген зерттеулерде нақты дәлелденген.

2. Критериалды бағалаудың теориялық негіздері

Критериалды бағалау термині алғаш рет педагогикада кеңінен қолданылған кезде оның мәні мен маңызына назар аудару қажеттілігі туындады. Критериалды бағалау жүйесі – бұл оқушылардың оқу нәтижелерін бағалау үшін арнайы қойылған шарттар мен критерийлерге негізделген тәсіл. Педагогтар мен зерттеушілердің пікірінше, бұл әдіс оқушының білім деңгейін объективті түрде бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, білім беру саласында білім алушылардың оқу нәтижелерін бағалаудың жаңа тәсілдері енгізілуде, оның бірі – критериалды бағалау.

2.1. Критериалды бағалаудың теориялық негіздері педагогика, психология және білім беру зерттеулеріне негізделген. Білім беру саласында критериалды бағалау жүйесі Блум таксономиясының негізінде қалыптасқан. Блум таксономиясы бойынша оқушының танымдық деңгейі әртүрлі деңгейлерге бөлінеді (білу, түсіну, қолдану, талдау, бағалау, синтездеу). Осы таксономияның негізінде критериалды бағалау жүйесі оқушының білімін әрі қарай дамытатын критерийлерді анықтауға мүмкіндік береді

2.2. Критериалды бағалау жүйесінің негізгі ерекшелігі – оқушының білім алу процесі объективті түрде бағаланады, бұл жерде мұғалім оқушының жеке жетістіктеріне және нақты критерийлерге негізделген бағалауды жүзеге асырады. Мұғалімдер оқушылардың оқу мақсаттарына жету деңгейін түсіну үшін белгілі бір критериалды өлшемдерді пайдаланады. Бұл әдіс оқушыларға сабақтың әр кезеңінде өздерінің нақты мақсаттарына жету үшін қажетті көрсеткіштер мен талаптарды түсінуге мүмкіндік береді.

3. Критериалды бағалаудың білім беру процесіне әсері

Критериалды бағалау жүйесінің білім беру процесіне тигізетін әсері зор. Бұл жүйе оқушы мен мұғалім арасындағы қатынастарды өзгертеді, оқушының білімін жетілдіру және олардың жауапкершілігін арттыру арқылы білім беру сапасын жақсартуға ықпал етеді. Критериалды бағалаудың білім беру процесіндегі негізгі әсерлері төменде көрсетілген:

1. Оқушылардың білім сапасын арттыруға ықпалы

Критериалды бағалау оқушының білімін дамытуда белсенді рөл атқарады, өйткені оқушы өзін-өзі бағалау және түсіну арқылы мақсаттарына жетуге тырысады. Бағалау критерийлері нақты және айқын болғанда оқушылар өздерінің жетістіктерін бақылап, қателіктерін түзетуге ынталанады. Мұғалімдердің берген бағаларының негізінде оқушылар нақты күш-жігерін және уақытын неліктен жұмсайтынын түсінеді. Мұндай жағдайда оқушылардың білім сапасы тұрақты түрде артады.

2. Оқушылардың белсенділігін арттыру

Критериалды бағалау жүйесі оқушының оқу үдерісіне белсенді қатысуын қамтамасыз етеді. Бағалау критерийлері оқушының өз бетінше жұмыс жасауын, зерттеу жүргізуін және білімін тереңдетуін талап етеді. Осылайша, оқушылар сабақ барысында белсенді болуға, өз білімін игеруге тырысады. Нәтижесінде, оқушылар өз білімі мен дағдыларын тұрақты түрде жақсартуға мүмкіндік алады.

3. Өзара кері байланыс пен ынтымақтастықтың артуы

Критериалды бағалау жүйесі оқушы мен мұғалім арасындағы кері байланысты жандандырады. Оқушы өзіне қойылған критерийлерге сәйкес жұмыс жасай отырып, мұғалімнің берген бағасына және кеңестеріне негізделіп, оқу процесін жақсарту жолдарын іздейді. Мұндай кері байланыс оқушыларға оқу үдерісінде өз білімі мен дағдыларын жетілдіру үшін қосымша ынталандыру береді. Мұғалімдер оқушылардың білімін тиімдірақ бағалауға мүмкіндік алады, ал оқушылар өзіне түсінікті және нақты бағыт-бағдар алады.

4. Критериалды бағалаудың тиімділігін арттыру жолдары

Критериалды бағалаудың білім беру процесіне тигізетін әсері айқын болғанымен, оның тиімділігін арттыру үшін бірқатар ұсыныстар мен әдістерді жүзеге асыру қажет.

1. Бағалау критерийлерінің айқын болуы

Критериалды бағалаудың тиімді болуы үшін бағалау критерийлерінің айқын болуы өте маңызды. Оқушылар мен мұғалімдер бағалау талаптарын нақты түсінгенде ғана, оқу үдерісі тиімді әрі нәтижелі болады. Сондықтан, мұғалімдер әрбір бағалау тапсырмасына нақты және нақты критерийлерді ұсынуы тиіс.

2. Мұғалімдердің кәсіби құзыреттілігін арттыру

Мұғалімдердің критериалды бағалауды жүзеге асырудағы кәсіби құзыреттілігі жоғары болуы қажет. Критериалды бағалау жүйесін тиімді енгізу үшін мұғалімдерге арнайы оқыту курстары мен семинарлар өткізіп, олардың әдіс-тәсілдерді тиімді қолдануға дайындығын арттыру қажет.

3. Оқушыларға бағытталған кері байланыс жүйесін дамыту

Кері байланыс жүйесі – критериалды бағалаудың негізгі элементтерінің бірі. Оқушыларға нақты ұсыныстар беріп, оларды бағыттап отыру арқылы олардың оқу жетістіктері артады. Мұғалімдер өз бағаларын айқындаған кезде оқушыларға не үшін бағаны алғанын түсіндіруі керек, бұл оқушылардың білімін тереңдетуге ықпал етеді.

Қорытынды: Критериалды бағалау жүйесі білім беру процесінде оқушылардың оқу сапасын арттыруға, белсенділігін ынталандыруға және әділ бағалау жүргізуге ықпал ететін маңызды құрал болып табылады. Бұл жүйенің тиімділігі мен нәтижелерін арттыру үшін мұғалімдердің кәсіби құзыреттілігін жетілдіру, бағалау критерийлерін нақты анықтау және оқушыларға бағытталған кері байланыс жүйесін дамыту қажет. Сондықтан, критериалды бағалау жүйесін енгізу оқушылардың білім деңгейін арттырып, сапалы білім беруге ықпал ететін маңызды қадам болып табылады.

Пайдаланылған əдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің ресми дереккөздері.

2. Ысқақова, А. Қ. (2017). «Критериалды бағалау: теориялық және тәжірибелік аспектілері». Алматы.

3. Тәжібаев, Ж. А. (2021). «Оқу процесін бағалау жүйесінің өзгеруі: қазіргі жағдай». Білім беру үрдісі.

4. Қожамқұлова, А. М., Төлегенова, Б. Т. (2020). «Критериалды бағалаудың оқытуға әсері». Қазақстан мектебі.