Міржақып Дулатұлы

“Міржақып Дулатов және Алаш көсемсөзі”

Ұлт руханиятының шамшырағы, алаш ардақтысы Міржақып Дулатов – қазақ көсемсөзінің дарабозы. Ол – өз заманындағы әділетсіздікке қасқайып қарсы тұрып, қаламымен ұлтты ұйыстырған күрескер. Оның әр мақаласы – өр кеуделі, отты жүректен туған қайраттың дауысы, ел мүддесінің айнасы.

XX ғасыр басындағы Алаш қайраткерлері ұлтты ұйыстыруда сөз құдіретіне ерекше мән берді. Өйткені сол кездегі қазақ қоғамының басты қаруы – рухани күрес еді. Осы күрестің алдыңғы шебінде Міржақып Дулатов тұрды. Оның «Қазақ» газетіндегі мақалалары, «Оян, қазақ!» деп елді ұйқысынан оятқан жалынды жыры – ұлт санасының шырағы болды. Ол көсемсөзді қару етіп, халқын қараңғылықтан алып шығуға барын салды. Оян, қазақ!» – бұл тек өлең емес, бұл – халыққа арналған үндеу, бұл – ояну сәтінің дабылы, бұл – азаттыққа ұмтылудың айғағы. Оның әр сөзінде намыс оты лапылдап, азаттық аңсары маздап тұрды. Ол надандықты – ең үлкен жау, білімді – ең асыл құндылық деп таныды. «Халық надан болмаса, өзі-ақ бәрін алар, надан халықтың сүйеніші жоқ» деп жазғанда, ол білімсіздіктің – бодандықтың басты себебі екенін жақсы түсінді. Сондықтан да ол халықты білімге, жаңашылдыққа, ұлттық мұратқа ұмтылуға шақырды.

Бақытсыз Жамал» – қазақтың алғашқы романы және көсемсөздік мұрат. Міржақып Дулатовтың әдеби мұрасын айтқанда, оның «Бақытсыз Жамал» романын айналып өту мүмкін емес. Бұл – қазақ әдебиетіндегі алғашқы роман ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы әділетсіздікті әшкерелеген көсемсөздік шығарма. Міржақып бұл романында қазақ қоғамындағы әйел теңсіздігін, ескі әдет-ғұрыптың құрбаны болған Жамалдың тағдырын сипаттау арқылы, тұтас ұлттың мүшкіл халін көрсетті.

Жамалдың еріксіз ұзатылып, өмірінің трагедиямен аяқталуы – сол кездегі қазақ әйелдерінің ауыр жағдайының символы. Бұл роман тек махаббат хикаясы емес, ол – әлеуметтік теңсіздікті әшкерелеген өткір публицистика. Мұнда көсемсөздің ең негізгі белгісі – қоғамды ояту, шындықты ашу, халықтың санасына әсер ету айқын көрінеді.Ол тек әйел теңсіздігін ғана емес, жалпы ұлттың мешеу қалғанын, білімсіздіктің, ескі салттардың зардабын ашық көрсетті.

Міржақыптың көсемсөзінде ұлттық болмыс, тіл мен дін, жер тағдыры, білім мен ғылым мәселелері терең қозғалды. Ол патша үкіметінің отаршылдық саясатын ашық әшкерелеп, халықты білімге, теңдікке, еркіндікке шақырды. «Оян, қазақ!» деп жазғандағы оның жүрек түкпіріндегі жанайқайы – бір адамның ғана үні емес, күллі қазақтың зар-мұңы еді. Міржақып Дулатұлы үшін көсемсөз – тек жазу емес, елдік мұраттың жүгін көтеру. Ол сөздің қуаты арқылы қазақ санасын жаңғыртып, бодандық бұғауын үзуді көздеді.

Алайда бұл күрес жолы оңай болмады. Қаламы қылыштан өткір болған қайраткер қуғын-сүргінге ұшырады, «халық жауы» атанды. Бірақ оның сөзі өлген жоқ, мұраты сөнген жоқ. Бүгінде оның идеялары Тәуелсіз Қазақстанның рухани тұғырына айналды.

Міржақып Дулатовтың көсемсөзі – қазақтың азаттық жолындағы күресінің шежіресі. Ол – рухтың мәңгілік оты, елдіктің мәңгілік дауысы. Оның жалынды сөздері әлі де ұрпақ санасын жаңғыртып, алаш рухын асқақтатып тұр.

Ақерке Ғаниқызы

159 “Еңбекші” орта мектебі

11сынып оқушысы