Қазіргі мектептегі мұғалімнің кәсіби имиджі

Қазіргі заманда мұғалім имиджі тек сыртқы келбет пен мінез-құлық ұғымдарынан тыс, кәсіби құзыреттілік, цифрлық сауаттылық, мәдени сәйкестігінің жоғары болуы, қоғаммен қарым-қатынас секілді көптеген компоненттерден құралатын күрделі құбылысқа айналды. Осы тұрғыдан алғанда, ҚазҰУ-де магистратурада білім алу – кәсіби тұлғалық дамудың маңызды кезеңдерінің бірі. Біз «Басқару психологиясы» пәнін оқи отырып, білім беру үдерісінде көшбасшылық, басқару мәдениеті және педагогтің кәсіби бейнесін қалыптастырудың психологиялық тетіктерін терең меңгерудеміз. Бұл пәнді тәжірибелі ұстаз, жоғары білікті маман Жұбаназарова Назираш Сүлейменқызы жүргізеді. Оның ғылыми бағытталған көзқарасы мен практикалық кеңестері қазіргі заман мұғалімінің имиджін жаңаша түсінуге, оны кәсіби деңгейде дамытуға жол ашады.

Қазіргі кезде болып жатқан заман өзгерістері: технологияның дамуы, цифрландыру саясаты, қоғамның білім беру саласына көзқарастарының өзгеруі, мәдениет мен дәстүрлердің қазіргі заманға бейімделуі педагогтердің кәсіби имиджіне ықпал етпей қоймайды. Сондықтан, кәсіби имиджін қазіргі заманға сай бейімделе отырып, қалыптастыру – қазіргі мұғалімдер үшін заман талабы әрі үлкен мүмкіндік.

Қазіргі ұстаздардың кәсіби имиджін бірнеше критерийлер бойынша бағалауға болады: педагогикалық құзыреттілік, тұлғааралық (реляциялық) құзыреттілік, цифрлық кәсібилік (e-professionalism) және қоғамдық және мәдени бейне.

Педагогикалық құзіреттілікке өз пәнін терең меңгеруі, үздіксіз даму үшін атқаратын әрекеттері, заманауи оқыту құралдары мен тәсілдерді қолдана білу кіреді.

Тұлғааралық құзіреттілік деп мұғалімнің оқушылармен, ата-аналармен және әріптестерімен жағымды әрі тиімді қарым-қатынас құра білуін, оқушыларға үлгі бола білуін атайды.

Цифрлық кәсібилік критерийіне педагогтың ғаламторда өзін дұрыс таныстыра білуі, кәсіби беделін әлеуметтік желілерде дұрыс қалыптастыруы, сонымен қатар, онлайн оқыту платформаларын жақсы меңгеруі жатады.

Мұғалімнің қоғамдық және мәдени бейнесін оған қатысты қоғамның пікірі, ұстаздар ортасындағы беделі, өзін-өі ұстауы мен сырт бейнесі арқылы ұлттық құндылықтардың көрінуі қалыптастырады.

Мұғалім имиджін түсіндіруде өзін таныту (self-presentation) және әсер қалыптастыру (impression management) үрдісін ескермеуге болмайды. Зерттеулер көрсеткендей, жоғары оқу орындарындағы мұғалімдердің кәсіби имиджі әлеуметтік стереотиптермен, институционалды талаптармен және жеке құндылықтармен өзара байланыста қалыптасады. Басқа зерттеулер мектеп ортасында құрмет, түсіністік және қолдау атмосферасын орнату, цифрлық құзыреттер мен құқықтық сауаттылықты нығайту – мұғалімнің жағымды имиджін қалыптастырудың маңызды психологиялық-педагогикалық шарттары екенін көрсетеді. Демек, имидж тек сыртқы келбетпен немесе мінез-құлықпен шектелмей, үздіксіз кәсіби даму, өзін-өзі талдау және әлеуметтік өзара әрекет арқылы қалыптасады.

Қазақстан контексінде мұғалім имиджі білім беру реформалары, кәсіби стандарттар және мәдени дәстүрлер аясында қарастырылуы тиіс. Қазақстанда 2017 жылы енгізілген «Мұғалімнің кәсіби стандарты» педагогтің білімі мен құзыреттерін айқындағанымен, бұл стандарттар мансаптық өсу және қоғамдық мойындаумен әлі де толық байланысқа түспеген. Сонымен қатар, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ, OECD) TALIS-2024 Kazakhstan Country Note есебінде мұғалімдердің кәсіби дамуы, әріптестік қарым-қатынастары және мұғалім мамандығының мәртебесі әлі де даму аймағында екені атап өтілген. Назарбаев Зияткерлік мектептеріндегі зерттеулер мұғалімдердің реформаларды оң қабылдағанымен, әкімшілік жүктеменің көптігі және кәсіби өзіндік сәйкестіктің (identity) айқын болмауы олардың имиджіне теріс әсер ететінін көрсетеді. Қазақстандық шетел тілі мұғалімдері арасында жүргізілген зерттеулерде де мұғалімнің кәсіби рөлі мен үлгі болу қабілеті жоғары бағаланғанымен, жалпы кәсіби имидж бен идентификация арасында тепе-теңдік толық қалыптаспағаны байқалады. Осылайша, қазақстандық мұғалім үшін басты міндет – халықаралық стандарттарға сәйкестену мен ұлттық мәдени нормаларды (ресми мінез-құлық, құрмет, ұжымдық рух) ұштастыру.

Қазіргі мұғалімдерге кәсіби имиджін нығайту бойынша бірнеше практикалық кеңес беруге болады. Біріншіден, үздіксіз кәсіби даму қажет: педагогикалық зерттеулермен, цифрлық құралдармен және инклюзивті тәжірибелермен танысып отыру. Зерттеулер мұғалім имиджінің кәсіби және коммуникативтік құзыреттермен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Екіншіден, мұғалім өз цифрлық бейнесін (digital presence) басқаруы тиіс: жеке және кәсіби аккаунттарды ажырату, әлеуметтік желілерде жарияланатын ақпаратқа мұқият болу, кәсіби платформаларда жетістіктерін көрсету. Үшіншіден, мұғалімдер мектеп ішінде көшбасшылық рөлдерді атқаруы керек – әріптестерге тәлімгер болу, жобаларды басқару, семинарлар мен конференцияларға қатысу. Төртіншіден, Қазақстан жағдайында мәдени нормаларды сақтау маңызды: ресми мінез-құлық, уақытқа дәлдік, сыпайылық және қоғаммен байланыс – сенім мен беделді нығайтады. Бесіншіден, мұғалім өзінің қарым-қатынас ортасын талдап, эмпатия мен қолдау атмосферасын құру арқылы оқушылар мен ата-аналар тарапынан оң имидж қалыптастырады.

Қорыта айтсақ, қазіргі ұстаз имиджі тек өз жетістігіне емес, барлық педагог мамандардың беделіне ықпал етуші күш болып табылады. Жаһандық өзгерістер мен жаңа цифрлық мүмкіндіктерді бағыттаушы құрал ретінде пайдаланып, имиджді заманға сай қалыптастыра білу керек.

Жубаназарова Н.С.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Жалпы және қолданбалы психология

психология ғылымдарының кандидаты, профессор

Сайлинова Қ.К.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Жалпы және қолданбалы психология

кафедрасының аға оқытушысы

Джумабаева А.Б.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Филология факультеті, Екі шет тілі

мамандығының 1-курс магистранты