Бағалау критерийі

Оқу жетістігі деңгейі

Төмен

Орташа

Жоғары

Негізгі ойды мәтін тақырыбы, сөйлеушінің дауыс ырғағы мен сөйлеу мәнері арқылы анықтайды

С өйлеушінің дауыс ырғағын ажыратуда,

негізгі ойды анықтауда қиналады

С өйлеушінің дауыс ырғағын ажыратуда,

негізгі ойды анықтауда қателеседі

С өйлеушінің дауыс ырғағын ажыратады,

негізгі ойды анықтайды

Интонация, кідіріс, логикалық екпінді қолданады

Интонацияны, кідірісті,

логикалық екпінді қолдануда қиналады

Интонацияны, кідірісті,

логикалық екпінді қолдануда қателеседі

Интонацияны, кідірісті,

логикалық екпінді қолданады

Оқу мақсаты

7.2.3.1 хроника құрылымы мен ресімделуі арқылы жанрлық ерекшеліктерін ажырату

7.3.2.1 Жанрлық және стильдік ерекшеліктеріне сай көркемдегіш құралдарды орынды қолдана отырып, шағын мақала, нұсқаулық, әңгіме құрастырып жазу

7.4.1.1 жалғаулар мен шылаулардың ерекшелігін ескере отырып, үндестік заңына сәйкес орфографиялық нормаға сай жазу

Бағалау критерийі

Білім алушы

• Хроника құрылымы мен ресімделуі ерекшеліктерін ажыратады

• Шағын мақала, нұсқаулық, әңгіме құрастырып жазады

• Көркемдегіш құралдарды мәтіннің стильдік ерекшелігіне сай қолданады

• Жалғаулар мен шылауларды үндестік заңына, орфографиялық нормаға сай жазады

Ойлау дағдыларының деңгейі

Орындау уақыты

Білу және түсіну

Қолдану

15-20 минут

Тапсырма

Мәтінді мұқият оқып, төменде берілген кестені үлгі ретінде пайдаланып, өзіндік талдау жасаңыз.

Қазақстан территориясындағы ертедегі көшпенділер мәдениеті мен өнері

Біздің заманымызға дейінгі бір мыңыншы жылдары бүкіл Еуразия даласында скиф-сақ тайпалар одағы өмір сүрді. Ұшы-қиыры жоқ кең даланы игеріп, әртүрлі патшалықтар бірлестіктерін құрып, күшті жауынгер  елге айналды. Оларды батыстағылар (гректер) скифтер десе, парсылықтар (Иран, парсы патшалықтары) сақтар  деп атады. Бірақ та осы екі атау да Еуразия даласын жайлаған халықтардың ортақ аты еді. Скиф, сақ тарихын тілге тиек етіп, тереңірек үңілетін болсақ, оларды құрайтын бірнеше тайпалар көне жазба шежірелерде жиі кездесетінін көреміз, сарматтар, дайлар, аландар, массагеттер, үйсіндер. Кезінде осы тайпалар бірлестіктері Қазақстан территориясын жайлаған, қазақ халқының арғы ата-бабалары болып табылады. Бұлардың ішінде, әсіресе, массагеттер, аландар, үйсіндер туралы тарихи деректер көбінесе Иран, парсы, грек жазбаларында біршама кездеседі. Ал  аландар туралы көне қытай жылнамаларында дәйекті де айшықты жазылған. Ең бір көне деректер ежелгі парсылардың діни кітабы – Авестада көрініс береді.

Сонымен бірге дайлармен бірге Иранның шығысында орын тепкен көшпелі тайпа «тұрларды» да атап өтеді. Ал осы «тұрларды» ежелгі гректер массагеттер деп атағанын айтсақ, кітаптан түркі тектес халықтардың, дәлірек негіздесек, қазақ халқының арғы ата-бабаларының географиялық жайлап жатқан аймағын танып білеміз. Массагеттер мен тұрлардың (түріктердің) туысқан бір тайпа бірлестіктерінен тұратынын тарихтың атасы атанған Геродот та жазып кеткен.

Ежелгі дәуірде Орта Азия мен Қазақстан жерінде тайпа бірлестіктерінің ең күштісі массагеттер, аландар болды. Олар әрдайым көрші патшалықтармен қарым-қатынаста болып, жауласқанмен жағаласып, тойласқанымен табысып отырды. Көшпенді де еркін, ержүрек халықты табанына таптау үшін талай рет парсы, грек, қытай патшалары жорық жасаған. Жаулардың ешқайсысына да берілмей, қайта өздеріне айықпас соққы беріп отырған. Скифтердің әйелдері де батыр, қайсарлықтарымен тарихта өз аттарын қалдырып отырды.

Соның бірі, әйгілі әйел патша – Томирис. Массагеттер патшасы Томирис өз кезегінде ешкім тоқтата алмаған парсы патшасы Кирге қатты соққы беріп, әскерін талқандап, өзін қолға түсіріп басын алады. Уақиға туралы Геродот өзінің әйгілі «Тарих» шығармасында (б.э.д. 440-430ж.ж.) мынадай дәйекті келтіреді: «Парсыларды жеңгеннен кейін массагеттер  падишасы Томирис торсыққа толтырып қан құйғызып: «Сен қанға құмартып едің, енді шөлің қансын!» - деп, оған Кирдің басын салдырған.

«Адамның денсаулығы – қоғам байлығы» тақырыбында кеңес бере отырып, шағын мақала жазыңыз. Жалғаулар мен шылауларды үндестік заңына, орфографиялық нормаға сай жазыңыз.

Бағалау критерийі

№

тапсырма

Дескриптор

Балл

Білім алушы

Хроника құрылымы мен ресімделуі ерекшеліктерін ажыратады

1

хронологиялық реттілікті анықтайды;

ерекшелігіне тоқталады;

1

1

Жалғаулар мен шылауларды үндестік заңына, орфографиялық нормаға сай жазады

2

жалғаулар мен шылауларды үндестік заңына, орфографиялық нормаға сай жазады

1

1

1

Шағын мақала, нұсқаулық, әңгіме құрастырып жазады.

оқырманға кеңес береді;

шағын мақала жазады;

1

1

Көркемдегіш құралдарды мәтіннің стильдік ерекшелігіне сай қолданады.

3 көркемдегіш құралдарды қолданады.

1

1

1

Барлығы

10

Бағалау критерийі

Оқу жетістігі деңгейі

Жоғары

Орта

Төмен

Хроника құрылымы мен ресімделуі ерекшеліктерін ажыратады

Хронологиялық реттілікті анықтауда,

е рекшелігіне тоқталуда қиналады

Хронологиялық реттілікті анықтауда,

е рекшелігіне тоқталуда қателеседі

Хронологиялық реттілікті анықтайды,

е рекшелігіне тоқталады

Жалғаулар мен шылауларды үндестік заңына, орфографиялық нормаға сай жазады

Жалғаулар мен шылауларды үндестік заңына, орфографиялық нормаға сай жазуда қиналады

Жалғаулар мен шылауларды үндестік заңына, орфографиялық нормаға сай жазуда қателеседі

Жалғаулар мен шылауларды үндестік заңына, орфографиялық нормаға сай жазады

Шағын мақала, нұсқаулық, әңгіме құрастырып жазады

М ақала жазуда оқырманға кеңес беруге қиналады

М ақала жазуда оқырманға кеңес беруде қателеседі

О қырманға кеңес береді, шағын мақала жазады

Көркемдегіш құралдарды мәтіннің стильдік ерекшелігіне сай қолданады

Көркемдегіш құралдарды қолдану қиындық туғызады

Көркемдегіш құралдарды қолдануда қателеседі

Көркемдегіш құралдарды қолданады

Оқу мақсаты

7.1.1.1 мәтін үзінділерін тыңдай отырып, оқиғаның дамуы мен аяқталуын болжау

7.4.4.1 етістіктің есімше, көсемше түрлерін, тұйық етістікті тілдесім барысында қолдану

Бағалау критерийі

Ойлау дағдыларының деңгейі

Орындау уақыты

Білім алушы

• Оқиғаның дамуы мен аяқталуын болжайды

• Етістіктің есімше, көсемше түрлерін, тұйық етістікті қолданады

Білу және түсіну

Қолдану

15-20 минут

1-тапсырма

Мәтін үзіндісін мұқият тыңдап, мазмұндаңыз, дамуын болжаңыз.

Екі дос

Ертеде, ел арасында жаугершілік жиі болған кезде қазақтың екі жауынгері төс қағысып, дос болады.

Бірде әскерлер бір өзеннің бойына шатыр тігіп дамылдайды. Сонда тұтқиылдан жаудың қаптаған қалың тобы шабуыл жасайды. Тонаған мал-мүліктерін тиеп кетеді. Қолға түскен қазақ жасағын айдап әкетеді. (дамуын болжаңыз)

Мәтіннің жалғасын мұқият тыңдап, аяқталуын болжаңыз.

Әлгі екі достың біреуі жау қолына түседі. Досының қолға түскенін естіген екінші батыр күздің қара суығын елеместен өзенді малтып өтіп, жау жатқан жағаға келеді. Анталаған жау әскерлері оны тарпа бас салады. Жауынгер өзін қолбасыларына алып баруын өтінеді. Алып барған соң, ол жаудың қолбасына:

- Мен қолдарыңа түскен бір жауынгерге құн төлеп, сатып алуға келдім. Менің оған айырбасқа берер мал-мүлкім жоқ. Бір-ақ нәрсе беремін. Ол - өзімнің өмірім. Досымды босатсаңдар, ол үшін өзімнің өмірімді қияр едім, - дейді.

Қолбасы ойланып отырып, оны сынамақ болады да:

- Жарайды, мен сені қыршыныңнан қимай-ақ қояйын. Маған сол өміріңнің бір бөлшегін ғана берсең болды, - дейді.

- Ол не? - деп сұрайды досын құтқаруға келген жігіт.

- Маған сенің көздерің керек, - дейді қолбасы. (аяқталуын болжаңыз)

- Ол да болсын, көзімді ал да, досымды босат, - дейді жігіт. Ол бұл сыннан сүрінбей өтеді.

Әлгі жауынгер тұтқыннан босанған досының иығына қолын артып, зағип күйі қуана күлімдеп келе жатады. Мұны көрген жаудың қолбасшысы: «Мұндай ерлері бар халықты тұтқиылдан келіп, қапыда бас салған жағдайда болмаса, бетпе-бет ұрыста жеңу өте қиынға соғар»,- деп түйеді. Сөйтіп өзінің әскерлеріне шегінуге бұйрық берген екен.

2- тапсырма

«Жігітті жолдасына қарап бағала» дегенді қалай түсінесіз? Етістіктің есімше, көсемше түрлерін, тұйық етістікті қолданыңыз.

Бағалау критерийі

Оқу жетістігі деңгейі

Жоғары

Орта

Төмен

Оқиғаның дамуы мен аяқталуын болжайды

М әтінді мазмұндауда,

дамуын,

аяқталуын болжауда қиналады

М әтінді мазмұндауда,

дамуын,

аяқталуын болжауда қателеседі

М әтінді мазмұндайды,

дамуын,

аяқталуын болжайды

Етістіктің есімше, көсемше түрлерін, тұйық етістікті қолданады

Т ақырыпты ашуда,

етістіктің есімше, көсемше түрлерін, тұйық етістікті қолдануда қиналады

Т ақырыпты ашуда,

етістіктің есімше, көсемше түрлерін, тұйық етістікті қолдануда қателеседі

М әтінді мазмұндайды,

дамуын,

аяқталуын болжайды

Бағалау критерийі

Оқу жетістігі деңгейі

Жоғары

Орта

Төмен

Мәтіндердің стилін, тақырыбын анықтайды, құрылымы мен аудиториясын ажыратады

Мәтіндерді түсініп оқуда, мазмұнын түсінуде, көзделген аудиториясын, түрін, мақсатын табуда, стилін анықтауда қиналады

Мәтіндерді түсініп оқуда, мазмұнын түсінуде, көзделген аудиториясын, түрін, мақсатын табуда, стилін анықтауда қателеседі

Мәтіндерді түсініп оқиды, мазмұнын түсінеді, көзделген аудиториясын, түрін мақсатын табады, стилін анықтайды

Тілдік ерекшелігін салыстырады

Көркемдегіш құралдарды, термин сөздерді табу, тілдік ерекшелігін тұжырымдау қиындық туғызады

Көркемдегіш құралдарды, термин сөздерді табуда, тілдік ерекшелігін тұжырымдауда қателеседі

Көркемдегіш құралдарды, термин сөздерді табады, тілдік ерекшелігін тұжырымдайды

Көркемдегіш құралдарды қолданады

К өркемдегіш құралдарды қолдануда қиналады

Көркемдегіш құралдарды қолдануда қателеседі

Көркемдегіш құралдарды қолданады

Шағын мақала жазады

Т ақырыптан ауытқымай, шағын мақала жазуда қиналады

Көркемдегіш құралдарды қолдануда қателеседі

Көркемдегіш құралдарды қолданады

Оқу мақсаты

7.2.1.1 Мәтіндік және графиктік (кесте, диаграмма, сурет, шартты белгілер) ақпаратты интерпретациялау

7.3.3.1 Мәтін құрылымын (кіріспе бөлім, жалпы мәлімет беру, детальді мәлімет беру) сақтай отырып, графиктік мәтін (шартты белгі, сурет, сызба) түрінде берілген процесті сипаттап жазу

7.4.4.3 шылау түрлерін ажырата білу, орынды қолдану

Бағалау критерийі

Ойлау дағдыларының деңгейі

Орындау уақыты

Білім алушы

• Мәтіндік және графиктік ақпаратты ажыратады

• Ақпараттар бойынша өзіндік тұжырым жасайды

• Мәтін құрылымын сақтайды

• Графиктік мәтінді сипаттап жазады

• Шылау түрлерін қолданады

Қолдану

Жоғары деңгей дағдылары

15-20 минут

1-тапсырма

Берілген сызбамен танысыңыз. Сызбаға тақырып қойыңыз. Сызба бойынша нақты 3-4 мәліметті іріктеңіз.

2-тапсырма

Берілген сызбадағы ақпараттарды пайдаланып, мәтін құрыңыз. Мәтіннің құрылымын төмендегі ретпен жазыңыз. Шылау түрлерін қолданыңыз.

Кіріспе бөлім

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Негізгі бөлім

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Қорытынды бөлім

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Бағалау критерийі

№

тапсырма

Дескриптор

Балл

Білім алушы

Мәтіндік және графиктік ақпаратты ажыратады.

1

берілген сызбаны анықтайды;

1

сызбаға тақырып қояды;

1

нақты 3-4 мәліметті іріктейді.

1

Ақпараттар бойынша өзіндік тұжырым жасайды.

ақпараттарды қорытындылайды.

1

Мәтін құрылымын сақтайды.

2

мәтін құрады;

1

кіріспе, негізгі, қорытынды бөлімдерін жазады;

1

сипаттап жазады;

шылау түрлерін қолданады;

1

1

Графиктік мәтінді сипаттап жазады.

сызбаны толық сипаттайды.

1

Барлығы

9

Оқу мақсаты

7.1.6.1 Коммуникативтік жағдаятқа сай көркем бейнелеуіш, эмоционалды-экспрессивті сөздерді және мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестерді еркін қолданып, диалогке қатысу, пікірталаста тез және дұрыс шешім қабылдай білу

7.4.4.4 одағай түрлерін ажырата білу, қолдану

Бағалау критерийі

Ойлау дағдыларының деңгейі

Орындау уақыты

Білім алушы

• Көркем бейнелеуіш, эмоционалды-экспрессивті сөздерді, мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестерді қолданады

• Пікірталаста тез және дұрыс шешім қабылдайды

• Сөйлеу тілінде интонация, кідіріс, логикалық екпіннің мәнін ашады

• Одағай түрлерін қолданады

Білу және түсіну

Қолдану

15-20 минут

1-тапсырма

Мәтінді мұқият тыңдап, тақырыпқа қатысты мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестерді табыңыз.

Ұлттық тағам – халықтар достығына жол

С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің Жастар ісі жөніндегі комитетінің белсенділері Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне орай ұлттық жәрмеңке өткізді.

Қазақстан аумағында тұратын белгілі бір ұлттың асханасы мен мәдениетіне арқау болатын жәрмеңке әр екі апта сайын өтетін болады. Ал бүгінгі фестивальдің ашылуы қазақ ұлтының мәдениеті мен ұлттық асханасын, дәстүрі мен өнерін паш етуге арналды.

Қонақтар жастар ісі жөніндегі комитет белсенділерінің өз қолдарымен даярлаған қазақ ұлтының тағамдары мен тәттілерінен ауыз тиді. Мереке халық әндерін тамылжыта орындаған әншілердің, мың бұралған бишілердің өнерлерімен жалғасын тапты.

– Әрбір ұлттың өзінің ерекшелігі бар, – дейді Жастар ісі жөніндегі комитеттің төрайымы Ақбота Сарыбай. – Тәуелсіз еліміз ізгі дәстүрлер мен ерекше ұлттық тағамдарға бай. Менің ойымша, ұлттық тағамдар – халықтар достығына апарар жол бола алады.

2-тапсырма

Көтерілген басты мәселені анықтау мақсатында жұбыңызға сұрақ қойыңыз. Өз көзқарасыңызды жан-жақты тұжырымдап, мысалдар арқылы дамытып, дәлелдеңіз. Ойыңызды білдіру кезінде одағай түрлерін қолданыңыз.

Бағалау критерийі

№

тапсырма

Дескриптор

Балл

Білім алушы

Көркем бейнелеуіш, эмоционалды-экспрессивті сөздерді қолданады

1

көңіл күйге байланысты сөздерді анықтайды;

көркемдегіш құралдарды қолданады;

1

1

Мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестерді еркін қолданады

тақырыпқа қатысты мақал-мәтелдерді анықтайды;

тұрақты тіркестерді анықтайды.

1

1

Пікірталаста тез және дұрыс шешім қабылдайды

2

көтерілген мәселе бойынша сұрақ қояды;

өз көзқарасын дәлелдейді;

қорытынды шығарады;

1

1

1

Сөйлеу тілінде интонация, кідіріс, логикалық екпіннің мәнін ашады

одағай түрлерін қолданады;

1

Тілдік қолданыста интонация, кідіріс, логикалық екпін орындарын анықтайды

ойын білдіру кезінде интонация;

кідіріс, екпінге ықпал жасайды.

1

1

Барлығы

10

Оқу мақсаты

7.1.2.1 Әлеуметтік-қоғамдық, оқу - еңбек тақырыптарына байланысты диалог, монолог, полилогтердегі (интервью, пікірталас, жаңалық, ән, көркем әдеби шығармалардан үзінді) автор көзқарасы мен көтерілген мәселені талдау

Бағалау критерийі

Ойлау дағдыларының деңгейі

Орындау уақыты

Білім алушы

• Мәтіндегі көтерілген мәселені анықтайды

• Автордың көзқарасына өз пікірін білдіреді

• Диалогке қатысады

Жоғары деңгей дағдылары

15-20 минут

Тапсырма

Мәтінді мұқият тыңдап, негізгі мәселені анықтаңыз. Автордың көзқарасын ажыратып, өз пікіріңізді диалогке қатысу арқылы білдіріңіз.

Бал ашамын деп бәлеге қалған…

Дастарқан басында соғыс жайында әңгіме қозғалды. Әркім әртүрлі естіген оқиғаларын айтып жатты. Кенет төрде отырған бір ақсақал:

– Мен сендерге бір әңгіме айтайын, – деді. Бәріміз әлгі кісіге қарап елең еттік. – Бұл өзі бұрын-соңды айта қоймаған сырым еді, – деп жалғады ол сөзін. – Қазір соғыстың аяқталғанына да пәленбай жыл өтті ғой. Сондықтан бізді ешкім тергеп, қудалай қоймас…

…Бұрынғы Ворошилов колхозынан бес жігіт бірге әскерге аттандық. Алдымен ауданға, сонан соң облысқа апарды. Облыс орталығынан эшелонға отырғызып батыс жаққа алып бара жатты. Бүгінгідей бөлек-бөлек жатар орны бар вагон қайда?! Кинода көрсетіп жүргендей ағаш вагон. Пойыз да жай жүреді. Әр станцияға тоқтап, су аламыз. Берген тамағын талғажау қыламыз. Екі-үш күннен кейін пойыздан кісі жалығады екен. Арамызда бізден ересектеу, әр нәрседен хабары бар, қағылез Әбдібек деген жігіт болды. Ішіміз пысқаны сондай бір кезде әлгі Әбдібекке:

– Сен бал ашшы, совет жеңе ме екен, неміс жеңе ме екен? – дедік. Әбдібек құмалақты шашып кеп жіберіп:

– Жаудың беті қатты. Күші басым. Біздің жеңуіміз қиын болады-ау! – деді.

Кешке бәрімізді вагон-штабқа шақырды. Болған оқиғаны айна-қатесіз біреу жеткізіпті. «Мұны сендерге кім үйретті? Неге совет әскерінің жеңетініне күдік келтіресіңдер? Араларыңда жаудың тыңшысы бар шығар?» - деп, ал тергеудің астына алсын келіп. Орысша да жөнді білмейміз ғой. Сұрақтың бірін түсінсек бірін түсінбейміз. «Солай құмалақ аштырғанымыз рас», - деп мойындаудан басқа амал қалмады. Содан не керек, «Совет елінің неміс фашистерін жеңетініне күмән келтіріп, жауынгерлердің арасына іріткі салып жүр», - деген айып тағып, Әбдібекті вагоннан түсіріп алып қалды. Қалғандарымыз да майданға жеткенше көзге түрткі болып, қатаң бақылауға алындық. Артынан естідік, Әбдібек байғұсты әскери трибуналдың үкімімен соттап жіберіпті. Сол күйі қайтпады.

Бағалау критерийі

№

тапсырма

Дескриптор

Балл

Білім алушы

Мәтіндегі көтерілген мәселені анықтайды.

1

мәтіндегі көтерілген мәселені анықтайды;

1

1

Автордың көзқарасына өз пікірін білдіреді.

автордың көзқарасын ажыратады;

өз пікірін білдіреді;

1

1

1

Диалогке қатысады.

диалогке еркін қатысады.

1

1

Барлығы

7

Оқу мақсаты

7.3.4.1 эссе құрылымы мен даму желісін сақтап, тақырыпқа байланысты берілген мәселенің оңтайлы шешілу жолдары немесе себептеріне өз көзқарасын жазу (дискуссивті эссе)

7.2.4.1 идеясы ұқсас публицистикалық және көркем әдебиет стиліндегі мәтіндердің тақырыбы, құрылымы, мақсатты аудиториясы, тілдік ерекшелігін салыстыра талдау

7.4.5.1 сөйлем соңында және сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгілерін (даралаушы және ерекшелеуші) дұрыс қолдану

Бағалау критерийі

Білім алушы

• Эссенің құрылымын, даму желісін сақтайды

• Мәселенің шешілу жолына, себептеріне өз көзқарасын білдіреді

• Публицистикалық және көркем әдебиет стиліндегі мәтіндердің тақырыбы, құрылымы, мақсатты аудиториясы, тілдік ерекшелігін салыстыра талдайды

• Сөйлем соңында және сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгілерін орынды қолданады

Ойлау дағдыларының Қолдану

деңгейі Жоғары деңгей дағдылары

Орындау уақыты 15-20 минут

1-тапсырма

Оқшау сөздерді қолдана отырып, «Қазақ ғылыми-фантастикасының көк­жиегі өте тар» тақырыбында эссе жазыңыз. құрылымын, желісін сақтаңыз. Мәселенің шешілу жолын, себебін ұсыныңыз. Сөйлем соңында және сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгілерін орынды қолданыңыз.

2-тапсырма

Екі мәтіннің стилін ажыратыңыз. Мәтіндердің тақырыбы, құрылымы, мақсатты аудиториясы, тілдік ерекшелігін салыстыра талдаңыз.

1-мәтін

Бала ұйықтағанда адам сенбес түстер көретін. Түсінде бала үстіне ақ халат киіп, зертхана ішінде жүргендей болатын. Әр түнде ұйқыға кетісімен түсінде жүргізген тәжірибелері күрделене түсті. Қарапайым көлбеу жазықтықтан төмен дөңгелеп түскен металл шардың уақытын өлшеуден күрделі физикалық-химиялық тәжірибелер реттерін тапты.

Он бір жасында бала көңілі түнгі аспанға ауды. Әжесінің сынған көзілдірігінен және ойыншықтар арасынан шыққан лупаны пайдаланып, қағаздан түтік орады. Галиео Галилей аспанға бағыттаған алғашқы телескоп сияқты еді. Телескоппы түнгі аспанға емес, күндізгі аспандағы жарық жұлдызға бағыттады. Галиео Галилей ашқан жаңалықты жаңғыртып мәз-мейрам. Өңінде дәлел тапқан тәжірибелер бала қолын қатайтып түстерін өңге айналдыруға жол салды. Жеткіншек бала қолы жетер заттарды пайдаланып, бір жыл ішінде Галилейдің, Ньютонның, Герцтің тәжірибелерін жасап, түстердің мыңнан бір бөлігін дүниеге әкелді. Өсе келе түнгі ұйқыда көретін түстері азайды. Көре қалса ғажап аспаптармен, құралдармен, машиналармен жұмыс істейтін. Көзінің өткірлігі қиялының шексіздігімен, тез ойша білген көргенін байланыстыру қабілетімен ауысты.
Алда оны үлкен істер, ашылмаған жаңалықтар күтіп тұрғаны анық.

2-мәтін

Жас жазушылар жинағының мазмұны бай. Палитрасы сан қырлы, алуан бояулы. Достықты, махаббат пен адамгершілік лағыл қасиеттерді қызыл тінге айналдырған лирикалық әңгімелермен бірге, туған жер, ел тағдырын толғаған тебіреніске толы туындылар, аңыз-әфсана, фантастика, сатиралық дүниелер де бар. Ендігі сөз – ғылыми-фантас­тика­­лық әңгімелері төңірегінде. Бая­нымызды  сабақтамастан бұрын қазақ әдебиетіндегі кенже жанрдың сыр-сипа­тына аз-кем тоқталған жөн шығар.

Фантастика. Аса қиын да, өте күрделі тақырып. Жалғыз ауыз сөздің аясы мейлінше кең. Бұл ұғымның қазақ сана­сындағы түйсік-түсінігі кенеусіз ауқымды, мақсат-мұраты шыңырау тұңғиық. Термин төркіні саналатын гректерде бұл атау – көзге елестету өнері дегенді түсіндірген. Осы тұрғыдан пайымдап, зерделер болсақ, қазақ халқының да ежелден арманшыл, ойшыл, қиялшыл екеніне көз жеткіземіз. Айғақ деректі аласұрып іздемей-ақ қояйық. Тілге тиек ретінде баба­лары­мыздың асыл мұрасы – қиял-ғажайып ертегілерін айтсақ та жетіп жатыр. Халық қиялынан туған хайуанаттар жайлы қиял-ғажайып, тұрмыс-салт ертегілерінде фантастика жанрының негізгі элементтері кездеседі. Бұған ең алдымен «Ер Төстік», «Қырық өтірік», «Керқұла атты Кендебай» тәрізді жауһар жәдігерлерімізді атар едік. Фантастиканың ғылыми жағынан дамып, қалыптасқанға дейін мифологиялық және діни шығармаларда орын алғанын көрсетеді.

Дүниедегі ең шапшаң, ең ұшқыр құбылыс – қиял.