Мұхтар Шахановтың «Нарынқұм зауалы» шығармасындағы адамзаттық құндылықтар

Қазақ әдебиетінде ұлттық рух пен адамзаттық мәселелерді терең ұштастыра білген қаламгерлердің бірі – Мұхтар Шаханов. Ақын шығармашылығы тек қазақ халқының рухани өмірін бейнелеп қана қоймай, бүкіл адамзатқа ортақ моральдық мәселелерді көтеруімен ерекшеленеді. Солардың бірі – «Нарынқұм зауалы» шығармасы. Бұл туындыда ақын адам мен табиғат арасындағы байланысты, адам бойындағы рухани құлдырауды, ар мен жауапкершілік мәселесін терең суреттейді. Шығарма мазмұны арқылы ақын адамзат баласына ортақ құндылықтарды көрсетіп, қоғамның рухани болмысына сын көзбен қарайды. «Нарынқұм зауалы» – табиғат тағдыры арқылы адам тағдырын танытқан, адамзаттық құндылықтарды терең бейнелеген көркем туынды.

Шығармадағы ең басты адамзаттық құндылықтардың бірі – табиғатқа құрмет. Мұхтар Шаханов бұл поэмада табиғатты тек қоршаған орта ретінде емес, адам өмірінің ажырамас бөлігі ретінде көрсетеді. Табиғаттың тозуы – адам жанының тозуы деген ой шығарманың өн бойынан байқалады. Ақын Нарынқұм өңірінің күйзелісін суреттеу арқылы табиғатты қорғау мәселесін көтереді. Табиғатқа жасалған қиянаттың түпкі нәтижесі адамзаттың өзіне қайтып келетінін көрсетеді. Бұл – бүгінгі күні де өзекті мәселе. Адамзат өркениеті дамыған сайын экологиялық мәселелер күрделене түсті. Сондықтан шығармадағы табиғатты аялау идеясы тек ұлттық емес, бүкіл әлемге ортақ құндылық ретінде танылады.

Поэмада ерекше көрінетін құндылықтың бірі – адамның жауапкершілігі. Ақын адам баласының табиғат алдындағы ғана емес, өз ар-ожданы алдындағы жауапкершілігін де терең ашады. Кейіпкерлер тағдыры арқылы адамның әрбір әрекеті үлкен салдарға алып келетінін аңғартады. Адам өз ісінің нәтижесін тек жеке басымен өлшемей, қоғамға, келешек ұрпаққа әсері тұрғысынан бағалауы керек деген ой байқалады. Мұхтар Шаханов адамды саналы тіршілік иесі ретінде танытып, оның өмірдегі міндеті тек тұтыну емес, сақтау мен қорғау екенін ескертеді. Бұл – адамзат өркениетінің негізінде жатқан маңызды моральдық қағида.

Шығармадағы тағы бір маңызды адамзаттық құндылық – ар-ұят. Ақын кейіпкерлердің ішкі жан дүниесін ашу арқылы адамның шынайы болмысын көрсетеді. «Нарынқұм зауалында» ар-ұят адамды адам етіп ұстап тұратын рухани күш ретінде бейнеленеді. Егер адам арынан айырылса, ол табиғатқа да, қоғамға да, өзіне де зиян келтіреді деген ой айқын байқалады. Мұхтар Шаханов үшін ар – адам өміріндегі ең биік өлшем. Ол материалдық игіліктен бұрын рухани тазалықты жоғары қояды. Бұл идея шығарманың философиялық тереңдігін арттырып, оны жалпыадамзаттық деңгейге көтереді.

Поэмада көрініс тапқан келесі құндылық – мейірім мен жанашырлық. Ақын табиғатқа жанашырлық таныту арқылы адам бойындағы мейірімділік қасиетті көрсетеді. Табиғатқа жаны ашыған адам ғана айналасына жанашырлықпен қарай алады. Бұл шығармада адамның тек өз пайдасын ойлауы сыналады. Керісінше, өзгенің тағдырына бейжай қарамау – нағыз адамдық қасиет ретінде суреттеледі. Мейірім – кез келген қоғамның рухани тірегі. Ақын осы құндылықты терең жеткізе отырып, оқырманын адамгершілікке тәрбиелейді.

Мұхтар Шаханов бұл шығармада рухани азғындау мәселесін де көтереді. Ақын кейбір адамдардың табиғатқа, туған жерге, болашаққа немқұрайлы қарауын қоғамдағы рухани дағдарыстың белгісі ретінде көрсетеді. Рухани жұтаңдық адамның тек жеке өміріне ғана емес, тұтас қоғамға зиянын тигізеді. Ақынның ойынша, адам табиғаттан алыстаған сайын өзінің адамдық болмысынан да алыстай бастайды. Сондықтан шығармада рухани құндылықтарды сақтау мәселесі ерекше орын алады. Бұл – қазіргі қоғам үшін де маңызды ойлардың бірі.

Шығармадағы маңызды адамзаттық құндылықтардың бірі – болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік. Ақын бүгінгі жасалған әрекеттің ертеңгі күнге әсер ететінін көрсетеді. Табиғатты бүлдіру – келешекке жасалған қиянат екенін шығарма терең меңзейді. Бұл ой қазіргі экологиялық дағдарыс кезеңінде ерекше мәнге ие. Болашақ ұрпаққа таза жер, таза ауа, рухани бай қоғам қалдыру – әр адамның міндеті. Мұхтар Шаханов осы идеяны көркем бейнелер арқылы әсерлі жеткізеді. Бұл құндылық – ұлт шеңберінен асып, бүкіл адамзатқа ортақ мәселе.

Сонымен қатар шығармада адам мен табиғаттың үйлесімі басты идеялардың бірі ретінде көрінеді. Ақын табиғат пен адамды бір-бірінен бөлек қарастырмайды. Табиғаттың тынысы – адам өмірінің тынысы. Егер адам табиғат заңдылығын бұзса, ол өз өмірінің тепе-теңдігін де бұзады. Бұл идея шығыс дүниетанымымен де үндеседі. Адам табиғаттың иесі емес, оның бір бөлшегі екені шығармада терең сезіледі. Мұндай ойлар бүгінгі жаһандану заманында ерекше құнды.

«Нарынқұм зауалы» шығармасындағы адамзаттық құндылықтардың тағы бірі – шындықты айту. Мұхтар Шаханов қоғамдағы кемшіліктерді жасырмай, ашық көрсетеді. Ақын үшін шындық – әдебиеттің де, адам өмірінің де негізі. Ол шындықты айту арқылы адамды ойландыруды мақсат етеді. Кейде ащы болса да, шындықты қабылдау – рухани жетілудің жолы екенін көрсетеді. Бұл қасиет ақынның азаматтық тұлғасымен де тығыз байланысты.

Қорытындылай келе, Мұхтар Шахановтың «Нарынқұм зауалы» шығармасы – адамзаттық құндылықтарды терең бейнелеген көркем туынды. Поэмада табиғатқа құрмет, жауапкершілік, ар-ұят, мейірім, рухани тазалық, болашақ алдындағы парыз сияқты құндылықтар кеңінен көрініс тапқан. Ақын осы құндылықтарды көркем образдар арқылы жеткізе отырып, оқырманды терең ойға жетелейді. «Нарынқұм зауалы» – тек бір өңірдің мәселесін емес, бүкіл адамзаттың рухани жағдайын көрсететін шығарма. Сондықтан бұл туындының тәрбиелік мәні зор, ал көтерген мәселелері бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Толендиева Клара Бекмуратовна

Түркістан облысы

Қазығұрт ауданы

"Қаржан" жалпы білім беретін мектебі

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі