Сынып:

9 «А», «Ә», «Б»

Сабақтың тақырыбы:

Ньютонның үшінші заңы. Салыстырмалылық принципі

Сабақтың мақсаты:

Оқушылар Ньютонның ІІІ заңымен танысады, Ньютонның ІІІ заңын пайдаланып сапалық және сандық есептерді шығара алады. Ньютонның заңдарын ажырата алады, өмірмен байланыстырып мысал келтіре алады.

Сабақтың міндеттері:

1. Оқушыларға Ньютонның ІІІ заңы туралы ұғым қалыптастыру;

2. Оқушылардың алған білімдерін есеп шығаруда қолдана білу дағдыларын қалыптастыру, дамыту;

3. Оқушыларды ізденімпаздыққа, ұқыптылыққа, тездікке баулу.

Күтілетін нәтижелер:

Ньютонның ІІІ заңын пайдаланып есептер шығара алады, логикалық тапсырмаларды орындай алады.

Сабақтың әдістері:

1. «Шын, жалған» әдісі арқылы үй тапсырмасын сұрау.

2.Жаңа сабақ

3. Деңгейлік тапсырмалар

4. «Кері байланыс»

5.Үй тапсырмасын беру.

№

Сабақтың кезеңдері

Мұғалімнің іс-әрекеті

Оқушылардың

іс-әрекеті

1

Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылардың сабаққа қатысуын түгендеу, назарларын сабаққа аудару, сабақ мақсатын тапсырма арқылы оқушылармен анықтау.

Оқушылар берілген тапсырма арқылы тақырыптың мақсатын ашады

2

Үй тапсырмасын сұрау

«Шын, жалған» әдісі

1.Ньютонның ІІ заңына бағынатын жүйе инерциалдық санақ жүйесі деп аталады (жоқ)

2. Үстелдің бетінде тұрған шарды қолмен түртіп жібергенде шар инерциалдық санақ жүйесінде болмайды (ия)

3. Қозғалмай тұрған автомашинаға үйкеліс күші әрекет етпейді  (жоқ).

4.Динамика тарауы қарастырады қозғалысты сипаттайтын физикалық шамаларды. (жоқ).

5. Инерция құбылысы дененің жылдамдығын сақтау құбылысы (ия)

6. Галилео Галилей тәжірибелерінің қорытындысы Ньютон заңдарында көрініс табады. (ия)

7.Егер денеге күш түсірсек дене бірқалыпты қозғалады (жоқ)

8. Ньтонның ІІ заңы динамиканың негізгі теңдеуі деп аталады. (ия)

9. Пойыз тоқтағандағы ішіндегі жолаушының бағыты артқа қарай бағытталады. (жоқ)

10. Автобус кенеттен үдеу алып жүргендегі жолаушының қозғалысы алға бағытталады (жоқ).

Оқушылар іс –қимыл арқылы сұрақтарға жауап бере отырып, ойларын жинақтап, тақырыпты естеріне түсіреді.

3

Ой қозғау

Оқушыларға суреттер көрсетіледі және жетелеуші сұрақтар қою арқылы жаңа тақырып ашылады.

Оқушылар бүгінгі сабақта қандай заңдылықты өтетінімізді анықтайды.

4

Жаңа сабақ

Ньютонның үшінші заңы былайша тұжырымдалады: Әрекет етуші күшке әрқашан тең қарсы әрекет етуші күш бар болады. Басқаша айтқанда, денелердің бір-біріне әрекет етуші күштері модулі бойынша өзара тең және бағыттары қарама-қарсы:

F₁=-F₂

Әрекет және қарсы әрекет күштері әртүрлі денелерге түсіріледі. Сондықтан олар ешқашан теңеспейді және оларды теңәрекетті күшпен алмастыруға немесе қосуға болмайды. Бұл екі күштің тағы бір ерекшелігі — олардың табиғаты қашан да бір. Егер F₁ серпімділік күші болса, онда F₂ де серпімділік күші болады.

Күштер бір денеге түсірілген жағдайда ғана олар теңеседі деп айтуға болады, мысалы, тіректе жатқан денеге F_а ауырлық күші және үстел тарапынан ол күшке қарама-қарсы бағытталған серпімділік күші (тіректің реакция күші) әрекет етеді.

Бұл күштер тең және қарастырылып отырған денеге түсірілген. Бұл күштердің тендігі Ньютонның екінші заңының салдары болып табылады және олар үшін N+F_а теңдігін жазуға болады. Бұл жағдайдағы дененің үдеуі нөлге тең, ал бұдан F=-N болады да, дене тыныштық қалпын сақтайды.

Сонымен, біз Исаак Ньютон тұжырымдаған қозғалыстың негізгі үш заңымен таныстық. Олар айналамызда болып жатқан алуан түрлі механикалық қозғалыстар үшін бірдей. Алайда Ньютонның екінші және үшінші заңдары тек инерциялық санақ жүйелерінде және материялық нүктелер ретінде алынуы мүмкін баяу қозғалыстағы денелер үшін ғана орындалады. Ал жарық жылдамдығына жуық жылдамдықпен қозғалатын денелер үшін релятивтік механика заңдары орындалады.

Оқушыларға сұрақ қою арқылы жаңа тақырып түсіндіріледі, оқушылар талдап, 7 сыныпта алған білімдерін толықтырады.

5

Сабақты бекіту

1. Ньютонның үшінші заңын тұжырымдаңдар.

2. Галилейдің салыстырмалық принципінің мәнісі неде?

3. Инерциялық санақ жүйелерінің теңқұқықтығы қалай байқалады?

4. Барлық инерциялық санақ жүйелерінде қандай шамалар өзгермейді, ал қайсылары санақ жүйесіне тәуелді?

Сұрақтарға оқушылар топтасып та жекелеп те жауап беруге болады.

6

Деңгейлік тапсырмалар

Деңгейлік тапсырмалар.

І деңгей.

1. 90 Н күш денеге 1,2 м/с² үдеу береді. Осы денеге қандай күш 3 м/с² үдеу бере алады?

2. Массасы 4 кг дене қандай да бір күштің әсерінен 2 м/с² үдеу алады. Массасы 8 кг денеге дәл осындай күшпен әсер еткенде, ол қандай үдеу алады?

3. Массасы 5 кг дене 15 м/с² үдеумен вертикаль құлауы үшін оған қандай күш әсер етуі керек?

ІІ деңгей.

1. 200 Н күш әсерінен дене координатасы х=50+4t+t² заңымен өзгеретіндей болып, түзусызықты қозғалады. Дененің массасы қандай?

2. Массасы 2 кг денеге бір түзудің бойымен екі күш әсер етеді: 8 Н және 6 Н. Олардың арасындағы бұрыш: а)0⁰; ә) 180⁰ болғанда, осы дененің үдеуін анықтаңдар.

ІІІ деңгей

1. Егер екі адам 120 Н күшпен екі жаққа керіп тартса, 150 Н кері күшке шыдайтын арқан үзіле ме?

2. Таразы басын сумен жартылай толтырылған стақан теңгеріп тұр. Егер стақандағы суға қарындашты салып, оны стақанға тигізбей қолмен ұстап тұрса, таразының бұзыла ма?

Әр оқушы жеке берілген тапсырманы орындайды.

7

Кері байланыс

Кері байланыс «не білдім? Нені білгім келеді?

Нені түсінбедім?»

Оқушылар сабақтан алған әсерлерін жазады

8

Бағалау

Оқушыларды сабаққа қатысуларына және нақты әрі дұрыс жауап берулеріне қарап бағалау.

.

9

Үйге тапсырма

§13-14 , 11-жаттығу (2,3).