Онлайн агрессия (хейт, троллинг, кибербуллинг)

Қазіргі кезеңде интернет пен әлеуметтік желілердің қарқынды дамуы тілдік агрессияның жаңа формаларының қалыптасуына ықпал етті. Онлайн коммуникация адамдарға өз пікірін еркін жеткізуге мүмкіндік беретін маңызды алаң болғанымен, бұл еркіндік кей жағдайларда агрессивті мінез-құлықтың күшеюіне және кибербуллингтің таралуына алып келеді.

Кибербуллинг – цифрлық ортада, атап айтқанда интернет пен заманауи мессенджерлер арқылы жүзеге асатын агрессияның ерекше түрі. Ол көбіне арандатушылық сипаттағы ақпарат тарату, нақты бір тұлғаға бағытталған негізсіз шабуылдар жасау, сондай-ақ қорқыту, әлеуметтік оқшаулау және психологиялық қысым көрсету сияқты әрекеттер арқылы көрініс табады. Мұндай әрекеттер жәбірленушінің эмоционалдық жағдайына кері әсер етіп, кей жағдайда материалдық және психологиялық зиян келтіруі мүмкін. 

Онлайн кеңістікте агрессия көбіне анонимділікпен байланысты. Жасырын аккаунттар арқылы әрекет ететін тұлғалар өз мінез-құлқын ұзақ уақыт бойы жалғастырып, жәбірленушіге тұрақты психологиялық қысым көрсете алады. Бұл жағдай деструктивті мінез-құлықтың қалыптасуына әкеледі. Әсіресе әлеуметтік трансформация кезеңіндегі қоғамдарда, соның ішінде Қазақстанда, мұндай құбылыстың алдын алу маңызды әлеуметтік міндеттердің бірі болып отыр.

Кибербуллинг ұғымы ғылыми айналымға буллинг феноменін зерттеу барысында енгізілді. «Буллинг» термині ХХ ғасырдың басында пайда болып, 1990-жылдардан бастап белсенді зерттеле бастады. Мысалы, Д. Ульвеус (1993) буллингті қасақана зиян келтіруге бағытталған, жүйелі түрде қайталанатын және тараптар арасындағы күш теңсіздігімен сипатталатын агрессивті әрекет ретінде анықтайды. Ал В. Белси (2006) кибербуллингті ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану арқылы бір немесе бірнеше адамның басқа тұлғаға саналы түрде және тұрақты түрде зиян келтіруі деп түсіндіреді.

2000 жылдардың басынан бастап кибербуллинг ғылыми қауымдастықтың ерекше назарын аударды. Бұл құбылыс жасөспірімдер мен ересектердің психологиялық жағдайына кері әсер етіп, кейбір жағдайларда ауыр салдарға, соның ішінде суицидке дейін әкелуі мүмкін екендігі анықталды.

Н. Виллард (2006) кибербуллингтің бірнеше негізгі формаларын бөліп көрсетеді:

Кибербуллинг – цифрлық қоғамдағы әлеуметтік агрессияның жаңа формасы ретінде қарастырылады. Оның таралуына әсер ететін негізгі факторлардың бірі – құрдастар ортасының ықпалы және топқа тиесілі болуға деген қажеттілік. Жасөспірімдер үшін әлеуметтік топқа кіру өзін-өзі бағалау мен тұлғалық қалыптасудың маңызды кезеңі болғандықтан, олар кей жағдайда виртуалды агрессияға топтық нормаларға бейімделу мақсатында барады.

Көп жағдайда жасөспірімдер кибербуллингті «қалыпты құбылыс» ретінде қабылдайды, себебі «бәрі солай жасайды» деген қате түсінік қалыптасады. Нәтижесінде жеке жауапкершілік әлсіреп, топтық мінез-құлық басымдыққа ие болады. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда кибербуллинг әлеуметтік мәртебе қалыптастыру құралы ретінде қолданылады. Яғни, басқа адамдарды кемсіту немесе мазақ ету арқылы өзін «жоғары» көрсету әрекеті байқалады.

Киберкеңістіктің басты ерекшеліктерінің бірі – анонимділік. Бұл фактор агрессорға өзін қауіпсіз сезінуге мүмкіндік беріп, моральдық шектеулердің әлсіреуіне әкеледі. Сонымен қатар, жәбірленушінің тікелей реакциясының болмауы агрессордың өз әрекетінің салдарын толық түсінбеуіне себеп болады.

Эмпатия деңгейінің төмендігі де кибербуллингтің таралуына ықпал ететін маңызды факторлардың бірі. Көптеген агрессорлар жәбірленушінің психологиялық жағдайын сезіне алмайды, сондықтан өз әрекеттерін зиянсыз немесе қалыпты деп қабылдайды. Бұл жағдай олардың өзін батыл немесе беделді сезінуіне әсер етеді.

Зерттеулерге сәйкес, киберагрессияның негізгі мотивтері мыналар:

– ойын-сауық мақсатында – 46%

– билік пен үстемдік көрсету – 40%

– эмоциялық кернеуден арылу немесе қасақана зиян келтіру – 35%

Дегенмен, барлық жасөспірімдер кибербуллингке бейім емес. Бұл құбылыстың қалыптасуына жеке тұлғалық ерекшеліктер мен әлеуметтік тәжірибе әсер етеді. Зерттеуші С. Гу жүргізген мета-талдау нәтижесінде киберагрессияға ықпал ететін 15 негізгі фактор анықталған. Олардың ішінде ең маңыздысы – офлайн ортада буллинг тәжірибесінің болуы және мінез-құлықтық ауытқулар.]

Жалпы алғанда, киберагрессордың типтік бейнесі келесідей сипатталады: жасы – жасөспірім немесе жас ересек, жынысы – көбіне ер адамдар, бұрын буллингке қатысқан тәжірибесі бар және эмпатия деңгейі төмен. Мұндай тұлғалар өздерін ықпалды немесе танымал ретінде қабылдауға бейім.

Қорытындылай келе, кибербуллинг тек цифрлық ортадағы мінез-құлық ауытқуы емес, сонымен қатар қазіргі әлеуметтік қатынастардағы терең мәселелердің көрінісі болып табылады. Бұл құбылыста топтық қысым, әлеуметтік мәртебе, эмоциялық шиеленіс және тұлғалық психологиялық факторлар өзара тығыз байланыста көрінеді.