1611 нусқа

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ

Құмырска - әлемдегі ең көп тараған жәндіктің бірі. Қазақ «кұмырсқадай қажырлы», «құмырсқадай құжынаған», «құмырскадай еңбекқор» деген тіркестерді бекер айтпаған. Олардың біз білмейтін қызық қыры көп. Оны ғалымдар зерттеп, бұқараға жеткізіп отыр.

Құмырсқаларды зерттейтін гылым - мирмекология деп атапады. Осы мирмеколог мамандардың кұмырсқадай тынбай талаптанып, қайнаған тіршілікті зертеуі нәтижесінде бізге олар туралы көптеген қызықты деректер белгілі болды. Құмырсқа жер жүзінде ең көп тараған жәндік. Әлемдегі ең құрметті мимекологтардың бірі Эдвард Уилсоннын есебі бойынша, бүгін жер бетінде 10 квафилиион, яғни онның 15 дәрежесіндей кұмырсқа бар екен. Жан басына шаққанда, бір адамға миллион құмырскадан келеді, ал жаппы үлесі барлық адамның үлесіндей. (96 сөз)

1. «Құмырсқадай кұжынаған» тіркесінің мағынасына сай келмейтін катарды көрсетіңіз.

A) Көп, быжынап кетті

B) Нөпір болды, ығы-жығы

C) Қаптап кетті, қайнады

D) Қажырлы, еңбекқор Е) Қайнаған, қалың

2. Мәтіннің тақыбы қандай?

A) Жәндіктер туралы

B) Құмырсқалар илеуі туралы

C) Құмырсқалар достығы

D) Құмырсқалар еңбегі

Е) Мирмекологтар туралы

Күн көңіл күйді көтеріп, күйзелістің алдын алады. Өз кезегінде, көңіл күйге жауап беретін заттар иммундық жүйені күшейтеді. Ультракүлгін сәулелер ағзада жүріп жатқан көптеген процестерді - тыныс алу, зат алмасу, қан айналу мен эндокриндік жүйенің жұмысын күшейтеді. Бұдан өзге, күн сәулесінің әсерінен ағзамыз D дәруменін өндіреді.

Қызық дерек: Күн сәулесінің әсерінен синтезделетін D дәруменінің мөлшері мына факторларға байланысты: сәуле толқынының ұзындығы мен терінің әуелгі пигменттігінде. Күн астында таңертең және күн батарда жүрген пайдалы, сонымен қатар, тері неғұрлым қара торы болса, күн сәулесі әсерінен D дәрумені соғұрлым аз өндіріледі.

D дәрумені кальций мен фосфор минералдарын сіңіруді реттейді. А дәрумені, кальций жэне фосформен бірігіп, ағзаны суық тиюден, көз жән тері ауруларынан қорғайды. Тіс кариесі мен қызыл иек патологиясының алдын алады, сүйектердің, омыртқаның беріктігіне жауап береді, остеопороздан қорғайды. Алайда бұл ағзаны осы дәрумендермен қамдау үшін шыжыған күннің астында жата беру керек дегенді білдірмейді. Ағзада D дәруменінің қажетті деңгейін қалыпта ұстап тұру үшін жаз айларында аптасына 2-3 рет 5-15 минут қол мен бетті күнге қыздырып алса жеткілікті.

(161 сөз)

3. Жаз мезгілінде кай уақытта күн көзіне шыққан пайдалы?

A) Кеш батқаннан кейін

B) 8 сағаттық жұмыс уақытынан кейін

C) Түскі үзіліс кезінде

D) 8 сағаттық жұмыс уақыты кезінде

Е) Жұмыс уақытының ортасында

4. Жаз айларында қанша уақыт күнге кыздырыну керек?

A) Аптаның үштен бір бөлігін, бір сағаттың төрттен бір бөлігін

B) Апта бойы, бір сағат толық

C) Аптаның екіден бір бөлігін, бір сағаттың үштен бір бөлігін

D) Аптаның бестен бір бөлігін, бір сағаттың үштен бір бөлігін

Е) Аптаның төрттен бір бөлігін, бір сағаттың екіден бір бөлігін

5. Қандай теріде күн сәулесі эсерінен болатын D дәрумені көп өндіріледі?

A) Торы түсті

B) Қоңыр түсті

C) Қара түсті

D) Сары түсті

Е) Баран түсті

6. D дәрумені адамның сөйлеу мүшесінің кайсысына пайдалы?

A) Тіс

B) Тіл

C) Ерін

D)Жақ

Е) Таңдай

Әмір Темір тарихтағы жер жүзін бағындырған ең ірі қолбасшылардың бірі. 1336 ж. Кеш ауылында туылған. Жақсы тәлім алған Әмір Темір 1370 ж. Самарқандта таққа отырып Мәуренахрдың билігін қолына алды. Қытаймен Делиге дейінгі бүкіл Азияны, Ирак, Сирия және Измирге дейінгі Анадолыны басып апды. Қытайга жорыкка бара жатып 1405 ж 20 ақпанда қайтыс болды. Қабірі Самарқандға. Өте данышпан және ұлы әмірші болған. Өте көп медресежәне кітапханалар аштырған.

Шағатай Мемлекетінің кұрамындагы Ташкенттің әкімі болған әкесі Тарағай - атакты Нақши шейхы Әмір Күлапды кұрметпен жаксы көретін. Әмір Күлал Әмір Темірге шікірттерінен Шэмсәддин Күлалды ұстаз қылып тағайындады. Самарқандтағы кесенесінде бас жағында ешқашан жанынан ажырамаған ұстазы Мир Береке, дәл алдында Әмір Күлалдың баласы Омар жатыр. Әмір Темірдің жастық шағында бір қақтығыс кезінде аттан құлап оң аяғы закымданып, жарамай калады. Оң қолының екі кіші саусағы сынады. Осыған байланысты, әсіресе дұшпандары оны Тимур - Ланг (парсыша -Ақсақ Темір) деп атап кетеді. Оның үстіне 1941 жылы Кеңес Үкіметі тарапынан қабірі ашылған кезде, 1,70 метр бойымен, оң аяғы ақсақ болган денесін көреді. Қабірінің сыртында «Мазарымды ашқан адам менен де қорқынышты бір дұшпанға тап болады» деп жазылганы айтылады. Қазба жұмыстарының ертесіне Гитлер Кеңес үкіметіне шабуылдайды.

Әмір Темір 34 жасында Белх билеушісі болды. Шыңгыс ханның ұрпағынан болган бір қызга үйленгені үшін Гурган (Күреган - ханның кұйеу баласы) атағымен танылды. Отбасылық абыройын арттырды. Жұрттың өзін Шыңғыс ханның ізбасары деп танығаны үшін, бүкіл Тұркістанга (Орта Азияга) билеуші болып Үлы Түрік хандыгының тағына отырды. Сонымен қатар Шыңгыс ханның орынсыз жойып талқандаган калаларын қаппына келтірді. Басында қолдау көрсеткен Алтын Орда ханы Тоқтамыс оган қиянат еткен кезде барып мемлекетін кұлатты. Бұл, тарихшылардың айтуынша, Әмір Темірдің ен үлкен қателігі болды. Осының аркасында орыстар осы жерлерге дейін жайылып үлкен мемлекет кұра алғаны айтылады.

(278 сөз)

7. Әмір Темірдің кабірі кай жерде орналаскан?

A) Басып алған жерінде

B) Таққа отырған жерінде

C) Жорықта жүрген жерінде

D) Туған жерінде

Е) Қайтыс болған жерінде

8. Әмір Темірге неліктен Ақсақ Темір аты берілген?

A) Дұшпандары жек көргендіктен

B) Соғыста атган құлап, қолын жарақаттағандықтан

C) Соғыс кезінде аяғына оқ тигендіктен

D) Аяғы кем болып туылғандықтан

Е) Соғыста аттан құлап, аягын жарақаттағандықтан

9. Мәтіннің стилі кандай?

A) Ауызекі сөйлеу стилі

B) Публицистикалық стиль

C) Ресми іс-қағаздар стилі

D)Ғылыми стиль

Е) Көркем әдебиет стилі

10. Орыстар неліктен жер көлемін ұлғайтып, үлкен мемлекет құра алды?

A) Әмір Темір Орта Азияны билей адмағандықтан

B) Әмір Темір Анадолыны басып алғандықтан

C) Әмір Темір орыстарға жаулап алган жерлерін бергендіктен

D) Әмір Темір Алтын Орданы құлатқандыктан

Е) Әмір Темір Үлы Түрік хандығын басқара алмағандықтан

11. Үзіндіден Әмір Темірдің қандай касиетін көруге болады?

«Мазарымды ашқан адам менен де қорқынышты бір дұшпанға тап болады»

A) Батыр

B) Көріпкел

C) Саясаткер

D) Білімді

Е) Ақылды

12. Әмір Темірге неліктен Гурган атағы берілді?

A) Шыңғыс ханның ұрпағына үйленгендіктен

B) Белх билеушісі болғандыктан

C) Түрік қағанатын бас қарғандықтан

D) Жошы ұрпағымен отбасын кұрғандыктан

Е) Қиратқан қалаларын калпына келтіргендіктен

Аптап ыстықга саялайтын жер іздеп саябактағы отырғыштардың біріне бұрылдым. Орындыкка отырмақ болып беттегенімде, көзім сұмдық жағдайдың куәгері болды. 3-4 жасар ұл бала қоқыс тастағыш жәшікті тіміскілеп жүр. «Бұл кім? Не қылған бала?» деген сауалдарға жауап іздеу мақсатында баланы бақылап біраз отырдым. Қарасам, бұл бала жалғыз емес екен. Әр-әр жерде орналасқан қоқыс жәшігін ақтарып, азық іздеп жүрген тағы да екі ұл бала мен кішкентай қызға көзім түсті. Киген киімнің олпы-солпысы шыққан, кір қожалақ. Көкейде маза бермей тұрған сансыз сұрақ мені бір орында отырғызбады. Қолыма бір-екі нәрсе алған соң, аяңдап біреуінің қасына бардым. Жемге келген көгершіндей қалған үшеуі де қасыма жетіп келді. Қастарында тұрып асқазандарының шұрылын естуге болады. Қолымдағыны ұсынған соң, бұл балалардың ата-анасының қайда жүргенін білгім келді. Сұрасам, «Білмеймін...» деп күміпжіп мұңды дауыспен жауап қатты. Осыдан соң жағдайдың бәрін түсіндім. Басымды еріксіз изедім де орындыққа қайта отырып, ары қарай бакыладым. Төртеуі азды-көпті алған азықтарын көк шөптің үстіне отыра сап, жапа-тармағай жеуге кірісті. Кішкентай қыз тоғын арыктағы сумен басты. Іштеріне сәл де болса бірдене барған соң, қайтадан «жұмыстарына» кірісті.

Мұндай оқиғаны алғаш көруім. Бұдан кейін не ойларыңды да білмейді екенсің. Ата-анасы ащы судың жетегіне еріп, балаларды ақша табуға, азык табуға мәжбүрлейді екен, бұл - сол жерде жүрген қала тұрғынының сөзі. Айтуынша, бұл жер бапалардың тұрақты мекеніне айналған. Кунделікгі елдің калган-кұтканын жеп, қарындарын тойдыратын көрінеді.

Бұган дейін көшедегі бомждарды көріп, осындай өмірді таңдаған өзі, енді өзінен көрсін деуші едік. Ал енді мына балаларға не айтуға болады?!

Адам ата-ананы таңдап алмайды. Сол бір жауапсыз жандардың кесірінен бақытты шақтарын көшеден азық іздеумен алмастырып жүргендері өте өкінішті-ақ... Оқушы біткен жазғы демалыстың аяқталмауын тілеуде. Ал, мына балалардың екеуі мектептерін аңсап жүр. Арнаулы мектепке баратындардың ол жерде киер киімі ұқыпты, тамақтары тоқ, жатар орны таза. Мектеп жасына толмаған калған екеуі ше? Олар не күн көреді? Жазда, жарайды, әрбір қарағаш оларға сая, кез-келген шүберек киім. Қыста ше? Қақаған аязда үсіп өлсе, бұларды іздейтін жан бар ма? Жоқ әлде, көмусіз аң-құстың азығына айналар ма екен? Бұл тұста қылышты кімге сілтерімді де білмеймін. Бала тәрбиесіне карамайтын ата-анаға ма, жоқ әлде тек екеуді қамқорлығына алған үкіметке ме? Ата-анадан енді қайыр жоқ, ол белгілі жайт! Үкімет енді мына екеуді де далаға каңғытпай қарамағына алса екен. Мендегі жалыз тілек осы!

13. Мәтін мазмұнына қандай тақырып сәйкес келеді?

A) Жас балалар

B) Қараусыз қалған балалар

C) Азық іздеғен төртеу

D) Мейірімсіз ана

Е) Саябақтағы оқиға

14.Саябақ балалардың өмір сүру мекеніне айналғандығы туралы көзқарас кімнің атынан айтылады?

A) Демалушылардан естиді

B) Өздері қатарлас балалар айтады

C) Саябақтың күзетшісі айтады

D) Қаңғыбас адамдар айтады

Е) Жергілікті тұрғындар айтады

15.Мәтіндегі «жауапсыз жандар» тіркесі кімдерге бағытталған?

A) Қоғамдық ұйым басшыларына

B) Әлеуметгік орталық өкілдеріне

C) Мектеп мұғалімдеріне

D) Балапардың әке-шешелеріне

Е) Үкімет басындағы азаматтарға

16.«Төртеуі азды-көпті апған азықтарын көк шөптің үстіне отыра сап, жапа - тармағай жеуге кірісті. Кішкентай қыз тоғын арықгағы сумен басты» деген сөйлем кішкентай қыздың қандай әрекетін көрсететінін болжаңыз.

A) Шарасыздығы

B) Жиіркеніші

C) Өкініші

D) Жек көрушілігі

Е) Сенімділігі

17. Мәтіннен кейіпкердің ой толғамын білдіретін сөйлемді көрсетіңіз.

A) Іштеріне бірдене барган соң, кайтадан «жұмыстарына» кірісті.

B) Бұл жер бапалардың тұрақты мекеніне айналған

C) Кішкентай кыз тоғын арықтагы сумен басты

Э) Қақаған аязда үсіп өлсе, бұларды іздейтін жан бар ма?

Е) Қастарында тұрып асқазандарының шұрылын естуге болады.

18. Мәтіннің үшінші абзац мазмұнына сай келетін тақырыпты көрсетіңіз

A) Күнкөріс

B) Жолы болмаган балалар

C) Тұрақты мекен

D) Шынайы тілек

Е) Саябақ

19. Кейіпкер не себептен балаларды бақылап отырды?

A) Балалардың кім екендігін анықтау үшін

B) Балаларга қол ұшын беру үшін

C) Балалар әрекеттеріне қызыққандықтан

D) Балалар әрекеттерінен жиіркенгендіктен

Е) Балалардың әрекеттерін құптагандықтан

20. «Үкімет енді мына екеуді де далага қаңғытпай қарамағына алса екен. Мендегі жалыз тілек осы!» деген сөйлем автордың кандай сезімін көрсетеді?

A) Балалардың өміріне алаңдау

B) Балаларға қол ұшын беру

C) Балалардың тағдырын шешу D) Балапарға жақсы тілек айту Е) Үкіметке үміт арту