Оқу үрдісінде пайдалананатын инновациялық технологиялардың түрлері

Рахаева Эльмира Тулендиевна

Тараз инновациялық көпсалалы колледжі, Директордың оқу-өндірістік ісі жөніндегі орынбасары

Ғылым мен техниканың жедел дамыған, ақпараттық мәліметтер ағыны күшейген заманда ақыл-ой мүмкіндігін калыптастырып, адамның қабілетін, талантын дамыту білім беру мекемелерінің басты міндеті болып отыр. Ол бүгінгі білім беру кеңістігіндегі ауадай қажет жаңару оқытушының қажымас ізденімпаздығы мен шығармашылық жемісімен келмек. Сондықтан да әрбір студенттің қабілетіне қарай білім беруді, оны дербестікке, ізденімпаздыққа, шығармашылыққа тәрбиелеуді жүзеге асыратын жаңартылған педагогикалық технологияны меңгеруге үлкен бетбұрыс жасалуы қажет. Өйткені мемлекеттік білім стандарты деңгейінде оқу үрдісін ұйымдастыру жаңа педагогикалық технологияны ендіруді міндеттейді.

Білім беру саласы қызметкерлерінің алдына қойылып отырған міндеттердің бірі — оқытудың әдіс тәсілдерін үнемі жетілдіріп отыру және қазіргі заманғы педагогикалық технологияларды меңгеру. Қазіргі таңда оқытушылар инновациялық және интерактивтік әдістемелерін сабақ барысында пайдалана отырып сабақтың сапалы әрі қызықты өтуіне ықпалын тигізуде.

Оқу үрдісінде қолданылатын инновациялық технологиялар білім беруді тиімді, интерактивті және тартымды етуге көмектеседі. Қазіргі таңда кеңінен пайдаланылатын инновациялық технологиялар деп қарастыруға болатын технология түрлері:

1. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ)

Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) – ақпаратты жинау, сақтау, өңдеу, тарату және пайдалану үшін қолданылатын технологиялар жиынтығы. АКТ-ға компьютерлер, желілер, бағдарламалық қамтамасыз ету, телекоммуникациялық құрылғылар және басқа да цифрлық құралдар жатады.

АКТ-ның негізгі салалары:

1. Ақпараттық жүйелер – деректерді өңдеу, сақтау және басқару жүйелері (мысалы, дерекқорлар, ERP, CRM жүйелері).

2. Компьютерлік желілер және интернет – ақпарат алмасу және байланыс құралдары (мысалы, интернет, Wi-Fi, 5G).

3. Бағдарламалық қамтамасыз ету – операциялық жүйелер, қосымшалар, веб-сайттар мен мобильді бағдарламалар.

4. Телекоммуникация және байланыс – телефон, ұялы байланыс, спутниктік байланыс және бұлттық технологиялар.

5. Жасанды интеллект және үлкен деректер – машиналық оқыту, деректерді талдау, автоматтандыру технологиялары.

6. Киберқауіпсіздік – деректерді қорғау, желілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары.

АКТ-ның маңызы:

• Ақпарат алмасуды жылдамдатады және жеңілдетеді.

• Білім беру мен ғылым саласында жаңа мүмкіндіктер ашады.

• Бизнесті автоматтандыруға және тиімділігін арттыруға көмектеседі.

• Денсаулық сақтау мен мемлекеттік басқаруды жетілдіреді.

АКТ қазіргі қоғамның ажырамас бөлігіне айналып, барлық салаға еніп жатыр.

2. Мобильді оқыту (M-learning)

Мобильді оқыту – бұл мобильді құрылғылар (смартфондар, планшеттер, ноутбуктер) арқылы білім алу процесі. Ол қашықтан оқытудың бір түрі болып табылады және оқу материалдарына кез келген жерде, кез келген уақытта қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Мобильді оқытудың артықшылықтары:

1. Қолжетімділік – интернетке қосылған кез келген жерде оқуға болады.

2. Икемділік – оқу кестесін өз қажеттілігіңізге қарай реттеуге болады.

3. Интерактивтілік – мобильді қосымшалар, мультимедиа материалдары, онлайн-тесттер мен ойын элементтері оқуды қызықты етеді.

4. Жеке оқу траекториясы – әр адам өз қарқынына сай оқи алады.

5. Уақытты үнемдеу – жолда, кезек күткенде немесе үзілістерде оқуға болады.

Мобильді оқыту құралдары:

• Мобильді қосымшалар (Duolingo, Coursera, Khan Academy т.б.)

• Электрондық кітаптар мен аудиокітаптар

• Онлайн-курстар мен вебинарлар

• Подкасттар мен видеолар

Мобильді оқыту білім алуды қолжетімді әрі ыңғайлы етіп, дәстүрлі білім беру әдістерін толықтырады.

3. Аралас оқыту (Blended Learning)

Аралас оқыту (Blended Learning) – дәстүрлі (бетпе-бет) оқыту мен цифрлық технологияларды біріктіретін білім беру әдісі. Бұл тәсіл оқушылар мен студенттерге икемділік беріп, білімді меңгерудің тиімділігін арттырады.

Аралас оқытудың артықшылықтары:

• Студенттер өз қарқынымен білім ала алады.

• Цифрлық ресурстарды тиімді қолдану арқылы оқу материалдары кеңейеді.

• Оқытушылар студенттермен жеке жұмыс жасауға көбірек мүмкіндік алады.

• Оқу процесі қызықты әрі интерактивті болады.

Бұл тәсіл қазіргі заманғы білім беру жүйесінде кеңінен қолданылып келеді, әсіресе қашықтықтан оқыту мен цифрлық технологиялар дамыған кезеңде ерекше маңызды.

4. Геймификация (Gamification)

Геймификация – бұл ойын элементтерін ойыннан тыс салаларға енгізу арқылы адамдардың мотивациясын арттыру әдісі. Ол бизнесте, білім беруде, маркетингте және басқа да салаларда қолданылады.

Геймификация қай салаларда қолданылады?

• Білім беру – оқушылардың қызығушылығын арттыру үшін (мысалы, Duolingo, Kahoot!).

• Маркетинг және бизнес – клиенттердің белсенділігін арттыру (мысалы, бонустық бағдарламалар, ұпай жинау жүйелері).

• Корпоративтік сектор – қызметкерлердің өнімділігін арттыру (мысалы, ішкі рейтингтер, жетістіктер жүйесі).

• Денсаулық сақтау – адамдарды салауатты өмір салтына ынталандыру (мысалы, қадам санайтын қосымшалар).

Геймификация дұрыс қолданылған жағдайда мотивацияны күшейтіп, өнімділікті арттыруға көмектеседі.

5. Виртуалды және толықтырылған шындық (VR & AR)

Виртуалды және толықтырылған шындық: айырмашылығы және қолданылуы

Виртуалды шындық (VR – Virtual Reality) және толықтырылған шындық (AR – Augmented Reality) – бұл цифрлық технологиялар, бірақ олардың арасындағы негізгі айырмашылық – пайдаланушыға ұсынатын тәжірибесінде.

1. Виртуалды шындық (VR)

Виртуалды шындық – бұл толықтай цифрлық орта. VR көмегімен адам нақты әлемнен ажырап, компьютермен жасалған шынайы немесе қиялдағы кеңістікке енеді. Негізгі ерекшеліктері:

• Арнайы VR көзілдірігі немесе шлемі (мысалы, Oculus Rift, HTC Vive, PlayStation VR) қажет.

• Пайдаланушы толықтай виртуалды ортада болады және шынайы әлемді көре алмайды.

• Графика мен дыбыс технологиялары арқылы шынайы әсер беріледі.

• Жиі гейминг, симуляциялар, оқыту және медицинада қолданылады.

Қолдану салалары:

• Ойын индустриясы – VR ойындар (Half-Life: Alyx, Beat Saber).

• Білім беру – виртуалды зертханалар, тарихи экскурсиялар.

• Медицина – хирургиялық тренажерлер, психотерапия (мысалы, фобияларды емдеу).

• Инженерия және архитектура – 3D жобалау, модельдеу.

2. Толықтырылған шындық (AR)

Толықтырылған шындық – бұл шынайы әлемге виртуалды элементтерді қосу технологиясы. Пайдаланушы нақты әлемді көреді, бірақ оған цифрлық объектілер, анимациялар немесе деректер қосылады. Негізгі ерекшеліктері:

• Смартфон, планшет немесе AR көзілдірігі (мысалы, Microsoft HoloLens) арқылы қолданылады.

• Нақты орта сақталады, бірақ оған виртуалды объектілер қосылады.

• Камера, датчиктер мен жасанды интеллект технологияларын пайдаланады.

• Танымал мысалдар: Pokémon GO, Instagram маскалары, Google Lens.

Қолдану салалары:

• Маркетинг және сауда – тауарларды виртуалды көру (мысалы, IKEA Place қосымшасы).

• Білім беру – оқулықтарды толықтыру, интерактивті оқу құралдары.

• Медицина – хирургтарға AR арқылы нұсқаулық беру.

• Автомобиль саласы – көлік жүргізуге арналған кеңейтілген дисплейлер (HUD).

VR мен AR технологиялары жыл сайын дамып, әртүрлі салаларда кеңінен қолданылып келеді. Егер VR толық цифрлық әлемге батырып, жаңа тәжірибе ұсынса, AR шынайы ортаны жетілдіріп, оны ақпаратпен толықтырады.

6. Жасанды интеллект және деректерді талдау

Жасанды интеллект (ЖИ) дегеніміз – адам интеллектісін имитациялайтын жүйелер мен алгоритмдер жиынтығы. Ол машиналық оқыту (ML), терең оқыту (DL), табиғи тілді өңдеу (NLP), компьютерлік көру (CV) және тағы басқа технологияларды қамтиды.

Деректерді талдау дегеніміз - үлкен көлемдегі ақпаратты зерттеу, өңдеу және мағыналы қорытындылар жасау процесі. Ол статистикалық әдістерді, машиналық оқыту модельдерін және визуализация құралдарын қолдана отырып жүзеге асырылады.

ЖИ және деректерді талдаудың қолданылу салалары

1. Бизнес және маркетинг – тұтынушылардың мінез-құлқын болжау, жарнамаларды оңтайландыру.

2. Денсаулық сақтау – диагноз қою, медициналық кескіндерді талдау.

3. Қаржы секторы – алаяқтықты анықтау, несие беру шешімдерін автоматтандыру.

4. Өнеркәсіп және логистика – өндіріс процестерін оңтайландыру, сұранысты болжау.

5. Білім беру – бейімделген оқыту жүйелері, білім сапасын талдау.

ЖИ және деректерді талдаудың болашағы

• Автоматтандыру деңгейінің артуы.

• Этикалық мәселелер мен деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

• Адам мен машинаның бірлескен жұмысын жақсарту.

Бұл салалар болашақта дамуын жалғастыра береді және көптеген жаңа мүмкіндіктер ашады.

7. STEM және STEAM білім беру

STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) және STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics) – бұл білім беру әдістемелері, олар студенттерге ғылыми, технологиялық, инженерлік және математикалық білімдерді кешенді түрде меңгеруге көмектеседі.

STEM білім беру. STEM – бұл ғылым (Science), технология (Technology), инженерия (Engineering) және математика (Mathematics) салаларын біріктіретін оқыту әдісі. Бұл бағыт:

• Логикалық ойлау мен аналитикалық қабілеттерді дамытады.

• Практикалық тапсырмалар арқылы оқытуды көздейді.

• Робототехника, бағдарламалау, 3D модельдеу сияқты салаларды қамтиды.

STEAM білім беру. STEAM – STEM-ге Arts (өнер) пәнін қосады. Бұл бағыт креативтілік пен шығармашылық ойлауды дамытуға ерекше мән береді. Өнерді қоса отырып, STEAM студенттердің инновациялық ойлау қабілетін жетілдіруге көмектеседі.

8. Проектілік және проблемалық оқыту

Проектілік және проблемалық оқыту – бұл заманауи білім беру технологияларының екі негізгі бағыты, олар студенттердің белсенділігін, шығармашылық ойлауын және практикалық дағдыларын дамытуға бағытталған.

1. Проектілік оқыту

Проектілік оқыту – бұл оқушылардың нақты бір жоба аясында белгілі бір мәселені шешуге бағытталған оқыту әдісі. Бұл әдісте студенттер өз бетімен ақпарат жинап, оны талдап, белгілі бір өнім жасап шығарады.Проектілік оқытудың негізгі ерекшеліктері:

• Студент өзіндік жұмысына негізделеді;

• Теорияны тәжірибемен ұштастырады;

• Топтық және жеке жұмысқа мүмкіндік береді;

• Студенттер зерттеушілік дағдыларын дамытады;

• Нәтижесінде нақты бір өнім (презентация, есеп, модель, баяндама) дайындалады.

2. Проблемалық оқыту

Проблемалық оқыту – студенттерге дайын білім берудің орнына, оларды белгілі бір мәселені шешуге итермелейтін оқыту әдісі. Бұл әдісте студент сұрақ қояды, зерттейді, тұжырым жасайды және шешім қабылдайды.Проблемалық оқытудың негізгі ерекшеліктері:

• Студентке дайын шешім берілмейді, олар өздері ізденеді;

• Логикалық ойлау, талдау, дәлелдеу қабілеттерін дамытады;

• Студенттерді белсенді зерттеушілікке ынталандырады;

• Оқытушы кеңесші рөлін атқарады;

• Нақты өмірлік мәселелермен байланыстырылады.

Қорыта келгенде, қазіргі білім беру саласында оқытудың озық технологияларын меңгермейінше сауатты, жан-жақты маман болуы мүмкін емес. Жаңа технологияны меңгеру оқытушының интеллектулды, кәсіптік адамгершілік, рухани азаматтық және де басқа көптеген адами келбетінің қалыптасуына әсерін тигізеді, өзін-өзі дамытып, оқу-тәрбие үлгісін тиімді ұйымдастыруына көмектеседі.

Болашақта өркениетті елдердің жоғары технологиясын меңгеру, дүниежүзілік білім кеңістігіне шығу - бүгінгі күннің мақсаты!

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. «Инновациялық технологияларды тиімді пайдалану-сапалы білім кепілі» А.А. Нұргазинова ,Талдыкорган 2017ж.

2. Интернет көздерінен ақпарат