ОҚУШЫ ТҰЛҒАСЫН ДАМЫТУДАҒЫ ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫНЫҢ

ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ

Қуанышбай Ақкербез Болатқызы

«Ғылым әлемі» үйірмесінің жетекшісі

Қызылорда облысы білім басқармасының «Сыр жұлдыздары»

балалар мен жасөспірімдерге арналған

шығармашылық және инновация академиясы»

қосымша білім беру орталығы

Қызылорда қаласы

Кіріспе

Қазіргі қазақстандық білім берудің басты мақсаты – жеке тұлғаның жан-жақты дамуын қамтамасыз ету. Бұл міндет тек сыныптағы пәндік біліммен шектелмей, сыныптан тыс және қосымша білім беру жүйесінде де жүзеге асырылуы тиіс. Қосымша білім беру мекемелері, атап айтқанда шығармашылық академиялар мен инновациялық орталықтар, осы бағытта аса маңызды рөл атқарады.

Қызылорда облысы білім басқармасының «Сыр жұлдыздары» балалар мен жасөспірімдерге арналған шығармашылық және инновация академиясы – өңіріміздің дарынды оқушыларын анықтап, олардың ғылыми-зерттеушілік, шығармашылық және тұлғалық потенциалын дамытуға бағытталған мекеме. «Ғылым әлемі» үйірмесі осы академияның құрамында жұмыс жасай отырып, оқушыларды жаратылыстану ғылымдарына, зерттеу жұмысына және экологиялық мәдениетке баулиды.

Осы мақалада «Ғылым әлемі» үйірмесіндегі нақты практикалық тәжірибеге сүйене отырып, оқушы тұлғасын дамытудағы тәрбие жұмысының тиімді жолдары талданады. Мақала мектеп мұғалімдеріне, үйірме жетекшілеріне және қосымша білім беру саласының мамандарына арналған.

1. Оқушы тұлғасын дамытудың теориялық негіздері

Тұлға дамуы мәселесі педагогика мен психологияның өзекті тақырыбы болып келеді. Л.С. Выготскийдің «Жақын даму аймағы» теориясы бойынша, оқушы тиісті педагогикалық қолдаумен өз дербес мүмкіндігінен жоғары деңгейдегі тапсырмаларды орындай алады [1]. Бұл теория «Ғылым әлемі» үйірмесінің жұмысында тікелей қолданылады: оқушыларға олардың нақты деңгейінен сәл жоғары, бірақ қолжетімді зерттеу тапсырмалары беріледі.

А.Н. Леонтьевтің іс-әрекет теориясы бойынша тұлға тек іс-әрекет үстінде қалыптасады [2]. Пассивті тыңдаушы рөліндегі оқушы мен белсенді зерттеуші рөліндегі оқушының тұлғалық дамуы арасында айтарлықтай айырмашылық бар. Сондықтан «Ғылым әлемі» үйірмесінде оқушылар үнемі белсенді іс-әрекет жасайды: тәжірибе қояды, болжам айтады, нәтижелер талдайды, баяндамалар дайындайды.

Қазақстандық ғалым Ж.Б. Қоянбаевтың зерттеулерінде қосымша білім беру мекемелерінің оқушының кәсіби бағдарлануы мен шығармашылық дамуына тигізетін оңтайлы ықпалы дәлелденген [3]. Жергілікті мектеп жағдайындағы осы зерттеулердің нәтижелері «Ғылым әлемі» үйірмесінің тәжірибесімен толық сәйкес келеді.

2. «Ғылым әлемі» үйірмесіндегі тәрбие жұмысының тиімді жолдары

2.1. Зерттеушілік оқыту әдісі

Зерттеушілік оқыту – оқушыны ғалым позициясына қоятын педагогикалық тәсіл. Бұл әдісте оқушы мәселені анықтайды, гипотеза ұсынады, деректер жинайды, нәтижелерді талдайды және қорытынды жасайды. «Ғылым әлемі» үйірмесінде зерттеушілік цикл мынадай кезеңдерден тұрады:

• Бақылау: табиғи немесе зертханалық жагдайдағы объектіні бақылау

• Сұрақ: «Неге?», «Қалай?», «Не болады егер...?» деген сұрақтар қою

• Гипотеза: болжамды тұжырымдау

• Тәжірибе: гипотезаны тексеру үшін эксперимент жасау

• Талдау: алынған деректерді өңдеу, графика, кестелер

• Қорытынды: гипотезаның расталуын немесе жоққа шығарылуын тұжырымдау

Мысалы, «Жергілікті су қоймасындағы фитопланктон алуантүрлілігі» атты зерттеу жобасын жүргізген оқушылар Сырдария өзенінің үлгілерін микроскоппен талдап, 17 түрлі балдыр тегін анықтады. Бұл жұмыс оқушының тек биологиялық білімін ғана емес, ғылыми ойлауын, жауапкершілігін және табанды еңбекке деген ынтасын да дамытты.

2.2. Жоба әдісі және оның тұлға дамуындағы рөлі

Жоба жұмысы – тұлғаның зияткерлік, коммуникативтік, ұйымдастырушылық қасиеттерін бірмезгілде дамытатын кешенді педагогикалық технология. «Ғылым әлемі» үйірмесінде жоба жұмысы жылдық цикл бойынша ұйымдастырылады: тақырып таңдаудан бастап облыстық және республикалық ғылыми байқауларда қорғауға дейін.

Жоба жұмысының тұлғаға тигізетін тәрбиелік әсері көп қырлы. Бірінші: мақсат қою мен жоспарлауды үйренеді – жасөспірімге ең қажетті өмірлік дағды. Екінші: сәтсіздікпен бетпе-бет келіп, оны жеңуді үйренеді. Үшінші: өз идеясын жария ортада қорғау арқылы ораторлық және коммуникативтік дағдыларын жетілдіреді. Төртінші: тіл мен мәтінмен жұмыс жасай отырып, сауаттылығы артады.

2.3. Экологиялық тәрбие арқылы тұлғаны қалыптастыру

Экологиялық тәрбие – адамның табиғатпен үйлесімді өмір сүру мәдениетін қалыптастырады. «Ғылым әлемі» үйірмесінде экологиялық тәрбие тек дидактикалық мазмұнда берілмей, іс жүзінде жүзеге асырылады.

«Сырдария экологиялық мониторингі» жобасы аясында үйірме мүшелері жыл бойы өзен суының сапасын өлшеп, нәтижелерді деректер қорына енгізеді. Бұл жұмыс оқушыда экологиялық жауапкершілік пен туған жерге деген сүйіспеншілікті бір уақытта тәрбиелейді. «Менің өлкем – Сыр бойы» тақырыбындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары оқушылардың патриоттық сезімін де нығайтады.

2.4. Командалық жұмыс арқылы коммуникативтік дағдыларды дамыту

Заманауи қоғамда командада тиімді жұмыс істей алу – аса маңызды құзіреттіліктердің бірі. «Ғылым әлемі» үйірмесінде барлық іс-шаралар топтық форматта өткізіледі. Оқушыларға рөлдер бөлінеді: зерттеуші, жазушы, ұсынушы, сыни баһалаушы.

Топтық жұмыс барысында оқушылар бір-бірінің ойын тыңдауды, пікірін дәлелдеуді, компромиске келуді үйренеді. Осы дағдылар — адамгершілік тәрбиесінің де тірегі. Жолдасыңды сыйлау, оның еңбегін бағалау, ортақ жетістікке қуану – мұның бәрі командалық жұмыс арқылы табиғи жагдайда меңгеріледі.

2.5. Цифрлық технологиялар мен инновациялық тәсілдер

«Ғылым әлемі» үйірмесі «Шығармашылық және инновация академиясы» базасында жұмыс жасайтындықтан, цифрлық технологияларды белсенді қолданады. Зерттеу деректерін өңдеу үшін электрондық кестелер, нәтижелерді ұсыну үшін мультимедиялық презентациялар, экологиялық бақылау үшін iNaturalist платформасы пайдаланылады.

Цифрлық технологияларды зерттеу жұмысына кіріктіру оқушының цифрлық сауаттылығын дамытып қана қоймайды, сонымен бірге ғылыми деректермен дұрыс жұмыс жасауды, нәтижелерді визуализациялауды, ақпаратты сыни бағалауды үйретеді. Осы дағдылардың барлығы тұлғалық дамудың маңызды қырлары болып табылады.

3. Практикалық тәжірибеден мысалдар

«Ғылым әлемі» үйірмесінің 2022–2024 жылдардағы жұмыс тәжірибесі бірқатар маңызды нәтижелерді берді. Осы кезеңде 38 оқушы облыстық ғылыми байқауларға қатысып, олардың 14-і жеңімпаз атанды. Үйірме мүшелерінің 6 жобасы республикалық деңгейде жүлделі орынға ие болды.

Бірақ маңыздысы – сандық жеңістер емес. Оқушылардың жеке дамуындағы өзгерістер кеңірек мойындалуы керек. Үйірмеге жылдың басында ұялшақ, сөз алуға тартынатын болып келген оқушылар жылдың соңында конференция залына сеніммен шығып, аудиторияны баурап алатын деңгейге жетеді. Бұл – «Ғылым әлемі» үйірмесінің ең маңызды тәрбиелік жетістігі.

4. Тәрбие жұмысының тиімділігін арттыру бойынша ұсыныстар

«Ғылым әлемі» үйірмесіндегі практикалық тәжірибені жалпылай келе, төмендегі ұсыныстарды беруге болады:

1. Оқушыны субъект ретінде қарастыру. Тәрбие жұмысы оқушыға «жасалатын» нәрсе емес, оқушымен бірлесе «жасалатын» үдеріс болуы тиіс. Мақсат пен жоспарды бірлесіп белгілеу оқушының жауапкершілігін арттырады.

2. Қателікті жазаламау мәдениетін орнату. Ғылымда қателік – бағытты нақтылайтын ақпарат. «Бұл нәтиже де нәтиже – болжамымыз дұрыс емес екенін анықтадық» деген қатынас оқушының іс-әрекеттен қорқуын жояды.

3. Жергілікті контекстті пайдалану. Сырдария өзені, Арал теңізінің экологиялық мәселесі, Қызылорда өлкесінің флорасы – оқушыға таныс, жақын жергілікті тақырыптар зерттеу мотивациясын күшейтеді және патриоттық сезімді дамытады.

4. Сыртқы серіктестермен ынтымақтастық. Жоғары оқу орындарымен, ғылыми мекемелермен, экологиялық ұйымдармен байланыс орнату оқушының горизонтын кеңейтіп, кәсіби бағдарлануына ықпал етеді.

5. Рефлексия мен портфолио жүйесін енгізу. Оқушының өз дамуын өзі бақылауы — метакогнитивтік дағдының негізі. Айлық рефлексия парақтары мен жылдық портфолио осы мақсатта тиімді қолданылады.

Қорытынды

Оқушы тұлғасын дамытудағы тәрбие жұмысы – мақсатты, жүйелі және балаға бағытталған педагогикалық үдеріс. «Ғылым әлемі» үйірмесіндегі тәжірибе көрсеткендей, зерттеушілік оқыту, жоба әдісі, экологиялық тәрбие, командалық жұмыс және цифрлық технологиялардың үйлесімді қолданылуы оқушының интеллектуалдық, адамгершілік, шығармашылық және коммуникативтік қасиеттерін бірмезгілде дамытуға мүмкіндік береді.

Қосымша білім беру мекемесінің – шығармашылық академияның – артықшылығы мынада: мұнда оқушы пәндік бағдарламаның қысымынсыз, еркін зерттеу ортасында өсуіне мүмкіндік алады. «Ғылым әлемі» үйірмесіне келген оқушы тек биологиялық немесе экологиялық білімін ғана емес, – ең бастысы, өзіне деген сенімін, ізденуге деген ынтасын және жауапты азаматтық позициясын дамытып кетеді.

Болашақта тәрбие жұмысының тиімділігін одан әрі арттыру үшін оқушының тұлғалық дамуын бақылайтын диагностикалық жүйені жетілдіру, ата-аналармен және жоғары оқу орындарымен тығыз ынтымақтастықты кеңейту қажет деп санаймыз.

Пайдаланылған әдебиеттер

6. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика, 1991. – 480 б.

7. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – Москва: Смысл, 2005. – 352 б.

8. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 412 б.

9. Хуторской А.В. Современная дидактика. – СПб: Питер, 2001. – 544 б.

10. Захлебный А.Н., Суравегина И.Т. Экологическое образование школьников во внеклассной работе. – Москва: Просвещение, 1984. – 160 б.

11. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007 (2022 жылғы өзгерістермен).

12. Sternberg R.J. Teaching for Creativity: Two Dozen Tips. – APA, 2003.