ҒТМР 14.25.09

ӘӨЖ 373.1.02:372.891

ОҚУШЫЛАРДА ГЕОГРАФИЯ ПӘНІ НЕГІЗІНДЕ ГАЖ-ДЫ ҚОЛДАНУ ДАҒДЫЛАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Оразымбетова К.Ш. , Ерман Ғ.Б.

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті

e-mail:zhamal.yerman00@mail.ru

Мақала алғаш рет жарияланып отыр

Аннотация. «Оқушыларда география пәні негізінде ГАЖ-ды қолдану дағдыларын қалыптастыру» мақаласы білім алушылардың геоақпараттық жүйелер туралы білімін қалыптастыруға, оны оқу процесінде белсенді қолдануға және жақсы нәтижелерге қол жеткізуіне негіз болып табылады. Бұл мақалада оқыту процесіндегі қандай мәселелер ГАЖ-дың дамуына кедергі болуы мүмкін деген сұраққа жауап қарастырылады. Анықталған негізгі мәселелер қатарына білім беру процесіндегі біршама кадрлардың жаңа технологияларды меңгермеуі, оқудағы жаңашылдықтарды сабақтарға енгізбеуі, ГАЖ-ға жеткілікті түрде көңіл бөлінбеуі т.б. жатады. Карталарды жасау мен географиялық талдау абсолютті жаңашылдық емес. Бірақ ГАЖ технологиясы соған  байланысты жалпы адамзаттың немесе белгілі бір ұйымның алдында  тұрған мәселелерді шешуге ыңғайланған, жылдам, тиімді және заманға сәйкес бағытты ұсынады.

Түйін сөздер: геоақпараттық жүйе, геоинформатика, оқыту процесі, цифрлық технологиялар

ФОРМИРОВАНИЕ У УЧАЩИХСЯ НАВЫКОВ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ГИС НА ОСНОВЕ ПРЕДМЕТА ГЕОГРАФИЯ

Оразымбетова К.Ш. , Ерман Г.Б.

Казахский национальный университет имени Аль-Фараби

e-mail: zhamal.yerman00@mail.ru

Статья публикуется впервые

Аннотация. «Формирование у учащихся навыков использования гис на основе предмета география» является основой для формирования у обучающихся знаний о геоинформационных системах, активного ее применения в учебном процессе и достижения хороших результатов. В этой статье рассматривается ответ на вопрос, какие проблемы в процессе обучения могут препятствовать развитию ГИС. К числу выявленных основных проблем относятся недостаточное внимание отдельных кадров в образовательном процессе к освоению новых технологий, не внедрение новшеств в обучении в занятия, недостаточное внимание к ГИС и др. Создание карт и географический анализ не являются абсолютными инновациями. Но технология ГИС, связанная с этим, обеспечивает быстрое, эффективное и актуальное направление для решения проблем, с которыми сталкивается человечество в целом или конкретная организация.

Ключевые слова: геоинформационная система, геоинформатика, процесс обучения, цифровые технологии

FORMATION OF STUDENTS' SKILLS TO USE GIS BASED ON THE SUBJECT GEOGRAPHY

Orazymbetova K.SH., Yerman G.B.

Al-Farabi Kazakh National University

e-mail: zhamal.yerman00@mail.ru

The article is published for the first time

Annotation. "Formation of students' skills to use gis based on the subject geography" is the basis for the formation of students' knowledge about geoinformation systems, its active application in the educational process and achieving good results. This article discusses the answer to the question of what problems in the learning process can hinder the development of GIS. The identified main problems include insufficient attention of individual personnel in the educational process to the development of new technologies, not introducing innovations in training in classes, insufficient attention to GIS, etc. The creation of maps and geographical analysis are not absolute innovations. But the GIS technology associated with this provides a fast, effective and relevant direction for solving problems faced by humanity as a whole or a specific organization.

Keywords: geoinformation system, geoinformatics, learning process, digital technologies

Кіріспе

Қазіргі таңда ақпараттандыру, инновация, технология сөздері барлық салада дерлік жиі қолданылып жүр. Соның ішінде білім беру саласындағы аталған ұғымдар сабақтарда кең қолданысқа ие. Жеке білім алушыға географияны оқыту мақсаты-өмірді барлық құрамдас бөліктерімен бірге түсіндіру деп қарастыруға болады. Оқушылардың біздің әлемнің ерекшеліктерін, олардың қажеттіліктеріне сәйкес адам жүйелерін зерттеуі, оларды түсінуі ғаламның шектеулері мен кеңдігі, олардың қажеттіліктерін тұрақты көздер арқылы қанағаттандыруы және бақыт атмосферасында өмір сүруі және өркендеуі география туралы білімнің арқасында мүмкін болады.

Оқушылар әлеуметтік ынтымақтастықты және географиялық білім беру арқылы қоғамда әлеуметтік дамудың соншалықты маңызды себептерін қамтамасыз ете отырып, бірге өмір сүру қажеттілігін түсінуге мүмкіндік алады. Географиялық білім сонымен қатар оқушыларға жеке адамдар мен жалпы қоғамның проблемалары туралы білім алу және осы мәселелердің шешімін табу дағдылары арқылы елдің әлеуметтік, қаржылық және мәдени жақсаруы туралы түсінік береді. Географияны жақсы оқыту үшін бірнеше мәселелерді қарастыру қажет. Осы мәселердің ішінде оқыту әдістері ерекше маңызға ие.[1]

Адамдар ұялы телефондарды, компьютерлерді және озық технологиялары бар барлық басқа техникалық және электрондық құрылғыларды пайдаланады. Бұл өз кезегінде инновациялар арқылы білім беруде көрініс табуы керек. Осылайша, сабақтарда көбірек технологиялар мен заманауи әдістерді қолдану сабақта үлкен жетістікке жетуді білдіруі мүмкін. Географияны оқытуда талқыланатын тағы бір мәселе-мұғалімдердің оқытуға қатынасы әдістер, қабылдағыштар немесе оқу материалдары. Мұғалімдер сабақ жетекшілері болғандықтан олар бір нәрсені ұнатса және оны қабылдаса, оны соған сәйкес қолдана алады. Бұл зерттеудің мақсаты-мұғалімдердің географиялық тұрғыдан ГАЖ қолдану туралы көзқарасын белгілеу болып табылады.

ГАЖ-дың географиядағы ролі. Геоақпараттық жүйе (ГАЖ) - бұл біздің планетамызда болып жатқан нақты әлем объектілері мен оқиғаларын картаға түсіруге және талдауға арналған компьютерлік технология. ГАЖ географиялық ақпаратты өңдеу мен талдаудың қуатты құралы болып табылады және қала құрылысы, геология, ауыл шаруашылығы, климатты зерттеу, кеңістіктік талдауды қоса алғанда, әртүрлі салаларда кеңінен қолданылады. ГАЖ географияда бірнеше маңызды функцияларды орындайды: Деректерді жинау: ГАЖ объектілердің координаттары, олардың сипаттамалары мен орналасуы туралы ақпарат сияқты әртүрлі кеңістіктік деректерді жинауға мүмкіндік береді. Бұл GPS құрылғыларынан, аэрофотосуреттерден, Жерді қашықтықтан зондтаудан және басқа көздерден алынған мәліметтер болуы мүмкін.

Деректерді сақтау: жиналған деректер географиялық нысандар мен олардың атрибуттары туралы ақпаратты сақтайтын арнайы мәліметтер базасында сақталады. ГАЖ дерекқоры әдетте деректерге тиімді қол жетімділік пен басқаруды қамтамасыз етеді.

Деректерді талдау: ГАЖ объектілердің ауданы мен периметрін анықтау, нүктелер арасындағы қашықтықты есептеу, биіктік профильдерін құру және т.б. сияқты әртүрлі кеңістіктік деректерді талдауға мүмкіндік береді. Бұл зерттеушілер мен жоспарлаушыларға объектілердің кеңістіктік сипаттамалары мен өзара әрекеттесуін түсінуге және талдауға көмектеседі.

Деректерді визуализациялау: ГАЖ кеңістіктік деректерді карталар мен графиктер түрінде визуализациялауға мүмкіндік береді. Бұл күрделі ақпаратты көрнекі түрде ұсынуға және кеңістіктік қатынастар мен заңдылықтарды оңай түсінуге көмектеседі.[2]

Білім беру процесінде ГАЖ-ды қолдану. Мұғалім мен оқушылардың өзара байланысты шығармашылық оқу іс-әрекеті процесінде географиялық білімді игерудің тиімділігін арттыруға сандық білім беру ресурстарының кешені мүмкіндік береді, олардың маңызды компоненттері мектеп геоақпараттық жүйесі болып табылады. ГАЖ географиялық карта ұсынатын толыққанды визуализация мен кеңістіктік талдаудың артықшылықтарымен дәстүрлі дерекқор операцияларын біріктіреді. Бұл мүмкіндіктер ГАЖ-ды басқа ақпараттық жүйелерден ажыратады, оларды қоршаған әлемдегі құбылыстарды талдауға және болжауға, табиғи және әлеуметтік ортадағы себеп-салдарлық байланыстарды түсінуге және бөлуге байланысты көптеген міндеттерде қолдануды қамтамасыз етеді.[3]

География бойынша жалпы орта білім беру стандарты мектепте географияны зерделеу географиялық карталар, статистикалық материалдар, қазіргі уақытта қажетті географиялық деректерді іздеуді, түсіндіруді және көрсетуді қамтамасыз ететін заманауи геоақпараттық технологиялар сияқты халықаралық қарым-қатынастың "тілдерін" пайдалану кезінде кей дағдыларды игеруге бағытталуын талап етеді. Қазіргі уақытта Географияны оқытуда ГАЖ технологияларын қолдану маңыздылығы мен өзектілігін арттыруда, өйткені бұл әр оқушының жеке қасиеттерін ашуға ықпал етеді. ГАЖ-ны әзірлеу және пайдалану географияны, атап айтқанда, қазіргі заманғы есептеу техникасын қолдануға негізделген оның картографиялық компонентін зерттеудің жаңа кезеңі болып табылады. ГАЖ қолдану бірқатар функцияларды белсендіруге мүмкіндік береді: көрнекі-бейнелі, тәрбиелеу, дамыту, ақпараттық, насихаттау, сонымен қатар ГАЖ-мен жұмыс істеу кезінде дағдыларды қалыптастыру. Осылайша, көрнекі-бейнелі функция оқушыларға сенсорлық қабылдау құралдары бойынша географиялық көріністер шеңберін кеңейтуге және байытуға мүмкіндік береді, оқуды қол жетімді етеді, байқау, ойлау және танымдық қабілеттерін дамытады, оқу материалдарын тереңірек игеруге көмектеседі.[4]

ГАЖ-мен жұмыс істеу кезінде тәрбиелік функцияның рөлі оқушылардың оқу-тәрбие процесіне ГАЖ-мен жұмыс істеу бойынша әртүрлі тапсырмаларды енгізу болып табылады.[5] Мұғалім экологиялық, эстетикалық тәрбие мәселелерін шеше алады. Даму функциясы оқушылардың психикалық дамуына ықпал ететін ГАЖ-ды жүйелі, мақсатты қолдану арқылы көрінеді. Біртіндеп тапсырмалардың үздіксіз күрделенуі, ГАЖ-мен жұмыс істеудің негізгі әдістерін игере отырып, зерттелетін объектінің қызығушылығының артуына әкеледі. Сонымен қатар оқушыны одан әрі мәселелерді шешудің тәуелсіз шығармашылық тәсіліне ынталандырады. Ақпараттық және насихаттау функциялары ГАЖ-мен жүйелі жұмыс арқылы жүзеге асырылады, өйткені ол кез-келген оқыту құралы ретінде маңызды семантикалық және ақпараттық жүктемені көтереді.

Оқушылар бойындағы ГАЖ-бен жұмыс істеу дағдылары. Мектептегі ГАЖ технологияларын қолдану маңызды келесі географиялық дағдыларды қалыптастыруға ықпал етеді:

- сандық географиялық карталарға енгізілген ақпаратты оқу;

-географиялық объектілерді берілген параметрлерге, мысалы, объектілердің атаулары бойынша іздеуді жүзеге асыру;

- сандық карталар бойынша өлшеулер мен есептеулер жүргізу;

-бірнеше жаттығулар барысында географиялық координаттарды анықтау дағдысына аудару;

- көлемді үш өлшемді өлшемде зерттелетін табиғи объектілерді көрсете отырып, оқушылардың кеңістіктік ойлауын қалыптастыру;

-жеке цифрлық карталарды жасау, әсіресе оқушылардың бақылауларының нәтижелері бойынша, мысалы, өз жерінің ауа-райының жай-күйі. .[6]

Мектеп географиясы курстарын оқуда дыбыстық сүйемелдеумен, қысқаша тақырыптық цифрлық электрондық карталар, мәтін, сандық кестелер, диаграммалар, графиктер, анимациялар қолданыла бастайды. ГАЖ технологияларын пайдалану бірқатар артықшылықтар береді. Бұл қойылған міндеттерді тез шешуге мүмкіндік береді. Мысалы, зерттелетін аумақтың геоэкологиялық жағдайын кешенді бағалауды, негізгі процестердің динамикасын, олардың даму барысын, адамның қоршаған ортаға әсерінің сипаты мен салдарын бағалауды және т. б. Осылайша, қоғамды компьютерлендірудің жоғары дәрежесі жалпы білім беру процесінде ақпараттық технологияларды белсенді енгізуге және қолдануға ықпал етеді. Бұл оқытуды жоғары деңгейге көтеруге, білімді әртүрлі салалар мен пәндерге біріктіруге мүмкіндік береді, ал білім алушылар өздерін оқу процесінің белсенді қатысушылары ретінде сезінеді, жаңа білім мен дағдылар алады және үнемі зерттеліп, өзін дамытады.[7]

Қорытынды

Қазіргі таңдағы географиялық білім беруде ГАЖды қолдану көптеген мәселелер қатарын көрсетеді. Жүргізілген талдау келесі қорытындылар жасауға мүмкіндік береді:

1. География сабақтарында ГАЖ қолдану қазіргі уақытта білім беру процесінің ажырамас бөлігі болып табылады.

2. Мектептерде география сабақтарында ГАЖ қолдану үшін жеткілікті техникалық жабдықтар жоқ.

3. География мұғалімдері ГАЖ-мен жұмыс істеу ерекшеліктері мен тәжірибесін білмеуімен сипатталады.

4. География сабақтарында ГАЖ қолдану оқу процесін оңтайландыруға және оқушылардың оқу мотивациясын арттыруға мүмкіндік береді.

5. ГАЖ қолдану оқу процесінде интеграцияланған тәсілді дамытуға, жақсы түсінуге және тәжірибеде қолдануға ықпал етеді.

6. ГАЖ-кеңістіктік координаттары бар ақпаратты құрудың, сақтаудың, өңдеудің және талдаудың сандық жүйесі ретінде саналады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ким И.А. Учебно-методическое пособие по географии с использованием ГИС. – Москва: Перо, 2018. – 150 с.

2. Иванов Ю.И. Географическая информационная система как средство повышения эффективности образовательного процесса по географии // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия География. – 2017. – № 2. – С. 57-62.

3. Смирнова Е.С. Применение географических информационных систем в образовательном процессе // Гуманитарный вектор. – 2015. – № 5. – С. 45-50.

4. Бабаева З.Ш. Географические информационные системы как средство повышения мотивации учащихся к изучению географии // Известия Волгоградского государственного педагогического университета. – 2018. – № 7(124). – С. 68-71.

5. Гуселева Е.С., Суворова Е.В. Использование ГИС в учебно-познавательном процессе школьников на занятиях по географии // Вестник Московского государственного университета имени М.В. Ломоносова. Серия 5: География. – 2019. – № 4. – С. 71-75. – DOI: 10.31857/S0016759819070087.

6. Опокин А.Н. Применение географических информационных систем в учебном процессе по географии в средней школе // Методика преподавания географии. – 2017. – № 5. – С. 31-36.

7. Использование геоинформационных систем на уроках географии

Алешкина О.В, учитель информатики; Бочарникова Э.А, учитель географии

Молодой учёный Ежемесячный научный журнал № 12 (71) / 2014