Қасымбекова Әсел Есенбекқызы

«Д.Қонаев атындағы орта мектебі»

бастауыш сынып мұғалімі

Ұйғыр ауданы Алматы облысы

Оқушылардың каллиграфиялық сауаттылығын арттырудағы графикалық жаттығулардың рөлі

Қазіргі цифрлық технологиялар заманында компьютер мен гаджеттер қолмен жазуды ығыстырып бара жатқандай көрінгенімен, каллиграфия (көркем жазу) бастауыш сынып оқушысының зияткерлік дамуында стратегиялық маңызға ие. Көркем жазу – бұл жай ғана әріптерді әдемі тізу емес, бұл ұсақ қол моторикасының, зейіннің, төзімділіктің және эстетикалық талғамның синтезі.

Каллиграфияның маңызы қандай? Неліктен бұл маңызды?

Баланың көркем жазуы оның миының дамуымен тікелей байланысты. Зерттеулерге сүйенсек, қолмен жазу кезінде мидың сөйлеу, есте сақтауы мен логикалық ойлауға жауапты бөліктері белсенді жұмыс істейді.

Ұсақ моториканы дамыту: Саусақ ұштарындағы жүйке талшықтары мидың қыртыстарымен байланысқан.

Психологиялық тұрақтылық: Әріптерді мұқият жазу баланы жинақылыққа, тәртіпке және бастаған істі соңына дейін жеткізуге үйретеді.

Сауаттылық: Әріптің элементтерін дұрыс жазатын бала оның дыбыстық бейнесін де жақсы есте сақтайды, бұл дислексия мен дисграфияның алдын алады.

Көркем жазу оқушының мектеп табалдырығын аттаған күнінен басталады. Негізгі мақсаты - дұрыс, анық, тез жазуды және оқушының каллиграфиялық қабілетін қалыптастыру. Мектептегі оқыту үрдісі әліппеден басталатыны белгілі. Әліппе кітабының басты мақсаты - балаға әріп таныту, яғни оқушыға жазу мен оқуды үйрету. Әдемі жазу – аса жауапты да, күрделі жұмыс. Өйткені әліппе оқу барысында оқушылар дыбысты әріппен таңбалай білуге үйреніп қана қоймай, сонымен бірге каллиграфиялық талапқа сай жазуға дағдылануы тиіс. Демек, мұғалімнің алдында әріпті жаза білуге үйрету емес, оның әрбір элементін дұрыс сақтауға, дәптерге қалай болса солай жазбай, оңға қарай, біркелкі көлбеу, таза, анық жазуға машықтандыру міндеті тұр. Осы талаптарды орындау негізінде оқушының көркем жазу дағдысы (каллиграфия) қалыптасады.  

Әдемі жаза білудің әр оқушы үшін маңызы өте зор. Әдемі жазу – бұл мәдениеттіліктің белгісі, әрі сол жазуды оқитын адамға қарым – қатынасы, құрметі. Әдемі жазу – өнер. Таза, анық, әдемі жазуды оқу да жеңіл, ондай жазумен берілген ойды түсіну де оңай. Әріп таңбаларын әдемі, көркем етіп салуға жаттықтыру мақсатында жүргізілетін жұмыстардың оқушы бойында жақсы қасиеттердің қалыптасуына ықпалы бар. Мектепке алғаш келгеннен бастап баланың жазуына жете көңіл бөлмеу көп жағдайда оның өз ісіне салдыр – салақ қарауына, жауапкершілікті сезінбеуіне әкеп соғады. Таза, әдемі жазуды талап ету оқушының әсемдік сезімін оятып, мінез – құлқын  тәрбиелеп, жауапкершілікке, тыңғылықтылыққа, ұқыптылыққа үйретеді. Әдемі, анық жазуға үйрету арқылы мұғалім оқушыны еңбексүйгіштікке, ұқыптылыққа, әдемілікке тәрбиелейді. Жазу процесінде оқушы дұрыс отыруы керек, қаламды дұрыс ұстауы, дәптерді партаға орналастыруы – осының бәрі баланың көзіне, жазуына, жұмыс қабілетіне әсерін тигізеді.  

Көркем жазу сабағына қойылатын талаптар:

Отыру мәдениеті

Оқушының үстел басында дұрыс отыруы жазудың сапасына 50% әсер етеді:

Арқа: Тік ұсталуы тиіс, орындықтың арқасына сүйенуі керек.

Аяқ: Еденде немесе арнайы тіреуіште нық тұруы қажет (90 градус бұрыш).

Кеуде мен үстел арасы: Баланың жұдырығы сиятындай қашықтық болуы тиіс.

Жарық: Сол жақтан (солақайлар үшін оң жақтан) түсуі керек.

Қаламды ұстау әдісі

«Үш саусақ» ережесі – бас бармақ, сұқ саусақ және ортаңғы саусақтың көмегімен қаламды еркін ұстау. Қаламсаптың ұшынан бастап саусақтарға дейінгі қашықтық шамамен 1.5 – 2 см болуы тиіс. Тым қатты қысу қолдың тез талатылуына әкеледі.

Жазу ұзақтығы 1-сынып оқушылары үшін 5 минутты құрайды. Одан ұзақ жазу баланы шаршатады. Арасында балаларды демалдырып, сергіту жаттығуларын жасаған жөн. Егер оқушы қаламды дұрыс ұстауға дағдыланбаған болса немесе оған дұрыс ұстауға тез үйрену қиын болса, саусақтардың дұрыс орынға үйренуіне  көмектесетін бірнеше әдістер бар. 

Көркем жазуды жақсартудың тиімді әдістері

Мамандар бастауыш сыныпта қолдануға болатын бірнеше негізгі әдістемелерді ұсынады:

А. Генетикалық әдіс (Элементтер бойынша оқыту)

Бұл әдісте бала бірден әріпті жазбайды, оның құрамдас бөліктерін үйренеді:

Тік таяқшалар;

Ілмектер (жоғары және төмен);

Овалдар мен жартылай овалдар. Элементтерді меңгерген бала әріптерді конструктор сияқты оңай құрастыра алады.

Ә. Тактілік әдіс (Ырғақпен жазу)

Мұғалімнің немесе ата-ананың «бір-және, екі-және» деп санауы арқылы жазу. Бұл әдіс жазудың белгілі бір қарқынын қалыптастырады және баланың қол қимылын синхрондауға көмектеседі.

Б. Үзіліссіз жазу әдісі

Бұл әдіс жазу жылдамдығын арттыруға бағытталған. Алайда, 1-сынып оқушылары үшін бұл қиындық тудыруы мүмкін, сондықтан оны 2-3 сыныптарда қолданған тиімді.

4. Жаттығулар жиынтығы: Күнделікті дағды

Жазуды жақсарту – бұл марафон, спринт емес. Төмендегі жаттығуларды күн сайын 15-20 минут орындау нәтиже береді:

1. Саусақ гимнастикасы

Жазу алдында саусақтарды «ояту» керек.

«Пианино»: Саусақтармен үстел үстінде ойнау.

«Кірпі»: Екі алақанды біріктіріп, саусақтарды айқастыру.

Эспандер немесе доп: Жұмсақ резеңке доптарды қысу.

«Ізбен жүру» және «Нүктелерді қосу»

Бұл жаттығу әріп элементтерін үзіліссіз жазуға дағдыландырады.

Ирек жолдар: Күрделі лабиринттер немесе ирек сызықтардың үстінен қаламды алмай жүріп өту.

Әріп элементтерін бастыру: Пунктирмен (нүктелермен) берілген әріп бөліктерін (сопақшалар, ілмектер) бастырып шығу.

Симметрияны аяқтау: Суреттің жартысы беріледі, бала екінші жартысын дәлме-дәл айнадағыдай бейнелеуі тиіс.

2. Графикалық диктанттар

Тор көз дәптерге нүктелер арқылы сурет салу (екі тор оңға, бір тор жоғары т.б.). бұл баланың кеңістікті бағдарлауын дамытады.

Қорыта келе, бастауыш сынып оқушысының каллиграфиясын жақсарту – бұл мұғалім, ата-ана және оқушының бірлескен еңбегі. Ең бастысы – төзімділік пен жүйелілік. Көркем жазу тек әдемілік үшін емес, баланың ойлау қабілетін ұштау, зейінін шоғырландыру және өзіне деген сенімділігін арттыру үшін қажет. Әрбір жазылған әдемі әріп – бұл баланың өз-өзін жеңу жолындағы кішкентай жеңісі болып табылады.