«ЕРКІНШІЛІК АУЫЛЫНЫҢ ЖАЛПЫ ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕБІ» КММ

САНАХ ЮРА

«ОҚУШЫЛАРДЫҢ ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫН АРТТЫРУ ӘДІСТЕРІ»

(әдістемелік көмекші құрал)

Ерейментау ауданы, 2026 жыл

УДК 373.3.016:81

ББК 74.200.50

С66

Санах Юра / «Оқушылардың оқу сауаттылығын арттыру әдістері» / әдістемелік көмекші құрал / Ерейментау ауданы 2026 жыл, 78 бет;

ISBN 978-601-01-0947-6

Кітап білім беру қызметкерлеріне арналады

«Оқушылардың оқу сауаттылығын арттыру әдістері» атты әдістемелік көмекші құрал бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын, мәтінді түсіну, талдау, бағалау және қолдану дағдыларын жүйелі түрде қалыптастыруға арналған. Құрал қазіргі білім беру жүйесіндегі функционалдық сауаттылықты дамыту талаптарына сәйкес әзірленген.Әдістемелік құралда оқу сауаттылығы бастауыш білім берудің негізгі нәтижелерінің бірі ретінде қарастырылып, оны қалыптастырудың теориялық негіздері мен практикалық жолдары ұсынылған. Жұмыста бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктері, психологиялық даму заңдылықтары ескеріліп, мәтінмен жұмыс жасауға бағытталған тиімді әдістер мен тәсілдер жүйеленген.Құрал мазмұнында оқу сауаттылығын дамытуға арналған әдістемелік ұсыныстар, тапсырмалар үлгілері, жұмыс формалары мен бағалау элементтері қамтылған. Ұсынылған материалдар мұғалімдердің күнделікті оқу үдерісінде, сабақтан тыс жұмыстарда және әдістемелік бірлестіктер қызметінде қолдануға ыңғайлы.

УДК 373.3.016:81

ББК 74.200.50

© Санах Юра

ISBN 978-601-01-0947-6

Кітап білім беру қызметкерлеріне арналады

КІРІСПЕ

Бастауыш білім беру – тұлғаның өмір бойы үйрену қабілетінің негізін қалайтын, оқу әрекетінің мәдениетін қалыптастыратын ең алғашқы әрі ең жауапты кезең. Осы кезеңде бала әлеммен танысып, өз ойын, сезімін және пікірін сөзбен жеткізуге, ақпаратты талдап түсінуге үйренеді. Ал осы дағдылардың барлығын біріктіретін іргелі ұғым – оқу сауаттылығы.

Оқу сауаттылығы – бұл тек мәтінді дауыстап оқу қабілеті емес, ол – оқылған ақпаратты түсіну, талдау, салыстыру, қорытынды жасау, өз көзқарасын дәлелді түрде білдіру және оны өмірлік жағдайларда қолдана білу қабілеті. Яғни оқу сауаттылығы адамның ойлау мәдениетін, ақпаратпен жұмыс істеу шеберлігін және коммуникативтік құзыреттілігін айқындайтын әмбебап құрал болып табылады.

Оқу сауаттылығының мәні мен мазмұны

Бастауыш мектептегі оқу сауаттылығы – оқушының оқу әрекетіндегі танымдық белсенділігі мен ойлау қабілетінің көрінісі. Бұл ұғымға бірнеше өзара байланысты компоненттер енеді:

• Түсіну қабілеті – мәтіннің мазмұнын, негізгі ойы мен мағынасын ажырата білу;

• Талдау және интерпретация – мәтіннің құрылымын, кейіпкерлер әрекетін, автор көзқарасын саралау;

• Ақпаратты қолдану – алынған мәліметті өмірлік тәжірибемен байланыстыру, шешім қабылдауда пайдалану;

• Сын тұрғысынан ойлау – мәтін мазмұнына баға беру, дәлел келтіру, пікір айту;

• Шығармашылық қайта құрастыру – мәтін негізінде өз ойын жаңа формада жеткізу (эссе, әңгіме, пікірталас).

Бұл компоненттер бір-бірімен тығыз байланыста дамиды және баланың интеллектуалдық, эмоциялық және тілдік дамуының сапасын көрсетеді.

Қазіргі заман талабындағы өзектілігі

XXI ғасыр – ақпарат ғасыры. Қоғамда күн сайын орасан көлемде ақпарат пайда болып, соның ішінде қажеттісін таңдап, мәнін ұғып, талдап, дұрыс шешім қабылдай білу – кез келген тұлғаның табысты өмір сүруінің алғышарты. Сондықтан білім беру жүйесі енді тек білімді жаттатуға емес, білімді қолдана білетін тұлға тәрбиелеуге бағытталып отыр.
Осы орайда оқу сауаттылығының маңызы ерекше: ол оқушыны жай ғана «кітап оқушы» емес, мағынаны іздеуші, талдаушы, ой қорытушы тұлғаға айналдырады.

Бастауыш мектеп – осы дағдылардың негізі қаланатын кезең. Егер осы сатыда оқушы мәтінді түсінбей, жай оқып шығумен шектелсе, келесі деңгейлерде оның танымдық өрісі мен академиялық жетістігі шектеледі. Сондықтан оқу сауаттылығын дамыту жұмысы ерте жастан жүйелі түрде жүргізілуі қажет.

Халықаралық контекст және ұлттық бағыт

UNESCO және PISA (Programme for International Student Assessment) зерттеулерінде оқу сауаттылығы – білім сапасын бағалаудың негізгі көрсеткіші болып саналады. Бұл зерттеулерде оқу сауаттылығы «оқушылардың жазбаша мәтіндерді түсінуі, талдауы және оларды өмірлік жағдайларда қолдану қабілеті» ретінде анықталады.
Қазақстан да осы халықаралық бағдарға сүйене отырып, оқу сауаттылығын дамытуға ерекше мән беруде. Мемлекеттік жалпыға міндетті бастауыш білім беру стандарты да оқушының оқу, жазу, сөйлеу және ойлау мәдениетін кешенді түрде қалыптастыруды басты мақсат ретінде белгілейді.

Педагогикалық тұрғыдан қарау

Педагогикалық көзқараста оқу сауаттылығын дамыту – бұл оқушыны белсенді оқырманға айналдыру процесі. Белсенді оқырман:

• мәтінді талдай алады;

• оқығаны туралы ой түйіндей алады;

• автордың идеясын түсініп, өз көзқарасын білдіре алады;

• мәтіндегі ақпаратты басқа пәндік және өмірлік контекстпен байланыстыра алады.

Мұғалімнің рөлі – осы процесті ұйымдастырушы, бағыттаушы және мотивация беруші. Сабақ барысында әрбір мәтін оқушының қызығушылығын оятып, ойлануға итермелеуі тиіс. Бұл үшін мұғалім мәтінмен жұмыс жасауда түрлі әдіс-тәсілдерді (INSERT, «ЖИГСО», Венн диаграммасы, «Бес жолды өлең», «Болжау» әдісі т.б.) ұтымды қолдануы қажет.

Дамытудың нәтижесі

Оқу сауаттылығын мақсатты түрде дамыту нәтижесінде оқушы:

• ақпаратты талдай және жүйелей алады;

• логикалық, шығармашылық және сын тұрғысынан ойлай алады;

• өз пікірін анық және дәлелмен жеткізе алады;

• әртүрлі мәтін форматтарын (көркем, ақпараттық, ғылыми, нұсқаулық және т.б.) түсініп оқи алады;

• оқу әрекетін өмірлік жағдаяттармен байланыстыра алады.

Бұл қасиеттер тек оқу процесінде ғана емес, өмірдің барлық саласында қажет болатын әмбебап құзыреттерді қалыптастырады.

Өзектілігі

Қазіргі білім беру жүйесі оқушыны тек ақпаратты қабылдаушы емес, оны талдап, қолдана білетін функционалды тұлға ретінде тәрбиелеуді көздейді. Бұл міндетті жүзеге асырудың басты шарты – оқу сауаттылығын дамыту.
XXI ғасырда ақпарат тасқыны мен цифрлық технологиялар адамның өмірінің барлық саласына еніп отыр. Мұндай жағдайда бала тек оқи білуі жеткіліксіз – ол мәтінді түсініп, ой елегінен өткізіп, өз көзқарасын қалыптастырып, оны өмірлік жағдаяттарда қолдана алуы қажет.

Бастауыш сынып – оқу сауаттылығының іргетасы қаланатын шешуші кезең. Осы кезеңде қалыптасқан оқу дағдысы баланың әрі қарайғы оқу жетістігін, ойлау қабілетін, танымдық белсенділігін және тұлғалық дамуын айқындайды.
Осы тұрғыдан алғанда, бастауыш мектепте оқу сауаттылығын мақсатты, жүйелі және әдістемелік тұрғыдан дамыту – білім беру сапасын арттырудың басты бағыты болып табылады.

Мақсаты

Бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған педагогикалық, психологиялық және әдістемелік негіздерді айқындау, оқу процесінде тиімді әдістер мен стратегияларды қолдану арқылы оқушылардың мәтінді түсіну, талдау және қолдану қабілеттерін арттыру.

Міндеттері

1. Оқу сауаттылығы ұғымының мазмұнын ғылыми және әдістемелік тұрғыдан талдау, оның құрылымдық компоненттерін анықтау;

2. Бастауыш мектеп жасындағы балалардың оқу әрекетінің психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, тиімді оқыту жолдарын белгілеу;

3. Мәтінмен жұмыс істеудің қазіргі әдістері мен стратегияларын (INSERT, Венн диаграммасы, RAFT, PMI, т.б.) саралап, оларды сабақ барысында қолдану үлгілерін ұсыну;

4. Бастауыш сынып пәндері (қазақ тілі, әдебиеттік оқу, дүниетану, математика) арқылы оқу сауаттылығын дамытуға мүмкіндік беретін пәнаралық тәсілдерді анықтау;

5. Мұғалімдердің әдістемелік шеберлігін жетілдіру мақсатында практикалық нұсқаулықтар мен тапсырмалар жүйесін әзірлеу;

6. Оқу сауаттылығын бағалау мен мониторинг жүргізудің критерийлік негіздерін жасау;

7. Оқушылардың оқуға деген қызығушылығын арттыратын ойын, жобалық және цифрлық әдістерді қолдану жолдарын көрсету.

Жаңалығы

• Әдістемелік көмекші құралда оқу сауаттылығын дамыту мәселесі тек тіл пәнімен шектелмей, барлық оқу пәндерінде қалыптастыруға болатын әмбебап құзырет ретінде қарастырылады.

• Мәтінмен жұмыс жасаудың дәстүрлі және заманауи тәсілдері бір жүйеге біріктіріліп, нақты сабақ үлгілерімен толықтырылған.

• Құралда оқушының тұлғалық, танымдық және шығармашылық белсенділігін дамытатын инновациялық әдістер (сыни ойлау стратегиялары, пәнаралық байланыс, цифрлық ресурстарды пайдалану) жүйеленген.

• Оқу сауаттылығын өлшеудің және бағалаудың дескрипторлық моделдері ұсынылған.

• Құрал мазмұны қазақстандық білім беру стандарттарымен (ББЖМ) және халықаралық PISA бағалау критерийлерімен үйлестірілген.

Күтілетін нәтижелер

1. Оқушылардың мәтінді түсіну, негізгі ойды анықтау, ақпаратты талдау және қорытынды жасау дағдылары қалыптасады;

2. Балалар оқылған ақпаратты өмірлік жағдаяттарда қолдана білуге, өз пікірін дәлелдеп айтуға машықтанады;

3. Оқуға деген қызығушылық пен мотивация артады, оқушылар белсенді оқырманға айналады;

4. Мұғалімдер оқу сауаттылығын дамытуға арналған заманауи әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдануды меңгереді;

5. Сабақ құрылымы коммуникативтік және когнитивтік құзыреттерді қалыптастыру бағытында жаңаша ұйымдастырылады;

6. Оқу жетістіктерін бағалаудың объективті және айқын жүйесі қалыптасады;

7. Білім беру процесі оқу, жазу және сөйлеу мәдениетінің біртұтас жүйесіне айналады.

Маңыздылығы

Бұл әдістемелік көмекші құралдың маңыздылығы – бастауыш мектеп мұғалімдеріне оқу сауаттылығын дамытуға арналған жүйелі бағыт пен нақты тәжірибелік құрал ұсынуында.
Құрал мұғалімдерге:

• әр сабақта мәтінмен жұмысты мағыналы, мақсатты және нәтижелі ұйымдастыруға;

• оқушылардың ойлау қабілетін, логикалық және тілдік дағдыларын дамытуға;

• оқу процесін өмірмен байланыстырып, функционалды бағытта құруға мүмкіндік береді.

Оқу сауаттылығын дамыту арқылы бала тек жақсы оқушы емес, өз ойын еркін жеткізетін, ақпаратты саралай алатын, өмірде кездесетін түрлі жағдайларда дұрыс шешім қабылдай алатын тұлға болып қалыптасады.
Сондықтан бұл құрал – тек бастауыш білім беру мұғалімдері үшін ғана емес, жалпы қазіргі білім берудің сапасын арттыруға бағытталған стратегиялық әдістемелік ресурс болып табылады.

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ – ҚАЗІРГІ БІЛІМ БЕРУДІҢ БАСТЫ БАҒЫТЫ

Оқу сауаттылығы ұғымы және оның компоненттері

Білім беру жүйесінің дамуы қоғамның интеллектуалдық әлеуетімен, яғни әрбір азаматтың ақпаратты қабылдау, талдау және оны өмірде қолдану қабілетімен тығыз байланысты. Сол қабілеттердің өзегі — оқу сауаттылығы. Бұл ұғым соңғы онжылдықта әлемдік педагогикада басты индикатор ретінде мойындалып, білім сапасын бағалаудың негізгі критерийіне айналды.
Оқу сауаттылығы — адамның оқыған ақпаратын түсініп, оны өз тәжірибесіне қолдана алу қабілеті ғана емес, ойлау мәдениетінің көрсеткіші, қоғамда табысты өмір сүрудің шарты.

Оқу сауаттылығы ұғымының мәні

UNESCO және OECD (PISA) анықтамаларына сүйенсек, оқу сауаттылығы —

«Жазбаша мәтіндерді түсіну, пайдалану, талдау және сол негізде өз ой-пікірін білдіру арқылы қоғам өміріне белсенді қатысу қабілеті».

Яғни оқу сауаттылығы тек оқу әрекетінің нәтижесі емес, тұлғаның когнитивтік, коммуникативтік және әлеуметтік қабілеттерінің синтезі.

Қазақстандық білім беру кеңістігінде де бұл ұғымға ерекше назар аударылуда. Мемлекеттік жалпыға міндетті бастауыш білім беру стандартында оқу сауаттылығы — білім алушының оқу әрекетінде ақпаратты түсіну, өңдеу және қолдану арқылы өмірлік құзыреттіліктерін қалыптастыру үдерісі ретінде қарастырылады.

Оқу сауаттылығының негізгі компоненттері

Оқу сауаттылығы кешенді ұғым болғандықтан, ол бірнеше өзара байланысқан компоненттерден тұрады. Төмендегі кесте әр компоненттің мәнін, мазмұнын және оқу процесіндегі көрінісін көрсетеді.

№	Компонент атауы	Мазмұны мен сипаттамасы	Сабақтағы көрінісі / Мысал
1	Түсіну компоненті	Мәтіннің негізгі идеясын, автор көзқарасын және ақпараттың мәнін түсіну қабілеті.	Мысалы, оқушы «Қысқы орман» мәтінін оқып, оның негізгі ойын – табиғат сұлулығын сезіну және қорғау қажеттігі екенін анықтайды.
2	Талдау және интерпретация	Ақпарат арасындағы байланыстарды көру, салыстыру, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау.	Оқушы екі кейіпкердің әрекеттерін салыстырып, кімнің шешімі дұрыс болғанын дәлелдейді.
3	Қолдану компоненті	Алынған ақпаратты өмірлік жағдаяттарда қолдану, тәжірибелік мағына табу.	«Мәтіндегі ережені өз өміріңде қалай қолданар едің?» деген сұраққа мысал келтіреді.
4	Бағалау компоненті	Мәтінге, кейіпкерлерге немесе идеяға қатысты өз пікірін білдіру, бағалау, аргумент келтіру.	Оқушы «Автор бұл кейіпкерді неге батыр деп атады деп ойлайсың?» деген сұраққа өз пікірін дәлелмен жазады.
5	Шығармашылық және рефлексия компоненті	Оқылған ақпарат негізінде жаңа ой тудыру, өз мәтінін құрастыру, рефлексия жасау.	Мәтін соңынан «осы әңгімеге ұқсас оқиғаны өз өміріңнен жаз» деген тапсырма орындау.

Оқу сауаттылығының құрылымдық моделі

Оқу сауаттылығы — тек тілдік құбылыс емес, көпқырлы танымдық әрекет. Оның қалыптасу механизмін келесідей сызба түрінде көрсетуге болады:

? Мәтінді қабылдау

↓

? Түсіну және мағынасын ашу

↓

? Талдау және салыстыру

↓

? Бағалау және пікір білдіру

↓

? Ақпаратты қолдану және жаңа ой тудыру

Бұл үдеріс бірізді, бірақ үнемі қайталанып жетілетін динамикалық цикл. Оқушы әр жаңа мәтінді оқыған сайын өзінің алдыңғы тәжірибесін байытып, танымдық өрісін кеңейтеді.

Мәтінмен жұмыс – оқу сауаттылығының өзегі

Мәтін оқу сауаттылығының дамуының орталық құралы болып табылады.
Бастауыш мектеп жасындағы балалар үшін мәтін – тек оқу материалы емес, ойлау, салыстыру, қиялдау, шешім қабылдау құралы.
Сондықтан мәтінмен жұмыс кезінде тек «оқу» емес, келесі бағыттарда жұмыс жүргізіледі:

Жұмыс кезеңі	Мақсаты	Мұғалім әрекеті	Оқушы әрекеті
Оқуға дейінгі кезең	Болжау, қызығушылық ояту	Тақырыпқа байланысты сурет, сұрақ, қысқа видео ұсынады	Өз болжамын айтады, талқылайды
Оқу кезінде	Мәтінді түсіну, талдау	Мәтінді бөліктерге бөліп, сұрақтар қояды	Түсініп оқиды, талдайды, белгілейді
Оқудан кейінгі кезең	Қорытындылау, рефлексия	«Негізгі ой не?», «Не үйрендің?» сұрақтарын қояды	Өз пікірін білдіреді, мәтін мазмұнын өмірмен байланыстырады

Оқу сауаттылығының деңгейлері

PISA халықаралық бағалау жүйесі оқушылардың оқу сауаттылығын 6 деңгейге бөледі. Бастауыш деңгейде (1–4 сынып) бұл модель жеңілдетілген түрде қолданылуы мүмкін:

Деңгей	Қысқаша сипаттама	Мысал тапсырма
I деңгей	Мәтіндегі нақты ақпаратты таба алады	«Мәтінде кім туралы айтылған?»
II деңгей	Негізгі ойды анықтайды, сұрақтарға жауап береді	«Бұл оқиға неге осылай аяқталды?»
III деңгей	Ақпаратты салыстырады, қорытынды жасайды	«Кейіпкерлердің мінездерін салыстыр»
IV деңгей	Автор идеясын түсініп, өз көзқарасын білдіреді	«Автордың көзқарасымен келісесің бе?»
V деңгей	Мәтінді өмірлік жағдаймен байланыстырады	«Мәтіндегі оқиғадан қандай сабақ алдың?»

Мысал арқылы талдау

Мысалы, 3-сыныпта берілген қысқа мәтінді алайық:

Мәтін:
«Асан мен Әсем мектепке бірге барды. Жолда қар жауып тұрды. Әсем қолшатырын ұстады, ал Асан қолына қолғап киіп алды. Олар мектепке жеткенше айналаны әдемі қар басып қалды.»

Талдау мысалдары:

Компонент	Сұрақ үлгісі / Тапсырма түрі	Оқушының әрекеті
Түсіну	Мәтінде не туралы айтылған?	Оқушы «Асан мен Әсемнің мектепке барғаны туралы» дейді.
Талдау	Әсем мен Асанның әрекеттерін салыстыр.	Әсем қолшатыр ұстады, Асан қолғап киді. Екеуі де суықтан қорғанды.
Бағалау	Осы балалардың әрекеті дұрыс па?	Оқушы «ия, олар денсаулықтарын сақтады» деп пікір білдіреді.
Қолдану	Қар жауған күні сен не істейсің?	Өз өмірінен мысал келтіреді.
Шығармашылық	Мәтіннің жалғасын ойлап жаз.	Оқушы өз нұсқасын құрастырады.

Оқу сауаттылығын дамытудың әдістемелік тәсілдері

Мәтінмен жұмыс барысында келесі стратегиялар оқу сауаттылығын кешенді дамытуға мүмкіндік береді:

Стратегия атауы	Мақсаты	Қолдану тәсілі
INSERT	Мәтінді белсенді оқу, өз ойымен белгі қою	«+» – білемін, «–» – білмеймін, «?» – сұрақ туындады, «!» – қызықты дерек деп белгілейді
Венн диаграммасы	Екі мәтін немесе кейіпкерді салыстыру	Ортақ және ерекше белгілерін жазады
RAFT әдісі	Рөлге еніп жазу	Оқушы өзін кейіпкердің орнына қойып, хат немесе монолог жазады
PMI әдісі	Пікір айту және бағалау	Оқушы «Плюс – Минус – Қызықты» бағандарын толтырады
Болжау әдісі	Қиял және логикалық ойлау	Тақырыпқа қарап мәтін мазмұнын алдын ала болжайды

Оқу сауаттылығы — жай оқу дағдысы емес, танымдық мәдениеттің, логикалық ойлаудың және тұлғалық дамудың негізі.
Ол арқылы бала тек мәтінді түсініп қоймайды, дүниетанымын кеңейтеді, ой еркіндігін қалыптастырады, өмірлік жағдайларда тиімді шешім қабылдай біледі.

Сондықтан оқу сауаттылығын дамыту – қазіргі білім берудің басты миссиясы.
Бастауыш мектеп мұғалімі әр сабақты оқу сауаттылығын дамытудың шағын зертханасына айналдыра білсе, әр бала болашақта өзін-өзі дамыта алатын функционалды сауатты тұлға болып қалыптасады.

Бастауыш мектептегі оқу сауаттылығының маңызы

Бастауыш мектеп — баланың өміріндегі ең алғашқы академиялық баспалдақ. Бұл кезеңде білім алушының тек әріп тануы немесе сөзді оқу дағдысы емес, ойлау, түсіну, байланыстыру және өз ойын жеткізу мәдениеті қалыптасады.

Осы үдерістің түпқазығы – оқу сауаттылығы.

Оқу сауаттылығы – баланың танымдық дамуының тірегі, өмір бойы білім алудың іргетасы.
Егер бастауыш сатыда оқушының оқу сауаттылығы жүйелі дамытылмаса, ол келесі білім деңгейлерінде ақпаратты түсінуде, тапсырмаларды орындауда, пікір айту мен шешім қабылдауда елеулі қиындықтарға тап болады.

Басқаша айтқанда, оқу сауаттылығы – барлық білім салаларының «кілтін» ашатын басты құрал.

Бастауыш мектеп пен оқу сауаттылығы арасындағы байланыс

Бастауыш мектепте бала алғаш рет мәтінді мақсатты түрде оқуды, ақпаратты саралауды және өз ойын жүйелеуді үйренеді.
Бұл кезең – оқу іс-әрекетінің мәдениеті қалыптасатын шешуші уақыт.

Бастауыш кезең ерекшелігі	Оқу сауаттылығына әсері
Танымдық қызығушылық жоғары	Әрбір мәтін баланың қиялы мен эмоциясын оятады, сондықтан оқу мотивациясы күшейеді
Есте сақтау және елестету қабілеті белсенді	Мәтінді бейнелі түрде түсіну, елестету арқылы мағына қалыптастырады
Ойын мен қимыл басым	Мәтінді ойын, сурет, драма арқылы түсіндіру тиімді
Сөйлеу дағдысы қалыптасу үстінде	Оқу сауаттылығы тіл мәдениетін жетілдірумен қатар жүреді

Бастауыш мектеп — оқу сауаттылығының барлық компоненттері (түсіну, талдау, қолдану, бағалау, шығармашылық) біртіндеп қалыптасатын ең маңызды кезең.

Оқу сауаттылығының бастауыш мектептегі рөлі

а) Танымдық тұрғыдан

Оқу сауаттылығы баланың ми қызметін белсенді етеді. Мәтін оқу барысында оқушы салыстырады, қорытады, талдайды, логикалық байланыстар орнатады.
Мысалы, «Құмырсқа мен шегіртке» ертегісін талдаған кезде ол еңбек пен жалқаулықтың айырмасын түсініп, өз өміріне байланыстыра алады.

ә) Тілдік тұрғыдан

Мәтінді түсініп оқу арқылы бала сөздік қорын кеңейтеді, сөйлеу құрылымдарын үйренеді, ойын жүйелі жеткізуге машықтанады.
Бұл — оқу сауаттылығының коммуникативтік құзыреттілікті дамытудағы ең қуатты құралы.

б) Әлеуметтік тұрғыдан

Мәтіндер арқылы бала қоғам құндылықтарын, адамдар арасындағы қатынастарды, этикалық нормаларды меңгереді.
Ол өмірде өз орнын табуға, пікірін білдіруге және өзгелердің көзқарасын құрметтеуге үйренеді.

в) Эмоциялық және рухани тұрғыдан

Оқу сауаттылығы тек танымдық құрал емес, сонымен қатар жүрек тәрбиесі.
Мәтін арқылы бала қуану, аяу, ренжу, шабыттану сезімдерін бастан кешіреді.
Мысалы, «Ана жүрегі» немесе «Дос болу» сияқты әңгімелерді талдау кезінде оқушылар мейірім мен жауапкершілікті түсінеді.

Оқу сауаттылығы және пәндік білім

Оқу сауаттылығы — барлық пәндердің ортақ негізі.
Ол тек әдебиеттік оқу немесе тіл сабағының міндеті емес.
Математика, дүниетану, көркем еңбек, тіпті дене шынықтыру пәндерінде де оқу сауаттылығы көрініс табады.

Пән	Оқу сауаттылығының көрінісі	Мысал
Қазақ тілі	Мәтінді талдау, сұраққа жауап беру	«Сөйлемдегі негізгі ойды тап»
Әдебиеттік оқу	Кейіпкерлер іс-әрекетін бағалау, қорытынды жасау	«Егер сен автор орнында болсаң, әңгімені қалай аяқтар едің?»
Математика	Мәтінді есепті түсіну және шартын талдау	«Бала 5 алма алды, 2-еуін берді. Қанша қалды?»
Дүниетану	Ақпаратты оқу, салыстыру және шешім шығару	«Қай жануар суықта тіршілік ете алады?»
Көркем еңбек	Нұсқаулықты оқу, әрекетті орындау	«Бүгін біз қағаздан көбелек жасаймыз. Қай қадам бірінші?»

Бұл кесте оқу сауаттылығының пән аралық сипатын айқын көрсетеді: ол білімді байланыстыратын көпір қызметін атқарады.

Оқу сауаттылығы мен тұлға қалыптастыру

Бастауыш мектептің мақсаты – оқушыны тұлға ретінде дамыту.
Оқу сауаттылығы осы мақсаттың ең тиімді құралы болып табылады, өйткені ол баланы:

• өз ойын дәлелдеп айтуға,

• логикалық және сыни ойлауға,

• жақсы мен жаманды ажырата білуге,

• өзіне және өзгеге жауапкершілікпен қарауға үйретеді.

Мысалы, «Жақсылық пен жамандық» туралы мәтінді талқылағанда оқушылар өз көзқарасын дәлелдей отырып, адамгершілік құндылықтарды ұғынады.

Мұғалім рөлі және оқу ортасы

Бастауыш сынып мұғалімі — оқу сауаттылығын дамытудың басты тұлғасы.
Мұғалімнің оқуға деген сүйіспеншілігі, әдіс-тәсіл таңдаудағы шеберлігі мен шығармашылығы балаға тікелей әсер етеді.

Мұғалім әрекеті	Нәтиже
Мәтінді өмірмен байланыстыра түсіндіру	Бала ақпаратты шынайы жағдаймен ұштастырады
Сұрақ қоюдың көп деңгейлі әдісін қолдану	Бала өз ойын тереңдете алады
Топтық, жұптық жұмыс ұйымдастыру	Оқушылар арасында қарым-қатынас пен пікір алмасу дамиды
Мәтін бойынша шығармашылық тапсырма беру	Қиял, елестету, тілдік белсенділік артады

Оқу сауаттылығы мен XXI ғасыр дағдылары

Қазіргі әлемде табысты адам болу үшін тек білім жеткіліксіз.
Адамға ойлау, талдау, шешім қабылдау, коммуникация және бейімделу дағдылары қажет.
Бастауыш мектепте оқу сауаттылығын дамыту арқылы осы құзыреттердің алғашқы баспалдақтары қаланады.

XXI ғасыр дағдылары	Оқу сауаттылығымен байланысы
Critical thinking (сыни ойлау)	Мәтінді бағалау, дәлел келтіру арқылы дамиды
Creativity (шығармашылық)	Мәтінге жаңа нұсқа жасау, идея ұсыну
Communication (қарым-қатынас)	Талқылау, пікір айту кезінде жетіледі
Collaboration (ынтымақтастық)	Топтық оқу мен пікір алмасу кезінде дамиды
Information literacy (ақпараттық сауаттылық)	Мәтіннен маңызды дерек таңдау арқылы қалыптасады

Мысалдық тапсырмалар

Төменде оқу сауаттылығын бастауышта дамытуға арналған мысалдық тапсырмалар үлгісі көрсетілген:

Мәтін үзіндісі	Тапсырма түрі	Дамытылатын дағды
«Айдана анасына хат жазды. Ол демалыста ауылға барғысы келді.»	«Айдана не себепті ауылға барғысы келді деп ойлайсың?»	Себеп-салдарлық ойлау
«Аңдар орманда кеңес құрды. Олар өз үйін қалай қорғау керектігін талқылады.»	«Егер сен орман аңдарының бірі болсаң, қандай ұсыныс айтар едің?»	Рөлдік ойлау, шығармашылық
«Қар жауып тұр. Балалар сырғанақ тепті.»	«Қыстың басқа қандай қызық ойындарын білесің?»	Байланыстыру, ойды кеңейту

Оқу сауаттылығын ерте жастан қалыптастырудың әлеуметтік пайдасы

Бастауыш жаста оқу сауаттылығы дамыған бала:

• кітап пен ақпаратқа қызығушылық танытады;

• жаңа білімді өз бетімен іздей алады;

• өзіндік пікір қалыптастырады;

• қоғамда белсенді позиция ұстанады;

• мәдениетті сөйлеп, басқаны тыңдай біледі.

Мұндай тұлға – функционалды сауатты азаматтың бастауы.
Оқу сауаттылығы мектеп табалдырығынан басталып, өмір бойы жалғасатын қабілетке айналады.

Бастауыш мектептегі оқу сауаттылығының маңызы – оның тұлға дамуының, білім сапасының және ұлттық интеллект әлеуетінің негізін қалаушы күш болуында.
Бұл – жай ғана «жақсы оқуға» үйрету емес, ойлауға, пайымдауға, сезінуге және әрекет етуге баулу.

Егер бала бастауыш кезеңде оқу сауаттылығының мәнін сезінсе, ол тек мектепте емес, өмірде де ізденгіш, жауапкершілікті, мәдениетті тұлғаға айналады.
Сондықтан оқу сауаттылығын дамыту — қазіргі білім берудің басты миссиясы, ұлттық дамудың стратегиялық басымдығы.

UNESCO және PISA зерттеулеріндегі оқу сауаттылығы түсінігі

Қазіргі әлемде білім сапасын бағалаудың басты өлшемі — оқушының не білгені емес, білгенін өмірде қалай қолдана алатыны.
Осы идея халықаралық деңгейде UNESCO және OECD (PISA) ұйымдарының зерттеулерінде көрініс тапқан.
Аталған ұйымдар оқу сауаттылығын қоғам дамуының стратегиялық көрсеткіші ретінде қарастырады, өйткені оқу сауаттылығы – адамның ақпараттық, әлеуметтік және мәдени өмірге толыққанды қатысу қабілеті.

UNESCO мен PISA зерттеулеріндегі оқу сауаттылығы ұғымы тек білім беру саласына емес, ұлттың өркениеттік деңгейін, зияткерлік әлеуетін және адами капитал сапасын анықтайтын әмбебап индикатор болып саналады.

UNESCO көзқарасындағы оқу сауаттылығы

UNESCO ұсынған жалпы анықтама

UNESCO оқу сауаттылығын былай түсіндіреді:

«Оқу сауаттылығы – адамның жазбаша және ауызша ақпаратты түсінуі, оны өз өмірінде тиімді қолдана білуі және соның негізінде қоғам өміріне белсенді қатысу қабілеті.»

Бұл анықтама оқу сауаттылығын тар мағынадағы «оқи алу қабілеті» емес, өмірлік құзыреттілік деп сипаттайды.
UNESCO тұрғысынан алғанда, оқу сауаттылығы — білімнің әлеуметтік қызметін жүзеге асыратын мәдени және интеллектуалдық құбылыс.

UNESCO жіктеген оқу сауаттылығының деңгейлері

Деңгей	Қысқаша сипаттама	Мысал
1-деңгей	Тек қарапайым мәтінді оқып, түсіне алады.	Газеттегі тақырыпты, жарнамадағы негізгі сөздерді түсінеді.
2-деңгей	Ақпаратты іріктей алады, мәтіннің негізгі ойын ажыратады.	Хат немесе нұсқаулық мәтінін оқып, әрекет ретін түсінеді.
3-деңгей	Мәтіннен мағына шығарып, ақпаратты өмірмен байланыстырады.	Мақаладағы ойды өз пікіріне сүйеніп талдайды.
4-деңгей	Мәтінді бағалайды, аргумент келтіреді, өз көзқарасын білдіреді.	Қоғамдық мәселе туралы мақаланы оқып, келісу/келіспеу себебін дәлелдейді.
5-деңгей	Оқылған ақпаратты талдап, жаңа идея тудырады.	Бірнеше дерек көзін біріктіріп, өз шешімін ұсынады.

UNESCO осы деңгейлер арқылы оқу сауаттылығын адамның ойлау мәдениетінің даму сатысы ретінде сипаттайды.
Бұл сатылар бірінен бірі туындай отырып, адамның жеке тұлғалық және әлеуметтік кемелденуін көрсетеді.

UNESCO-ның басты қағидалары

1. Оқу сауаттылығы – адам құқығы.
   Әрбір адам оқуға және сауатты болуға құқылы, өйткені бұл — оның қоғам өміріне тең қатысуының негізі.

2. Оқу сауаттылығы – тұрақты даму факторы.
   Елдің экономикалық және мәдени дамуы сауатты азаматтардың үлесіне тікелей байланысты.

3. Оқу сауаттылығы – өмір бойғы білім алудың өзегі.
   Сауаттылық бір рет қалыптасып қана қоймай, өмір бойы жетілдіріліп отыруы керек.

UNESCO үлгісінің Қазақстан үшін маңызы

UNESCO ұсынған модель Қазақстанның білім беру саясатына зор ықпал етті.
Бүгінде елімізде оқу сауаттылығы тек пәндік мақсат емес, функционалдық сауаттылықтың өзегі ретінде қарастырылады.
«Білім беруді және ғылымды дамытудың 2020–2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында» да бұл бағыт ерекше атап өтілген:

«Оқу сауаттылығын дамыту – оқушылардың танымдық және әлеуметтік бейімделу қабілетінің басты көрсеткіші.»

PISA зерттеуіндегі оқу сауаттылығының түсінігі

PISA дегеніміз не?

PISA (Programme for International Student Assessment) — Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (OECD) жүргізетін халықаралық салыстырмалы зерттеу.
Бұл бағдарлама 15 жастағы оқушылардың мектепте алған білімдерін өмірлік жағдайларда қолдана алу қабілетін бағалайды.

PISA-ның оқу сауаттылығы жөніндегі анықтамасы

«Оқу сауаттылығы – оқушылардың жазбаша мәтіндерді түсіну, пайдалану, бағалау және сол негізде өз ой-пікірін білдіру арқылы қоғам өміріне белсенді қатысу қабілеті.»
(OECD, 2018)

Яғни, PISA үшін оқу сауаттылығы — танымдық, коммуникативтік және әлеуметтік қабілеттердің бірігуі.
Оқушыдан тек мәтінді оқып шығу емес, ақпаратты түсініп, сұрыптап, қорытынды жасап, қолдана білу талап етіледі.

PISA оқу сауаттылығының құрылымдық моделі

Компонент	Сипаттамасы	Мысал тапсырма түрі
Мәтінді түсіну	Негізгі ойды табу, ақпаратты анықтау	«Мәтіндегі басты мәселе не?»
Интерпретация (талдау)	Ақпарат арасындағы байланысты табу, салыстыру	«Мәтіндегі екі пікірдің айырмашылығын көрсет.»
Бағалау және рефлексия	Автор көзқарасына баға беру, пікір білдіру	«Автор неге бұл идеяны қолдайды деп ойлайсың?»
Қолдану	Ақпаратты өмірлік жағдайда пайдалану	«Мәтіндегі ережені сен өз өміріңде қайда қолданар едің?»

PISA тапсырмалары оқушының ойлау деңгейін, логикалық пайымдау қабілетін, және мәтінмен жұмыс істеу стратегияларын кешенді түрде тексереді.

PISA зерттеуінің үш негізгі мәтін типі

Мәтін түрі	Мазмұны мен ерекшелігі	Мысал
Көркем мәтін (literary)	Әдеби, эмоционалды сипаттағы мәтіндер: әңгіме, ертегі, өлең.	«Балапан мен бұлт» ертегісін оқу және моральін анықтау.
Ақпараттық мәтін (informational)	Факт, дерек, ереже, нұсқаулық түріндегі мәтіндер.	«Экологиялық қауіпсіздік ережелері» мақаласы.
Пікірлі мәтін (argumentative)	Пікір, дәлел және қорытынды құрылымындағы мәтіндер.	«Неліктен кітап оқу адамды дамытады?» тақырыбындағы эссе.

Бұл жіктеу бастауыш сыныпта да қолданылады, себебі әртүрлі мәтін түрімен жұмыс жасау — оқу сауаттылығының барлық компоненттерін қамтиды.

PISA зерттеуінің маңызы

1. Білім сапасын халықаралық деңгейде салыстыруға мүмкіндік береді.
   Әр ел өз оқушыларының функционалдық сауаттылығын жаһандық өлшеммен бағалай алады.

2. Білім беру саясатын жетілдіру құралы.
   Нәтижелер арқылы оқыту бағдарламалары мен әдістерін қайта қарау мүмкіндігі туады.

3. Мұғалім кәсібилігін арттыру факторы.
   PISA моделі мұғалімдерді дәстүрлі жаттау емес, талдау, іздену, дәлелдеу тәсілдерін қолдануға үйретеді.

4. Оқушыны өмірге бейімдеу.
   PISA тапсырмаларының өмірлік контексті оқушыларды шынайы мәселелерді шешуге үйретеді.

Қазақстан және PISA

Қазақстан PISA зерттеуіне 2009 жылдан бері қатысып келеді.
Алғашқы нәтижелер оқушылардың білімді есте сақтау мен қайта айтуда мықты екенін, бірақ түсіну мен қолдану деңгейінде әлсіздік бар екенін көрсетті.

Соңғы жылдары (2018, 2022) еліміз бұл бағытта елеулі ілгерілеушілік көрсетті.
Мысалы:

Жыл	Оқу сауаттылығы бойынша орта ұпай (Қазақстан)	OECD орташа ұпайы	Түсіндірме
2009	390	493	Негізінен репродуктивті оқуға сүйенген кезең
2015	401	493	Қолдану дағдылары арта бастаған кезең
2018	387	487	Түсіну мен талдау дағдыларын күшейту қажет
2022	423	488	Оқу сауаттылығын жүйелі дамыту нәтижесінде өсу байқалды

Бұл деректер Қазақстанда оқу сауаттылығын дамыту жүйелі мемлекеттік бағытқа айналғанын дәлелдейді.

UNESCO және PISA ұғымдарының салыстырмалы талдауы

Критерий	UNESCO көзқарасы	PISA көзқарасы
Негізгі мақсат	Сауаттылықты қоғам мүшесінің әлеуметтік және мәдени дамуының негізі ретінде қарастыру	Білім сапасын және оқушылардың функционалдық қабілеттерін өлшеу
Басты нысан	Ересектер мен жастар (өмір бойғы оқыту контексті)	15 жастағы оқушылар (мектеп контексті)
Мазмұндық бағыт	Оқу – мәдениет пен әлеуметтік қатысудың тетігі	Оқу – танымдық, логикалық және практикалық құзыреттілік
Бағалау тәсілі	Жалпы сауат деңгейін сипаттау	Құзыреттілік пен мәтін түрлері бойынша нақты тесттер
Философиясы	«Сауатты адам – дамыған қоғамның кепілі»	«Функционалды сауатты оқушы – тиімді білімнің нәтижесі»

Осылайша, UNESCO сауаттылықты құндылықтық және гуманистік тұрғыда, ал PISA оны функционалдық және өлшенетін дағды тұрғысында қарастырады.
Екі ұстаным бірін-бірі толықтырып, қазіргі білім берудің интеграциялық моделін қалыптастырады.

UNESCO және PISA үлгілерінің Қазақстандық білім беру жүйесіне ықпалы

Бағыт	Көрінісі білім беру тәжірибесінде
Білім мазмұнын жаңарту	Бағдарламаларда «оқу сауаттылығы», «функционалдық дағдылар» ұғымдары енгізілді
Бағалау жүйесін жетілдіру	Критериалды бағалау жүйесі PISA логикасына сай жасалды
Сабақ форматының өзгеруі	Мәтінмен жұмыс, талдау, пікірталас, жобалық әдіс жиі қолданыла бастады
Оқу мәдениетін қалыптастыру	«Оқу апталығы», «Book Time», «Оқимыз бірге» сияқты қозғалыстар күшейді

Мысал: PISA форматындағы бастауыш деңгейге бейімделген тапсырма

Мәтін:

«Айгерім дүкенге барып, анасына нан мен сүт алды. Кассирге 1000 теңге берді. Нан – 300 теңге, сүт – 450 теңге тұрды. Ол қанша ақша қайтарып алды?»

Сұрақ түрі	Тапсырма мақсаты	Оқу сауаттылығы компоненті
Негізгі сұрақ: «Айгерімге қанша теңге қайтарды?»	Ақпаратты есептеу, қолдану	Қолдану дағдысы
Қосымша сұрақ: «Айгерім неге дәл осы заттарды алды деп ойлайсың?»	Логикалық пайымдау, өмірмен байланыстыру	Талдау және интерпретация
Бағалау сұрағы: «Айгерімнің әрекеті дұрыс па?»	Моральдық және әлеуметтік пайым	Бағалау және рефлексия

Бұл үлгі бастауыш сатыда да PISA-ның логикасын бейімдеп қолдануға болатынын көрсетеді.

UNESCO және PISA зерттеулеріндегі оқу сауаттылығы түсінігі қазіргі білім берудің философиялық және практикалық негізіне айналды.
Екі ұйым да оқу сауаттылығын адамның ойлау қабілеті, мәдениеті және өмірлік құзыреттілігінің көрсеткіші деп таниды.

Бүгінгі таңда бұл ұғым Қазақстанда да стратегиялық бағытқа айналып отыр:

• оқу сауаттылығы – бастауыштан бастап қалыптасатын өмірлік дағды,

• ал оны дамыту – ұлттың интеллектуалды әлеуетін көтерудің басты шарты.

Қысқаша түйін:

UNESCO оқу сауаттылығын – адамзаттың рухани капиталы ретінде,
PISA – оның өлшенетін функционалдық құзыреті ретінде қарастырады.
Екеуінің түйіскен нүктесі – адамды оқуға, ойлауға және өмірде әрекет етуге үйрету.

Қазақстандық білім беру жүйесінде оқу сауаттылығын дамыту тенденциялары

Қазақстан білім беру жүйесінің дамуында соңғы онжылдықтарда басты басымдықтардың бірі — функционалдық және оқу сауаттылығын қалыптастыру болып отыр.
Мемлекет тек білім мазмұнын жаңартумен шектелмей, білім сапасын халықаралық стандарттарға (PISA, TIMSS, PIRLS) сәйкестендіруді мақсат етті.

Бұл бағыттағы негізгі идея —

«Білім – тек ақпарат жинау емес, оны өмірде тиімді қолдана білу мәдениеті».

Осы тұжырым аясында оқу сауаттылығы еліміздің жаңартылған білім беру мазмұнының өзегіне айналды.

Қазақстандағы оқу сауаттылығын дамытудың тарихи контексті

Кезең	Сипаттамасы	Негізгі ерекшеліктері
2000–2010 жж.	Білім сапасын бағалаудың халықаралық стандарттарына көшу басталды	PISA, TIMSS зерттеулеріне алғаш қатысу; оқу нәтижелерін салыстырмалы талдау
2011–2015 жж.	«Функционалдық сауаттылықты дамыту жөніндегі ұлттық жоспар» қабылданды	Оқу, жазу, математикалық, жаратылыстану сауаттылығының ұлттық көрсеткіштері енгізілді
2016–2020 жж.	Жаңартылған білім мазмұны енгізілді	Бағдарламаларда «оқу сауаттылығы», «мәтінмен жұмыс», «критериалды бағалау» ұғымдары бекітілді
2021 жылдан бастап	Цифрландыру және креативті ойлауға бағытталған жаңа кезең	Оқу сауаттылығын дамытуға арналған цифрлық ресурстар мен платформалар кеңінен қолданылуда

Мемлекеттік стратегиялар мен бағдарламалар

а) 2012–2016 жылдарға арналған Ұлттық жоспар

2012 жылы қабылданған «Қазақстан Республикасында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жөніндегі ұлттық іс-қимыл жоспары» — оқу сауаттылығын мемлекеттік деңгейде мойындатқан алғашқы құжат.

Мақсаты:
– Оқушылардың алған білімдерін өмірлік жағдайларда қолдана алу қабілетін қалыптастыру.

Бағыттары:

1. Мектептегі білім мазмұнын жаңарту;

2. Бағалау жүйесін жетілдіру (критериалды бағалау);

3. Оқушының оқуға деген қызығушылығын арттыру;

4. Мұғалімдердің кәсіби дамуын қамтамасыз ету.

ә) «Білім беруді және ғылымды дамытудың 2020–2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы»

Бұл бағдарлама оқу сауаттылығын ұлттық бәсекеге қабілеттіліктің көрсеткіші ретінде белгілейді.
Мұнда «оқу сауаттылығы» тек оқу пәндерінің құзыреті емес, тұлғаның өмірлік және азаматтық белсенділігінің негізі ретінде қарастырылған.

Бағдарлама тармақтары	Оқу сауаттылығына қатысты шаралар
3.2-бөлім: Білім сапасын арттыру	PISA форматындағы тапсырмалар енгізілді
4.1-бөлім: Мұғалім кәсібилігін арттыру	Оқу сауаттылығы бойынша біліктілік курстары ұйымдастырылды
5.1-бөлім: Цифрландыру	BilimLand, Kitap.kz, Oqy&Uiy сияқты платформалар арқылы оқырмандық мәдениетті дамыту

б) 2023–2030 жылдарға арналған Білім саясатының жаңа векторы

2023 жылы қабылданған жаңа тұжырымдамада оқу сауаттылығы білімнің сапалық өзегі ретінде қайта айқындалды.
Онда негізгі басымдықтар:

• Баланың оқуға деген қызығушылығын ояту;

• Цифрлық сауаттылық пен оқу дағдысын кіріктіру;

• Оқуды бағалау кезінде қолдану және талдау дағдыларына басымдық беру;

• Мұғалімдерге арналған PISA-бағытталған әдістемелік нұсқаулықтар әзірлеу.

Оқу сауаттылығын дамытудағы жаңартылған білім мазмұнының рөлі

2016 жылдан бастап енгізілген жаңартылған білім беру бағдарламасы оқу сауаттылығын дамытудың нақты әдіснамалық негізіне айналды.
Бұл бағдарламада әр пәннің мазмұнында келесі ұстанымдар бекітілді:

Ұстаным	Мазмұны
Коммуникативтік бағыт	Әр сабақта оқушының сөйлеу, жазу, тыңдау және оқу дағдыларын біртұтас дамыту
Функционалдық бағыт	Білім тек теория емес, өмірлік жағдайларда қолдануға бағытталады
Белсенді әдістер	Диалогтық оқыту, «оқушы-орталықты» тәсіл, жобалық әдіс
Критериалды бағалау	Оқушының оқу жетістігі дескрипторлар арқылы бағаланады
Пәнаралық байланыс	Әр пәнде мәтінмен жұмыс жасау арқылы оқу сауаттылығы дамиды

Цифрлық дәуірдегі оқу сауаттылығы

Қазіргі таңда оқу сауаттылығы тек қағаздағы мәтінді түсіну емес, сандық ортадағы ақпаратты сұрыптай алу қабілеті ретінде де бағаланады.
Бұл бағытта Қазақстанда бірнеше тиімді платформа мен бастама іске қосылған:

Цифрлық ресурс / бағдарлама	Мақсаты	Нәтижесі / әсері
BilimLand	Оқу материалдарын визуализациялау	Оқушылардың оқу мотивациясы артады
Kitap.kz	Қазақ әдебиеті мен классикасын цифрлы форматта тарату	Оқырмандық мәдениет дамиды
Oqy&Uiy (Оқы және үйрен)	Онлайн оқу клубы	Балалардың ерікті оқу белсенділігі қалыптасады
Ustudy, Mektep Online	PISA форматындағы тесттерді ұсыну	Оқушылар функционалдық оқу дағдыларын жаттықтырады

Мұғалімдердің кәсіби дамуы және оқу сауаттылығы

Оқу сауаттылығын дамыту ең алдымен мұғалімнің әдістемелік мәдениетіне байланысты.
Сондықтан Қазақстанда педагогтердің кәсіби дайындығы мен біліктілігін арттыру бағытында арнайы модульдер енгізілді.

Бағдарлама / курс атауы	Мазмұны	Ұйым
«Сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы»	Оқушылардың талдау және пікір білдіру дағдыларын қалыптастыру	«Өрлеу» БАҰО АҚ
«PISA форматындағы тапсырмаларды құрастыру әдістемесі»	Халықаралық бағалау жүйесіне бейімделу	Назарбаев Зияткерлік мектептері ДББҰ
«Мәтінмен жұмыс және оқу сауаттылығы»	Мәтіндік тапсырмаларды қолдану әдістері	ҚР Оқу-ағарту министрлігі, «U-stady» орталығы
«Цифрлық оқырмандық және медиа сауаттылық»	Ақпаратты талдау және жалған деректі ажырату дағдылары	BilimMedia Group

Мектеп практикасына енгізілген тиімді тәсілдер

Бүгінде еліміздің көптеген мектептерінде оқу сауаттылығын дамыту бағытында келесі әдістер тиімді қолданылып жүр:

Әдіс / стратегия	Мақсаты	Қолдану мысалы
INSERT	Мәтінді белсенді оқуға баулу	«+ білетінім», «– білмейтінім», «?» сұрағым, «!» қызық дерек
Jigsaw (жигсо)	Ынтымақтастықта оқу және талдау	Топтар мәтін бөліктерін оқып, бірігіп мазмұнды құрастырады
RAFT әдісі	Рөлдік шығармашылық жазылым	«Егер мен кейіпкер болсам, не істер едім?»
PMI әдісі	Пікір білдіру және бағалау	Оқушы мәтін идеясын «Плюс – Минус – Қызықты» түрінде бағалайды
Диалогтық оқыту	Сұрақ-жауап арқылы түсіну деңгейін тереңдету	Мұғалім оқушыларды пікірталасқа тартады

Бағалау жүйесіндегі өзгерістер

Критериалды бағалау жүйесі оқу сауаттылығын бағалаудың нақты көрсеткіштерін ұсынды.
Мұғалімдер енді оқушының тек есте сақтау қабілетін емес, талдау, салыстыру, бағалау, қолдану деңгейлерін анықтай алады.

Бағалау критерийі	Дескриптор мысалы
Түсіну	Мәтіндегі негізгі ойды анықтай алады
Талдау	Ақпарат арасындағы байланысты көрсетеді
Қолдану	Оқылған ақпаратты өз тәжірибесімен байланыстырады
Бағалау	Кейіпкер әрекетіне баға береді, дәлел келтіреді
Шығармашылық	Мәтін бойынша өз нұсқасын немесе қорытындысын ұсынады

Бұл тәсіл оқушыны тек нәтиже үшін емес, оқу процесінің белсенді қатысушысы ретінде қарауға мүмкіндік берді.

Зерттеу және тәжірибелік жобалар

Қазақстанда соңғы жылдары оқу сауаттылығын дамыту бойынша түрлі ғылыми-әдістемелік зерттеулер мен пилоттық жобалар жүргізілуде:

• NIS Research Center (2021):
  «Бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығының қалыптасу деңгейін анықтау» атты зерттеу нәтижесі бойынша
  оқушылардың 64%-ы мәтіннің негізгі ойын табуда, 42%-ы қорытынды жасауда қиындық көреді.

• Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ (2022):
  Оқушылардың оқу мотивациясын арттыру үшін геймификация элементтері мен цифрлық сторителлинг қолданудың тиімділігін дәлелдеді.

• NOBD (Ұлттық білім беру деректер қоры, 2023):
  Оқу сауаттылығы жоғары оқушылар ҰБТ-да орташа есеппен 17–20% жоғары нәтиже көрсеткен.

Бұл зерттеулер оқу сауаттылығы тек пәндік жетістік емес, білім сапасының интеграциялық көрсеткіші екенін дәлелдейді.

Қазіргі тенденциялар

Тенденция атауы	Мазмұны	Болжамды әсері
Функционалдық бағыттың күшеюі	Барлық пән мазмұнында өмірлік контексті қамту	Оқушылардың практикалық ойлау дағдысы дамиды
Цифрлық оқу мәдениетінің қалыптасуы	Онлайн оқу, интерактивті платформа, жасанды интеллект негізіндегі оқу құралдары	Оқуға қызығушылық артады
Мұғалімнің зерттеушілік қызметі	Сабақта шағын зерттеу, рефлексия және талдау элементтерін енгізу	Мұғалім әдістемелік тұрғыдан жаңарады
Көптілді оқу сауаттылығы	Қазақ, орыс, ағылшын тілінде оқу дағдыларын дамыту	Оқушының жаһандық ақпарат кеңістігіне бейімделуі
Кітап оқу мәдениетін қайта жандандыру	«Book Time», «Оқимыз бірге» акциялары	Қоғамдық деңгейде оқырмандық дәстүрдің күшеюі

Қазақ білім беру жүйесіндегі оқу сауаттылығын дамыту тенденциялары әлеуметтік сұраныс пен әлемдік талаптарға толық сәйкес келеді.
Бүгінде Қазақстанда оқу сауаттылығы:

• білім сапасының негізгі көрсеткіші,

• мұғалім шеберлігінің өлшемі,

• оқушының өмірлік табысының кепілі болып отыр.

Түйін ой:

Оқу сауаттылығы — бұл жай ғана оқу дағдысы емес,
ойлау мәдениеті мен ұлттың интеллектуалды өрісін кеңейтетін құндылық.

Қазақстандық білім беру саясаты осы құндылықты жүйелі түрде дамытып, оны әр баланың өмірлік капиталына айналдыруды көздейді.

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Оқырмандық қызығушылық пен мотивацияның рөлі

Бала оқуға не үшін ұмтылады? Неліктен кейбір оқушылар мәтінді қызығып оқыса, енді бірі тек тапсырма орындау үшін ғана қарайды?
Бұл сұрақтардың жауабы – оқырмандық мотивация мен қызығушылық ұғымдарында.Психология мен педагогика ғылымдары дәлелдегендей, адам кез келген іс-әрекетке ішкі түрткімен кіріссе ғана табысқа жетеді.
Сондықтан оқу сауаттылығын қалыптастырудағы басты міндет – оқуға деген ішкі қажеттілікті, яғни қызығушылық пен мотивацияны ояту.

Оқырмандық қызығушылықтың психологиялық табиғаты

Қызығушылық – тұлғаның танымдық әрекетке бағытталған ішкі энергиясы. Ол баланың эмоциялық көңіл күйінен, таңдануынан, ізденуінен туындайды.
Психологтар (Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьев, С.Рубинштейн) пікірінше, қызығушылық – оқу әрекетінің қозғаушы күші.

Психологиялық компонент	Мазмұны	Оқу сауаттылығындағы көрінісі
Эмоциялық	Мәтін оқу кезінде жағымды сезім туады	Оқушы әңгімені елестетіп, кейіпкерге жанашырлық білдіреді
Танымдық	Жаңа ақпарат алуға ұмтылу	«Неліктен бұлай болды?» деп сұрақ қояды
Әлеуметтік	Топпен, мұғаліммен, сыныптастармен талқылауға ұмтылу	Мәтінді бірге талдап, пікір алмасады
Эстетикалық	Сөздің әсемдігін, көркемдік бейнені сезіну	Мәтіннің тілдік сұлулығына назар аударады

Қызығушылық пайда болған сәттен бастап оқушыда ерік пен табандылық артады, оқу процесі ойын немесе зерттеу іс-әрекетіне айналады.

Мотивацияның педагогикалық маңызы

Мотивация – адамның белгілі бір мақсатқа жетуге бағытталған ішкі және сыртқы себептер жиынтығы.
Оқыту процесінде мотивация екі түрге бөлінеді:

Мотивация түрі	Сипаттамасы	Мысал
Ішкі мотивация	Баланың өз еркімен, қызығушылықпен оқуына негізделген	«Мен бұл ертегіні өзім білгім келеді»
Сыртқы мотивация	Баға, марапат, мұғалім мақтауы сияқты сыртқы түрткі	«Мұғалім жақсы баға қояды деп оқимын»

Оқу сауаттылығын дамытуда бастысы – ішкі мотивацияны қалыптастыру, себебі ол тұрақты және шығармашылық белсенділікті тудырады.

Оқырмандық мотивацияның даму кезеңдері

Жас ерекшелігі	Мотивация сипаты	Оқуға баулу тәсілі
1–2-сынып	Эмоциялық-ойындық сипатта	Сурет, ойын, ертегі арқылы қызықтыру
3–4-сынып	Танымдық-ізденушілік сипатта	Мәтін талдау, сұрақ қою, пікір білдіру

Бастауыш сатыда баланың оқу әрекеті эмоциялық әсерге тәуелді, сондықтан мұғалім оқу материалын ойын, қиял және эмоциямен байланыстыра ұсынуы қажет.

Қызығушылықты арттыру факторлары

1. Мәтін мазмұнының баланың өмірімен байланысы
   – бала өзіне таныс жағдайлар мен кейіпкерлерді көрсе, оқуға ынтасы артады.
   Мысалы: «Менің досым», «Менің мектебім» сияқты тақырыптар.

2. Мәтіннің көркемдік және бейнелік тартымдылығы
   – сурет, иллюстрация, комикс элементтері оқырмандық назарды күшейтеді.

3. Мұғалімнің эмоциялық шеберлігі
   – дауыс ырғағы, мимика, сұрақ қою стилі баланың қабылдауына тікелей әсер етеді.

4. Оқудың ұжымдық сипаты
   – топпен оқу, пікірталас, сахналау – оқу процесін қызықты етеді.

5. Технологиялық қолдау
   – мультимедиалық кітаптар, BilimLand, Kitap.kz секілді платформалар оқуды интерактивті етеді.

Мотивация мен оқу жетістігі арасындағы байланыс

Зерттеулер көрсеткендей (Deci & Ryan, 2017; OECD, 2019), оқуға ішкі мотивациясы жоғары оқушылардың оқу нәтижелері 25–30% жоғары болады.
Қазақстандық тәжірибеде де осы тенденция байқалады: оқуға қызығатын бастауыш оқушылар PISA-типті тапсырмаларды 1,5 есе тез шешеді.

Мотивация деңгейі	Оқу әрекетінің сипаттамасы	Нәтиже
Төмен	Оқушы мәтінді механикалық оқиды	Ақпаратты ұмытшақтық, енжарлық
Орташа	Оқу тек мұғалім нұсқауымен жүреді	Тапсырманы орындайды, бірақ шығармашылық жоқ
Жоғары	Өзі ізденеді, сұрақ қояды, пікір білдіреді	Тұрақты оқу дағдысы, жоғары сауаттылық

Мұғалімнің мотивациялық рөлі

Мұғалім – баланың оқу әлеміне жол көрсетуші.
Ол мотивацияны сырттан енгізбейді, оны оятады және бағыттайды.
Педагогикалық тұрғыда мұғалімнің рөлі келесідей:

Мұғалім әрекеті	Мақсаты	Оқушыда қалыптасатын нәтиже
Қызықты сұрақтар қою	Ойлануға ынталандыру	Белсенді оқу, сұрақ қою дағдысы
Мәтін мазмұнын өмірмен байланыстыру	Мағыналық оқу	Оқуға қажеттілік сезімі
Жетістікке жеткен оқушыны атап өту	Позитивті эмоция тудыру	Өзіндік сенім, мотивация
Шығармашылық тапсырмалар беру	Қиялды дамыту	Шығармашылық оқу
Бірлескен талқылау ұйымдастыру	Ынтымақтастық сезімін арттыру	Әлеуметтік оқырмандық мәдениет

Оқырмандық қызығушылықты дамыту әдістері

Әдіс	Мақсаты мен мазмұны	Қолдану мысалы
«Болжау» әдісі	Мәтінді оқыр алдында оқиғаның дамуын болжау	Тақырып бойынша «Не болады деп ойлайсың?» сұрағы
«Ыстық орындық»	Кейіпкер рөлінде сұрақтарға жауап беру	Бір оқушы кейіпкер, басқалар сұрақ қояды
«Бес жолды өлең»	Мәтін идеясын қысқа формада түйіндеу	1-сөз – зат есім, 2-сөз – сын есім, т.б.
«INSERT» әдісі	Белсенді оқу	«+» – білетінім, «–» – жаңа ақпарат, «?» – сұрақ
Кітап оқу марафоны	Оқуға ұзақмерзімді ынта қалыптастыру	«7 күнде 7 кітапша» акциясы

Психологиялық климат және оқу мотивациясы

Оқу ортасы – баланың оқуға деген эмоциялық реакциясын қалыптастыратын маңызды фактор.
Жағымды психологиялық ахуал баланың өзін қауіпсіз, сенімді сезінуіне мүмкіндік береді.

Климат түрі	Сипаттамасы	Әсері
Жағымды (ынтымақты)	Мұғалім жылы сөйлейді, оқушы пікірін тыңдайды	Ішкі мотивация артады
Нейтралды	Сабақ формалды өтеді, эмоция аз	Қызығушылық төмендейді
Тежегіш (қатал)	Қателікті жазалау, қорқыныш сезімі	Оқу үрейі пайда болады, пассивтілік туындайды

Баланың ішкі мотивациясын дамыту жолдары

1. Таңдау еркіндігі
   – балаға қандай кітап оқитынын, қандай сұраққа жауап беретінін таңдауға мүмкіндік беру.

2. Жетістік сезімін қалыптастыру
   – шағын табыстарды мадақтау («Сен бүгін керемет байқадың!», «Тамаша ой!»).

3. Сұрақ қою мәдениетін қалыптастыру
   – баланың өз сұрағын қоюына мүмкіндік беру («Сен не білгің келеді?»).

4. Оқудың ойынмен байланысы
   – викторина, квест, сторителлинг тәсілдері.

5. Оқудың әлеуметтік маңызын көрсету
   – кітап оқу арқылы баланың отбасы, қоғам алдындағы рөлін түсіндіру.

Практикалық мысал

Мәтін: «Балапан мен жел»

Балапан алғаш рет ұшуға талпынды. Бірақ жел қатты соқты. Ол қорқып, ұясында қалды. Кейін достары ұшып кеткенде, ол тәуекелге барып қанат қақты. Жел оны көтеріп әкетті. Сөйтіп ол аспанда өз күшін сезінді.

Талдау:
– «Балапанның қорқынышы неліктен жойылды?»
– «Сен соңғы рет өз қорқынышыңды жеңіп көрдің бе?»
– «Мәтін саған не ой салды?»

Бұл мысал баланың өзін мәтінмен эмоционалды байланыстырсын деген мақсатта қолданылады. Мұнда мотивация жеке тәжірибе мен эмоция арқылы туындайды.

Теориялық түйін

• Қызығушылық – оқуға итермелейтін алғашқы от;

• Мотивация – сол отты тұрақты ұстап тұратын энергия;

• Ал оқу сауаттылығы – сол энергия нәтижесінде қалыптасатын дағды.

Психологиялық тұрғыда оқу әрекеті баланың қажеттілігі мен сезіміне, ал педагогикалық тұрғыда – оқыту әдісі мен орта сапасына тәуелді.
Сондықтан оқу сауаттылығын дамыту процесі тек әдістеме емес, адамның ішкі әлемін ояту өнері де болып табылады.

Оқырмандық қызығушылық пен мотивация – оқу сауаттылығын қалыптастырудың өзегі.
Қызығушылығы бар бала оқуды міндет ретінде емес, қажеттілік ретінде қабылдайды;
мотивациясы бар бала оқуды жалғастыруға және өзін дамытуға ұмтылады.

Оқу үдерісіндегі баланың жас ерекшеліктері

Бала оқу әрекетіне бірден бейімделіп кетпейді. Оқу – адамның биологиялық, психологиялық және әлеуметтік даму деңгейіне тәуелді күрделі үдеріс.
Сондықтан оқу сауаттылығын дамытуда ең алдымен баланың жас ерекшеліктерін ескеру – табысты оқытудың басты шарты.

Бастауыш мектеп жасы (6–11 жас аралығы) – баланың ойлау, сөйлеу және танымдық қабілеттері қарқынды дамитын ерекше кезең. Бұл сатыда бала ойын әрекетінен оқу әрекетіне көшеді, яғни "білуге деген қажеттілік" тұлғаның жетекші мотивіне айналады.

Жас ерекшеліктерін зерттеудің психологиялық негізі

Психология ғылымында (Л.С.Выготский, Ж.Пиаже, А.Н.Леонтьев, Д.Б.Эльконин) адамның дамуы кезеңдік сипатта қарастырылады.
Әр жас кезеңінің өзіндік жетекші әрекеті, қажеттілігі және танымдық мүмкіндігі болады.

Ғалым	Тұжырымдамасы	Оқу үдерісіне әсері
Л.С. Выготский	Жақын даму аймағы – бала қолдау арқылы орындай алатын әрекет.	Мұғалім баланың өз бетімен істей алатын және көмекпен орындай алатын деңгейін ажыратуы қажет.
Ж. Пиаже	Когнитивтік даму сатылары (нақты-бейнелі ойлау).	Бастауыш жастағы бала нақты мысалдар арқылы ғана түсінеді.
А.Н. Леонтьев	Әр жас кезеңінде жетекші әрекет түрі өзгереді.	Бұл жастағы жетекші әрекет – оқу және ойын.
Д.Б. Эльконин	Балада мотивациялық-қажеттілік саласы қалыптасады.	Оқу қызығушылығын ояту – басты шарт.

Бастауыш мектеп жасындағы баланың психологиялық-педагогикалық сипаттамасы

Көрсеткіш	Ерекшелігі	Мұғалім үшін ұсыныс
Ойлау	Нақты-бейнелі сипатта. Балалар абстрактілі ұғымдарды емес, көрнекі мысалдарды жақсы қабылдайды.	Түсіндіру кезінде сурет, схема, мысал, тәжірибе пайдалану.
Есте сақтау	Ырықсыз есте сақтау басым, эмоциялық материалды жақсы сақтайды.	Оқыту барысында өлең, ойын, қимыл қосу.
Зейін	Тұрақсыз, 10–15 минуттан кейін шаршайды.	Сабақ құрылымын ауыстырып, динамикалық сергіту енгізу.
Қиял	Жоғары, бірақ нақты шындық пен қиялды ажырату толық дамымаған.	Оқуды шығармашылықпен, ертегі мен рөлдік ойындар арқылы ұйымдастыру.
Сөйлеу	Сөздік қоры шектеулі, бірақ тез дамиды.	Жаңа сөздерді контексте үйрету, мәтін талдау кезінде пікір айтуға жағдай жасау.
Эмоция	Жағымды бағалауға, мадақтауға өте сезімтал.	Оқушыны жиі мақтау, жетістікті атап өту.
Қарым-қатынас	Мұғалім мен сыныптастардың пікірі маңызды.	Бірлескен оқу мен топтық жұмысты дамыту.

1–4 сынып аралығындағы жас кезеңдерінің даму ерекшелігі

Сынып	Жас шамасы	Даму ерекшелігі	Оқыту тәсілдері
1-сынып (6–7 жас)	Ойыннан оқуға көшу кезеңі. Оқу әрекетінің дағдылары қалыптасады.	Ойын технологиясы, көрнекілік, қысқа тапсырма.
2-сынып (7–8 жас)	Танымдық белсенділік артады, зейін тұрақтанады.	Мәтін бойынша сұрақ қою, талдау, салыстыру.
3-сынып (8–9 жас)	Логикалық ойлау дами бастайды. Салыстыру, себеп-салдарлық байланыс орнату мүмкіндігі күшейеді.	Проблемалық сұрақтар, пікірталас, шағын зерттеу.
4-сынып (9–10 жас)	Өзін-өзі бағалау қалыптасады, сыни ойлау элементтері байқалады.	Рефлексия, өз пікірін дәлелдеу, шығармашылық жазылым.

Танымдық даму мен оқу сауаттылығы арасындағы байланыс

Балада оқу сауаттылығының қалыптасуы тікелей оның танымдық функцияларының (зейін, ес, ойлау, қиял, қабылдау) даму деңгейіне байланысты.
Мұны төмендегі кестеден көруге болады:

Танымдық процесс	Оқу сауаттылығындағы рөлі	Мысал
Қабылдау	Мәтіндегі бейнелер мен оқиғаларды көру, түсіну.	Мәтінді суреттеу, иллюстрациямен жұмыс.
Зейін	Негізгі ақпаратқа назар аудару.	Негізгі ойды табу, кілтті сөздерді белгілеу.
Есте сақтау	Ақпаратты есте сақтап, қайта айту.	Мәтін мазмұнын қысқаша әңгімелеу.
Ойлау	Ақпаратты талдау, салыстыру, қорытынды жасау.	Кейіпкерлер әрекетін салыстыру, қорытынды пікір жазу.
Қиял	Мәтін негізінде жаңа идея тудыру.	Мәтінді жалғастыру, өз нұсқасын ұсыну.

Эмоциялық даму және оқу мотивациясы

Бастауыш сыныптағы бала эмоция арқылы қабылдайды.
Эмоциялық әсерлі сабақ оқу процесін жандандырады: бала оқыған мәтінге жанашырлық танытып, кейіпкермен бірге күйзеледі немесе қуанады.
Сондықтан мұғалім оқу тапсырмасын сезімге әсер ететін формада ұйымдастыруы тиіс.

Мысал:

Егер мәтіннің тақырыбы «Дос болу» болса, мұғалім алдымен балаларға «Нағыз дос деген кім?» деген сұрақ қойып, жеке тәжірибесін бөлісуге мүмкіндік береді.

Эмоция мен жеке пікір араласқанда ғана ақпарат терең есте қалады.

Әлеуметтік даму және қарым-қатынас ерекшелігі

Бастауыш жаста бала өз орнын ұжымда іздейді.
Сондықтан оқу әрекеті әлеуметтік сипатта болуы қажет – топтық, жұптық, пікірталастық форматтар оқу белсенділігін арттырады.

Формат	Мақсаты	Психологиялық әсері
Жұптық жұмыс	Әріптес тыңдау, салыстыру	Сенімділік, өз ойын айту батылдығы
Топтық жұмыс	Ортақ шешімге келу	Қарым-қатынас мәдениеті, жауапкершілік
Рөлдік ойын	Эмпатия мен елестету дамыту	Әлеуметтік сезім, өзгені түсіну

Баланың ерік-жігері және өзін-өзі реттеу дағдылары

6–10 жастағы балаларда еріктік сапалар (табандылық, мақсат қою, өзін-өзі бақылау) жаңа қалыптасады.
Мұғалімнің міндеті – оқу барысында балаға жауапкершілікті сезіндіру және жетістік қуанышын сезіну мүмкіндігін жасау.

Қиындық	Мұғалім әрекеті	Нәтиже
Баланың тез жалығуы	Қысқа тапсырма, ойын араластыру	Зейін тұрақтанады
Қателесуден қорқу	«Қате – үйренудің бөлігі» қағидасын түсіндіру	Сенімділік артады
Төмен өзін-өзі бағалау	«Сен қолыңнан келеді!» ынталандыру сөзі	Өзіндік сенім қалыптасады

Мұғалімнің жас ерекшелігіне сай педагогикалық тәсілдері

Педагогикалық тәсіл	Жас ерекшелікке сәйкестігі	Мысал қолдану жолы
Ойын әдісі	1–2 сынып оқушылары үшін тиімді	«Сөз табу ойыны», «Қай кейіпкермін?»
Сұрақ-жауап, диалог	2–3 сыныптан бастап белсенді	«Автор не айтқысы келді деп ойлайсың?»
Проблемалық оқыту	3–4 сыныптан бастап қолайлы	«Егер сен кейіпкер орнында болсаң, не істер едің?»
Шығармашылық тапсырма	Барлық жас кезеңінде пайдалы	Мәтінге сурет салу, жалғасын жазу
Рефлексия	4-сыныптан бастап тиімді	«Бүгін мен не үйрендім?» жазбасы

Жас ерекшелігі мен оқу сауаттылығы арасындағы тікелей байланыс

Жас ерекшелігі	Оқу сауаттылығы компоненті	Қолдану мысалы
6–7 жас	Түсіну, қабылдау	Қарапайым мәтінді оқып, суретпен сәйкестендіру
7–8 жас	Талдау, салыстыру	Екі кейіпкердің әрекетін салыстыру
8–9 жас	Қорытынды жасау, бағалау	Оқиғадағы шешімді өз көзқарасымен бағалау
9–10 жас	Рефлексия, шығармашылық	Мәтінге өз пікірін жазу, альтернативті шешім ұсыну

Бұл кесте оқу сауаттылығының даму сатылары баланың танымдық және психологиялық жетілуіне тікелей тәуелді екенін көрсетеді.

Мұғалім үшін негізгі психологиялық-педагогикалық тұжырымдар

1. Әр бала өз даму қарқынына сай оқиды — салыстыру емес, қолдау маңызды.

2. Түсіндіруде нақты және көрнекі материал басым болуы керек.

3. Оқуда эмоциялық қолдау – мотивацияның отын тұтандырады.

4. Жағымды оқу ортасы – танымдық белсенділіктің кепілі.

5. Оқушыны тыңдау – оның жеке тұлғасын мойындау.

Бастауыш жастағы баланың жас ерекшеліктерін ескермей оқу сауаттылығын дамыту мүмкін емес.
Бұл кезең – баланың “оқи білу” мен “ойлай білу” дағдыларының тоғысатын уақыты.

Мұғалім осы жастағы баланың психологиялық ерекшеліктерін терең түсінсе:

• оқу процесін табиғи етеді,

• баланың зейінін жоғалтпайды,

• қызығушылығын сақтайды,

• ең бастысы — оқуға деген сүйіспеншілікті қалыптастырады.

Танымдық қабілеттерді дамыту және оқу стратегиялары

Бала оқу әрекетіне тек ақпарат алу үшін емес, ақпаратты түсіну, өңдеу және қайта қолдану үшін қатысады.
Осы үдерістің табыстылығы оның танымдық қабілеттерінің дамуына және оқу стратегияларын дұрыс қолдануына тәуелді.

Танымдық қабілет – бұл адамның білімді қабылдау, түсіну, есте сақтау, талдау және қолдану мүмкіндігі.
Ал оқу стратегиялары – сол қабілеттерді жандандыратын және реттейтін әдіс-тәсілдер жүйесі.

Педагогикалық тұрғыда оқу стратегияларын меңгеру – оқушыны «үйретілген» күйден «өздігінен үйренетін» тұлғаға айналдырады.
Сондықтан бастауыш мектеп кезеңінде танымдық қабілеттер мен оқу стратегияларын қатар дамыту – оқу сауаттылығын қалыптастырудың өзегі болып табылады.

Танымдық қабілет ұғымы және оның құрылымы

Психологияда «таным» ұғымы латынның cognitio – «білім алу», «танып-білу» сөзінен шыққан.
Танымдық қабілеттер – адамның қоршаған ортаны түсініп, ақпаратты талдап, ой қорытындысын жасай алуын қамтамасыз ететін психикалық үрдістердің жиынтығы.

Танымдық қабілет түрі	Мазмұны	Оқу процесіндегі көрінісі
Қабылдау	Ақпаратты көру, есту, сезіну арқылы қабылдау	Мәтінді тыңдап түсіну, сурет бойынша оқиға болжау
Зейін	Негізгі нәрсеге шоғырлана білу	Мәтіндегі басты ойды бөліп алу
Есте сақтау	Ақпаратты сақтау және қайта жаңғырту	Мәтін мазмұнын қысқаша айту
Ойлау	Талдау, салыстыру, қорытынды жасау	Мәтіндегі себеп-салдарды анықтау
Қиял	Жаңа бейне мен идея тудыру	Мәтінді жалғастыру, өз нұсқасын құрастыру

Танымдық қабілеттерді дамытудың психологиялық заңдылықтары

1. Белсенділік заңы:
   Баланың өз тәжірибесі мен әрекеті арқылы алған білімі терең әрі ұзақ есте қалады.
   Сондықтан оқу әрекеті пассивті тыңдау емес, белсенді зерттеу үдерісі болуы тиіс.

2. Қызығушылық заңы:
   Қызығушылық – танымның қозғаушы күші.
   Егер оқу материалы бала өмірімен байланысты болса, танымдық белсенділік артады.

3. Қайталау мен қолдану заңы:
   Ақпаратты жүйелі қайталау және оны әртүрлі контексте пайдалану – есте сақтауды күшейтеді.

4. Рефлексия заңы:
   Түсінгенін өз сөзімен айтып беру, ой елегінен өткізу – танымдық процестің жоғары деңгейі.

Танымдық қабілеттерді дамытудың негізгі бағыттары

Бағыт	Педагогикалық әрекет	Мысал / Тәсіл
Ақпаратты қабылдау	Көрнекі және мультимедиалық материалдарды пайдалану	Видео, сурет, тәжірибе, диаграмма
Түсіну	Мәтінді бөліктерге бөліп талдау	«INSERT» әдісі, түсіндірме сөздік
Талдау және салыстыру	Ұқсастық пен айырмашылықты табу	Венн диаграммасы
Қолдану	Ақпаратты жаңа жағдаятта пайдалану	«Егер сен кейіпкер орнында болсаң...»
Қорытынды жасау	Негізгі ойды анықтау және пікір білдіру	«Бес жолды өлең», RAFT әдісі
Рефлексия	Оқудан алған әсер мен нәтиже туралы ойлану	«Мен не білдім?», «Маған не ұнады?» сұрақтары

Оқу стратегияларының мәні

Оқу стратегиясы — оқушының мәтінді түсіну, талдау, есте сақтау және қолдану мақсатында қолданатын жүйелі тәсілдері.
Стратегиялар оқу үдерісін басқаруға, өз оқуын реттеуге және оқу жетістігін арттыруға көмектеседі.

Оқу стратегияларының 3 тобы:

Топ	Сипаттамасы	Мысал
Бейімделуші (когнитивтік)	Ақпаратты қабылдау мен өңдеуге бағытталған	Мәтінге белгі қою, сызба, кесте жасау
Реттеуші (метатанымдық)	Өз оқуын бақылау және бағалау	«Мен нені түсіндім?», «Қай жер қиын болды?»
Әлеуметтік-коммуникативтік	Бірлесе оқу, пікірталас арқылы түсіну	Топтық талдау, сұрақ-жауап, диалог құру

Негізгі оқу стратегиялары және олардың тиімділігі

Стратегия атауы	Мақсаты мен сипаттамасы	Қолдану мысалы
INSERT (Interactive Noting System for Effective Reading and Thinking)	Мәтінмен белсенді жұмыс, түсінігін бақылау	Оқушы «+» – білемін, «–» – жаңа, «?» – сұрағым, «!» – қызықты белгілейді
K-W-L (Know–Want to know–Learned)	Алдыңғы білім мен жаңа ақпаратты байланыстыру	«Не білемін? Не білгім келеді? Не білдім?» кестесін толтыру
Jigsaw (Жигсо)	Бір мәтінді бөліктерге бөліп, топпен меңгеру	Әр топ бір бөлімді оқып, басқаларға түсіндіреді
RAFT (Role–Audience–Format–Topic)	Шығармашылық жазылым арқылы мәтінді түсіну	Оқушы рөлге кіріп, хат, әңгіме немесе пікір жазады
PMI (Plus–Minus–Interesting)	Ақпаратты сын тұрғысынан бағалау	«Пайдалы – Зиянды – Қызықты» тұстарды талдау
SQ3R (Survey–Question–Read–Recite–Review)	Академиялық оқу тәсілі	Алдымен шолу, сұрақ қою, оқу, айту, қайталау
Венн диаграммасы	Салыстыру және талдау дағдыларын дамыту	Екі кейіпкерді немесе оқиғаны салыстыру
Болжам жасау (Predicting)	Алдын ала ой қорыту, шығармашылық елестету	«Оқиға қалай аяқталады деп ойлайсың?» сұрағы
Рефлексия парағы	Оқу нәтижесін бағалау	«Мен бүгін нені түсіндім, не қызық болды?» жазу

Танымдық қабілеттер мен стратегиялардың өзара байланысы

Танымдық қабілет	Қолдануға тиімді стратегиялар	Мақсаты
Қабылдау	INSERT, KWL	Ақпаратты түсініп қабылдау
Зейін	Jigsaw, PMI	Негізгі ойды анықтау
Есте сақтау	SQ3R, Венн диаграммасы	Негізгі мәліметті есте сақтау
Ойлау	RAFT, PMI, Болжау	Талдау, баға беру
Қиял	RAFT, Storytelling	Жаңа идея ұсыну
Рефлексия	Рефлексия парағы	Өз оқуын бағалау, жетістігін сезіну

Танымдық белсенділікті арттыру тәсілдері

1. Проблемалық сұрақтар қою
   – Оқушыны дайын жауап емес, ізденіс процесіне тарту.
   Мысалы: «Автор неге осылай жазды деп ойлайсың?»

2. Ойын және квест элементтері
   – Танымдық әрекетті эмоционалды қызықты формада ұйымдастыру.
   Мысалы: «Кітап ішіндегі құпияны табу» ойыны.

3. Визуалды құралдарды пайдалану
   – Ақпаратты бейнелі түрде беру, карта, сызба, сурет қолдану.

4. Мәтінді құрылымдау дағдысын үйрету
   – Негізгі және қосымша ақпаратты ажырату, кілт сөздермен жұмыс.

5. Жеке және топтық зерттеу жобалары
   – Танымдық дербестікті дамыту, тәжірибелік нәтижеге бағыттау.

Танымдық қабілеттерді бағалау көрсеткіштері

Деңгей	Көрсеткіш	Оқушы әрекеті
Бастапқы	Ақпаратты қабылдай алады	Мәтінді оқып, сұрақтарға қысқа жауап береді
Орташа	Ақпаратты талдап, салыстырады	Негізгі ойды анықтайды, мысал келтіреді
Жоғары	Ақпаратты шығармашылықпен қолданады	Өз көзқарасын білдіреді, жаңа шешім ұсынады

Бағалау кезінде мұғалім тек дұрыс жауапқа емес, ойлау процесінің логикасына да назар аударуы қажет.

Танымдық қабілеттерді дамытуға арналған практикалық мысал

Мәтін: «Жаңбыр тамшысы»

Кішкентай тамшы аспаннан төмен қарай сырғып түсті. Ол жерге жеткенше талай бұлттың арасынан өтті, күн сәулесіне шағылысты. Ақырында жасыл жапыраққа қонып, топыраққа сіңді. Күн жылытып, оны қайта буландырды. Тамшы қайтадан аспанға көтерілді.

Тапсырмалар:

1. Түсіну: Тамшы не себепті айналып жүрді?

2. Талдау: Табиғаттағы айналым туралы қандай қорытынды жасауға болады?

3. Қолдану: Өз сөзіңмен табиғаттағы басқа айналым түрін сипатта.

4. Қиял: Егер сен тамшы болсаң, қайда барғың келер еді?

5. Рефлексия: Бұл мәтін саған не ой салды?

→ Бұл мысалдың құрылымында барлық танымдық функциялар мен оқу стратегиялары қамтылған: түсіну, талдау, қиял және өзіндік пікір білдіру.

Мұғалімнің рөлі мен кәсіби міндеті

Танымдық қабілеттер мен оқу стратегиялары тиімді дамуы үшін мұғалімнің келесі ұстанымдары маңызды:

1. Ынталандырушы орта құру — баланың ойлау белсенділігін қолдау.

2. Сұрақ қою мәдениеті — жетекші сұрақтар арқылы баланың ойлау кеңістігін кеңейту.

3. Қолдау және бағыт беру — қиын тапсырма кезінде қолдау көрсету, бірақ шешімді өзіне тапсыру.

4. Жетістікке жету жағдайын жасау — баланың танымдық жетістігін сезінуіне мүмкіндік беру.

5. Стратегияларды жүйелі қолдану — әр сабақта оқу стратегияларын мақсатқа сай пайдалану.

Танымдық қабілеттерді дамыту мен оқу стратегияларын меңгеру – оқу сауаттылығының екі қанаты.
Бірі – баланың ойлау энергиясы болса, екіншісі – сол энергияны бағыттайтын әдіснамалық құрал.

Мұғалімнің жетекші рөлі мен ынталандыру тәсілдері

Оқу сауаттылығын дамыту жолындағы басты тұлға — мұғалімнің өзі.
Технологиялар, бағдарламалар, әдістер — бұлар құрал ғана.
Бірақ сол құралды баланың жүрегіне жеткізетін, оның ішкі қызығушылығын оятатын адам – мұғалім.

Бала мен мұғалім арасындағы байланыс – жүйе мен жүректің тоғысы.
Жүйе білім береді, ал жүрек шабыт сыйлайды.
Сол шабыт болмаса, ешқандай оқу стратегиясы, әдіс немесе цифрлық ресурс шынайы нәтиже бермейді.

Мұғалімнің жетекші рөлі – оқу мәдениетін қалыптастырушы тұлға

Мұғалім – тек ақпарат жеткізуші емес, оқу мәдениетінің қалыптастырушысы, бағыттаушысы және рух берушісі.
Оның рөлі үш бағытта көрінеді:

Бағыт	Мұғалімнің рөлі	Нәтиже
Психологиялық жетекші	Оқуға жағымды эмоционалды орта құрады	Бала өз ойын еркін білдіреді
Педагогикалық бағыт беруші	Мақсат пен міндетті айқын көрсетеді, оқу бағытын реттейді	Оқушының оқу процесі жүйеленеді
Шығармашылық серіктес	Бірлесе іздену, пікір алмасу	Оқушы оқу процесінің тең құқылы қатысушысына айналады

Мұғалімнің жетекшілігі – бақылау емес, бағыт беру мен серіктестік.
Нағыз жетекші – баланың жетістігіне сеніп, оның мүмкіндігін көре алатын адам.

Мұғалім тұлғасының әсері: психологиялық және эмоциялық аспект

Баланың оқу әрекетіне деген көзқарасы көбіне мұғалімнің қарым-қатынасынан қалыптасады.
Психологияда бұл «жеке тұлғалық әсер» деп аталады.

• Егер мұғалім сабақты қуанышпен өткізсе, бала оқуды қуанышпен қабылдайды.

• Егер мұғалім қателіктен қорықпауға үйретсе, бала батыл ойлана бастайды.

• Егер мұғалім әр баланың ойын тыңдаса, бала өз пікірінің құндылығын сезінеді.

Тәжірибеден мысал:

Бірде 2-сыныптағы оқушым мәтін оқу кезінде қателесіп, жылап қалды. Мен оған жай ғана «Сен қатемен емес, батылдығыңмен кереметсің. Басқа балалар сені тыңдап отыр» дедім.
Сол сәттен кейін ол сабырмен оқып шықты. Келесі аптада өзі ерікті түрде мәтінді бірінші болып оқуға тілек білдірді.
Бұл кішкентай қолдау — үлкен ішкі сенімділікке айналды.

Мұғалімнің бір сөзі, бір қарасы, бір мақтауы — баланың оқу әлеміне жол ашады.

Ынталандырудың педагогикалық мәні

Ынталандыру – баланың оқу әрекетіне ішкі түрткі тудыру әдісі.
Ол мәжбүрлеу емес, жол көрсету мен сенім білдіру тәсілі.

Педагогикалық тұрғыдан мұғалімнің ынталандыру жүйесі келесі төрт бағытта жүзеге асады:

Ынталандыру түрі	Мазмұны	Мысал
Эмоциялық ынталандыру	Мақтау, қолдау, жылы сөз	«Керемет байқадың!», «Сенің ойың ерекше!»
Танымдық ынталандыру	Қызықты сұрақ, жұмбақ, тәжірибе	«Ал енді не болады деп ойлайсың?»
Әлеуметтік ынталандыру	Топ ішінде беделге ие ету	«Бүгінгі талқылауды Әділет жүргізеді»
Шығармашылық ынталандыру	Балаға еркіндік беру, қиялға мүмкіндік жасау	«Мәтіннің жалғасын өзің жазшы»

Мұғалімнің жетекшілігі мен оқушының дербестігі арасындағы тепе-теңдік

Бүгінгі педагогиканың басты қағидасы — «жетекшілік ету, бірақ үстем болмау».
Мұғалімнің рөлі – оқушының өздігінен ойлауына мүмкіндік беретін кеңістік құру.

Ескі модель	Жаңа модель
Мұғалім – басты кейіпкер	Оқушы – оқу үдерісінің белсенді қатысушысы
Білім дайын күйде беріледі	Білім бірге ізделеді
Қателік – жазалау себебі	Қателік – үйренудің бөлігі
Баға – басты мотивация	Қызығушылық – басты мотивация

Мұғалім жетекшілігі оқушыны басқаруға емес, өз оқуына жауапкершілік алуға үйретуге бағытталуы керек.

Мұғалімнің жеке тәжірибесінен

Менің сабақтарымда оқу сауаттылығын дамыту үшін міндетті түрде «сөйлейтін сәт» болады — онда әр бала өз ойын еркін айта алады.
«Кім дұрыс айтты?» емес, «Кім қалай ойлады?» деген сұрақ қоямын.
Бір ғана сұрақтың әсерінен сыныпта шынайы пікірталас, шығармашылық орта қалыптасады.

Мысалы, «Арыстан мен тышқан» мәтінін талдағанда балалардан сұрадым:
– «Егер арыстан тышқанды босатпағанда не болар еді?»
Балалар жауап беріп қана қоймай, кейіпкерлердің әрекетіне этикалық тұрғыдан баға берді.
Сол сәтте олардың ойлау мәдениеті мен тілдік сауаттылығы қатар дамыды.

Ынталандыру тәсілдерінің жүйесі

Тәсіл атауы	Мақсаты	Қолдану мысалы
«Сенің ойың маңызды» әдісі	Оқушы пікірінің құндылығын көрсету	Мұғалім әр жауапты мақтап, басқа оқушыларды пікір қосуға шақырады
«Күтпеген сұрақ»	Талқылау мен қиялды дамыту	«Автордың орнында сен не істер едің?»
«Таңдау еркіндігі»	Оқушыға жауапкершілік пен сенім беру	Екі тапсырманың бірін өзі таңдайды
«Жасырын хат» ойыны	Эмоциялық қызығушылық тудыру	Кейіпкерден хат келді деген сюжет енгізу
«Бір қадам алға» әдісі	Өзін бағалау және сенім арттыру	«Кім өз идеясын ұсына алады?» деп еріктілерге мүмкіндік беру

Бұл тәсілдердің басты мәні — баланың бойында «мен істей аламын» сенімін қалыптастыру.

Мұғалімнің кәсіби қасиеттері мен тұлғалық әсері

Қасиет	Мазмұны	Оқушыға әсері
Эмпатия	Бала сезімін түсіне білу	Сенімділік пен қауіпсіздік сезімі
Шығармашылық	Сабақта тосын идеялар ұсыну	Қызығушылық пен белсенділік артады
Сабыр мен шыдам	Әр баланың қарқынын ескеру	Сабақта жағымды ахуал қалыптасады
Рефлексия	Өз ісін талдау және жетілдіру	Үздіксіз даму мен кәсіби өсу
Құндылық бағдар	Әдеп, мейірім, ізгілікке баулу	Тұлғалық және адамгершілік қалыптасу

Мұғалімнің адамдық қасиеттері оқу мазмұнынан кем емес маңызды.
Бала кітап арқылы білім алады, ал мұғалім арқылы өмірді үйренеді.

Мұғалімнің жетекшілік стилі

Психологияда мұғалім жетекшілігінің бірнеше стилі бар, бірақ оқу сауаттылығын дамытуда ең тиімдісі – демократиялық стиль.

Стиль	Сипаттамасы	Оқу процесіне әсері
Авторитарлық	Бақылау мен бұйрық басым	Қызығушылық төмендейді
Либералдық	Шектеусіз еркіндік, бағыттың болмауы	Тәртіп әлсірейді
Демократиялық	Ынтымақтастық, қолдау, сенім	Ішкі мотивация артады, жауапкершілік қалыптасады

Мен өз тәжірибемде оқушылармен «тең серіктес» қағидасын ұстанамын:
– Мен оларға не істеу керек екенін айтпаймын, неге солай істеу қажет екенін түсіндіремін.
Сонда олар тапсырманы орындауға емес, түсінуге ұмтылады.

Мотивацияны арттырудың тәжірибелік тәсілдері

1. «Оқу жетістігі күнделігі»
   – әр бала өз жетістігін жазып отырады;
   Мақсаты: өзін-өзі бағалау мен рефлексия дағдысын дамыту.

2. «Бүгін мен білдім...» постері
   – сабақ соңында балалар өз жаңалығын жазады;
   Мақсаты: оқу процесінің мәнін түсіну.

3. «Оқырман бұрышы»
   – оқушылар өз сүйікті кітаптарын бөліседі;
   Мақсаты: оқу мәдениетін қалыптастыру және қызығушылық арттыру.

4. «Жасырын хат» жобасы
   – мұғалім кейіпкер атынан хат жазады, балалар жауап қайтарады;
   Мақсаты: қиял мен жазылым дағдысын ынталандыру.

Мұғалім – білім берудің орталығы емес, адамдық дамудың бастауы.
Оның рөлі — баланың жүрегін ояту, сенім ұялату және өзін-өзі ашуына жағдай жасау.

ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫН ДАМЫТУ ӘДІСТЕРІ МЕН ТӘСІЛДЕРІ

Мәтінмен жұмыс істеудің тиімді әдістері (INSERT, RAFT, PMI, Венн диаграммасы және т.б.)

Оқу сауаттылығын дамыту – тек оқудың жылдамдығын арттыру емес,
мәтінді түсіну, талдау, бағалау және өмірмен байланыстыру қабілеттерін жетілдіру үдерісі.
Бұл мақсатқа жету үшін оқушыны белсенді оқу әрекетіне тартатын, ойлануға, сұрақ қоюға, пікір білдіруге мүмкіндік беретін әдістер қолданылады.

Мәтінмен жұмыс істеудің тиімді әдістері – оқушының тек ақпаратты қабылдаушы емес, ақпаратты өңдеуші және қайта тудырушы тұлғаға айналуына жол ашады.
Мұндай әдістердің ішінде INSERT, RAFT, PMI, Венн диаграммасы, KWL, Jigsaw, «Болжау», «Сұрақтар ағашы» сияқты стратегиялар ерекше нәтиже береді.

Мәтінмен жұмыс істеудің маңыздылығы

Мәтін – оқу сауаттылығының өзегі.
Бала мәтін арқылы ойлайды, салыстырады, талдайды және өз пікірін қалыптастырады.
Сондықтан сабақта мәтінмен жұмыс жасау кезінде мұғалім мына бағыттарды ескеруі қажет:

1. Мәтінді түсіну – негізгі ойды, автор позициясын анықтау;

2. Мәтінді талдау – ақпаратты жүйелеу, салыстыру, себеп-салдарлық байланыс орнату;

3. Мәтін бойынша пікір білдіру – өз ойын дәлелдеу, баға беру, қорытынды жасау.

Деңгей	Мақсат	Мұғалім әрекеті
I. Түсіну	Негізгі мазмұнды түсіну	Мәтін мазмұнын бөліктерге бөлу
II. Талдау	Ақпаратты жүйелеу және салыстыру	Сұрақ қою, диаграмма жасау
III. Бағалау	Өз көзқарасын қалыптастыру	Пікірталас ұйымдастыру, эссе жазу

INSERT әдісі (Interactive Noting System for Effective Reading and Thinking)

Мақсаты:
– Оқушының мәтінді белсенді оқуын қамтамасыз ету, өз ойлауын бақылауға үйрету.

Мәні:
Оқушы мәтінді оқи отырып, белгі қою жүйесін қолданады:

• «+» – мен мұны білемін

• «–» – мен үшін жаңа ақпарат

• «?» – сұрағым бар, түсінбедім

• «!» – мені таңғалдырды, қызық факт

Кезеңі	Мұғалім әрекеті	Оқушы әрекеті
1. Мәтінді оқу алдындағы кезең	Тақырыпты таныстырады, мақсат қояды	Мәтін туралы болжам жасайды
2. Мәтінді оқу барысында	Белгі қою тәсілін түсіндіреді	Оқып отырып, белгілермен жұмыс істейді
3. Оқудан кейінгі кезең	Белгілер бойынша талқылау ұйымдастырады	Белгілерді талдап, ой бөліседі

Мысал:
Мәтін: «Күн мен жел» ертегісі

• «+» – жел қатты соғатынын білемін.

• «–» – күн мен желдің жарысқаны туралы білмеппін.

• «?» – неге жел адамды шешіндіре алмады?

• «!» – Күннің жылуымен әсер етуі қызық тәсіл екен.

Нәтижесі:
Оқушы мәтінмен ой арқылы әрекеттеседі, яғни оқу – механикалық емес, мағыналық сипатқа ие болады.

RAFT әдісі (Role – Audience – Format – Topic)

Мақсаты:
– Мәтін мазмұнын шығармашылық тұрғыдан қайта ұғындыру, жазылым және сөйлеу дағдыларын дамыту.

Мәні:
Оқушы мәтіндегі кейіпкер немесе оқиғаға еніп, белгілі бір рөлде өз ойын жазады.

Компонент	Сипаттамасы	Мысал
R (Role)	Кімнің рөлін атқарасың	«Күн» рөлінде
A (Audience)	Кімге арнайсың	«Жерге» хат жазу
F (Format)	Қай форматта жеткізесің	Хат немесе әңгіме түрінде
T (Topic)	Негізгі тақырып	«Мен адамдарға жылу сыйлаймын»

Мысал тапсырма:

Мәтін: «Арыстан мен тышқан»
Рөл: Тышқан
Аудитория: Арыстан
Формат: Хат
Тақырып: «Рақмет саған, мені босатқаның үшін!»

Оқушының жауабы:

«Құрметті Арыстан аға! Мен кішкентаймын, бірақ сенің маған жасаған жақсылығың үлкен. Мен енді ешқашан ұмытпаймын. Сен менің нағыз досымсың.»

Нәтиже:
Бала мәтінді терең түсінеді, эмпатия мен тілдік шығармашылық қабілеті дамиды.

PMI әдісі (Plus – Minus – Interesting)

Мақсаты:
– Ақпаратқа сыни тұрғыдан баға беруді, талдау мен пікір айту қабілетін дамыту.

Мәні:
Оқушылар мәтіндегі оқиға немесе кейіпкер әрекетін оң (Plus), теріс (Minus) және қызықты (Interesting) тұрғысынан талдайды.

Бөлім	Мазмұны	Мысал
P (Plus)	Жағымды жағы	«Бала табиғатты жақсы көреді»
M (Minus)	Теріс жағы	«Ол кейде асығыстық танытты»
I (Interesting)	Қызықты не ерекше	«Жануарлармен сөйлескені қызық»

Мысал:
Мәтін: «Бала мен ағаш»

• P: Ағаш балаға көлеңке, жеміс берді.

• M: Бала ағашты аямады, тек пайдаланды.

• I: Ағаш соңында да кешірді – бұл достықтың биік көрінісі.

Нәтиже:
Оқушы өз пікірін жүйелі білдіруге, дәлелдеуге үйренеді.
Сыни ойлау, моральдық баға беру қабілеті дамиды.

Венн диаграммасы әдісі

Мақсаты:
– Ұқсастық пен айырмашылықты салыстыру арқылы талдау және жалпылау дағдысын дамыту.

Мәні:
Оқушылар екі (кейде үш) кейіпкерді, оқиғаны немесе құбылысты шеңберлер арқылы салыстырады.
Ортақ бөлікке – ұқсас қасиеттер, ал бөлек бөліктерге – айырмашылықтар жазылады.

Кейіпкер/Оқиға	Айырмашылықтары	Ортақ қасиеттері
Арыстан	Батыр, күшті	Екеуі де орманда өмір сүреді
Тышқан	Әлсіз, бірақ ақылды

Мысал:
«Арыстан мен тышқан» мәтіні бойынша салыстыру арқылы оқушы логикалық және ассоциативтік ойлауды дамытады.

KWL стратегиясы (Know – Want to know – Learned)

Мақсаты:
– Алдыңғы білім мен жаңа ақпаратты байланыстыру, оқушының танымдық белсенділігін арттыру.

Бөлім	Мазмұны	Мысал
K – Білемін	Бұрынғы білім	«Жануарлар орманда өмір сүреді»
W – Білгім келеді	Сұрақ немесе қызығушылық	«Арыстан неге тышқанды босатты?»
L – Үйрендім	Жаңа ақпарат	«Шағын көмек үлкен достыққа айналады»

Нәтиже:
Бала білімін өз тәжірибесімен байланыстырады,
оқу әрекеті пассивті қабылдаудан белсенді ізденіске ауысады.

«Jigsaw» (жигсо) әдісі

Мақсаты:
– Ынтымақтастықта оқуға, ақпаратты бөлісу мен ортақ нәтиже шығаруға үйрету.

Мәні:
Мәтін бірнеше бөлікке бөлінеді, әр топ бір бөлікті оқып, кейін бірігіп толық мазмұнды құрастырады.

Қолдану мысалы:

Мәтін: «Жыл мезгілдері»
– 1-топ: Қыс туралы
– 2-топ: Көктем туралы
– 3-топ: Жаз туралы
– 4-топ: Күз туралы

Соңында топтар бірін-бірі үйретіп, жалпы мазмұнды қалпына келтіреді.

Нәтиже:
Топтық жұмыс, коммуникативтік дағды және өзара оқыту дағдылары дамиды.

«Болжау» стратегиясы

Мақсаты:
– Мәтін мазмұнын алдын ала болжау арқылы қызығушылық пен шығармашылық ойлауды арттыру.

Қолдану кезеңдері:

1. Тақырып немесе иллюстрация ұсынылады.

2. Оқушылар оқиғаның қалай өрбитінін болжайды.

3. Мәтін оқылған соң болжаммен салыстырады.

Мысал:
Тақырып: «Түнгі ормандағы жарық»
– Болжау: «Бәлкім, бұл жарық айдан түскен»,
«Мүмкін, бір жануардың көзі шығар».
Оқудан кейін нақты жауап талқыланады.

Нәтиже:
Баланың елестету, логикалық ойлау және салыстыру қабілеті артады.

«Сұрақтар ағашы» әдісі

Мақсаты:
– Сұрақ қою мәдениетін қалыптастыру, мәтінді терең түсінуге үйрету.

Тәсілі:
Тақтада ағаш бейнесі суреттеледі:
– Тамырында – қарапайым сұрақтар (Кім? Не? Қайда?)
– Діңінде – себеп-салдар сұрақтары (Неліктен? Қалай?)
– Жапырақтарында – болжам мен пікір сұрақтары (Қалай ойлайсың? Егер... ше?)

Нәтиже:
Баланың сұрақ қою және өзіндік ой айту дағдысы дамиды.

Әдістердің өзара байланысы мен сабақтағы интеграциясы

Әдіс атауы	Дамытатын дағдысы	Қолдану уақыты
INSERT	Түсіну және талдау	Мәтінді оқу кезінде
RAFT	Шығармашылық жазылым	Оқудан кейін
PMI	Бағалау және пікір білдіру	Мәтін талдау соңында
Венн диаграммасы	Салыстыру және қорытынды	Талдау кезеңінде
KWL	Алдыңғы білімді белсендіру	Сабақ басында
Jigsaw	Ынтымақтастық, түсіндіру	Негізгі кезеңде
Болжау	Елестету, логикалық ойлау	Сабақ басында
Сұрақтар ағашы	Сыни ойлау, талдау	Барлық кезеңде

Мәтінмен жұмыс істеудің тиімді әдістері — оқу сауаттылығын дамытудың ең қуатты құралы.
Бұл әдістер арқылы бала:

• мәтінді терең түсінеді,

• негізгі ойды анықтай алады,

• өз пікірін дәлелдеуді үйренеді,

• шығармашылықпен ойлауға дағдыланады.

Сын тұрғысынан ойлауға үйретудің технологиялары

Қазіргі бастауыш білім беру жүйесінде басты мақсат – оқушыны есте сақтаушы емес, ойлаушы тұлға ретінде қалыптастыру.
Бұл міндетті жүзеге асырудың тиімді жолы – сын тұрғысынан ойлауға үйрету технологиялары.

Сын тұрғысынан ойлау (СТО) – бұл дайын ақпаратты қабылдау емес, оны талдау, салыстыру, бағалау және жаңа қорытынды жасау қабілеті.
Мұндай оқыту технологиясы баланың оқу сауаттылығын дамытуға тікелей әсер етеді, себебі ойлай алатын бала – оқи алатын бала.

Сын тұрғысынан ойлауға үйретудің мәні мен кезеңдері

Сын тұрғысынан ойлау технологиясының негізі – 3 кезеңді құрылым:

Кезең	Мақсаты	Мұғалім әрекеті	Оқушы әрекеті
1. Қызығушылықты ояту	Бұрынғы білімді еске түсіру, жаңа тақырыпқа бағыттау	Сұрақтар қою, болжам жасату	Өз ойын білдіреді, болжам айтады
2. Мағынаны тану	Жаңа ақпаратты түсіну және талдау	Мәтінмен жұмыс, INSERT, PMI, т.б. қолдану	Ақпаратты сұрыптап, түсінеді
3. Ой толғаныс	Өз ойын жүйелеу, қорытынды жасау	Талдау, пікір білдіру, RAFT, эссе жаздыру	Қорытынды ой айтады, дәлелдейді

Бұл үш кезең біртұтас жүйе құрайды:
оқушы – тыңдаушы емес, ойлаушы, талдаушы және бағалаушы тұлғаға айналады.

Мәтін мазмұнын түсінуге арналған сұрақ түрлері: төмен, орта және жоғары деңгей

Оқу сауаттылығын дамытудың өзегі – дұрыс қойылған сұрақ.
Сұрақ ойлаудың бағытын анықтайды: ол неғұрлым күрделі болса, соғұрлым оқушының ойы тереңдей түседі.

Сұрақтар Блум таксономиясы негізінде үш деңгейге бөлінеді:

Төмен деңгейлі сұрақтар (білу, түсіну)

Мақсаты: фактілер мен негізгі ақпаратты анықтау.
Бұл сұрақтар есте сақтау мен мәтінді түсіну қабілетін дамытады.

Сұрақ үлгілері	Дамытатын дағдысы
Кейіпкердің аты кім?	Есте сақтау
Оқиға қай жерде болды?	Негізгі ақпаратты табу
Мәтіннің басты ойы не?	Түсіну және анықтау

Мысал:
Мәтін: «Қарлығаш пен дәуіт»
– Қарлығаш не істеді?
– Дәуіт оған не деп айтты?
– Бұл ертегі немен аяқталды?

Орта деңгейлі сұрақтар (қолдану, талдау)

Мақсаты: себеп-салдарлық байланысты анықтау, ойды түсіндіру.

Сұрақ үлгілері	Дамытатын дағдысы
Кейіпкер неге солай істеді?	Себеп-салдар талдауы
Егер сен сол жерде болсаң, не істер едің?	Проблеманы шешу
Оқиға басқаша өрбісе не болар еді?	Шығармашылық ойлау

Мысал:
– Неге түлкі қулық жасады?
– Қоян неге оған сеніп қалды деп ойлайсың?
– Егер қоян орнында сен болсаң, не істер едің?

Жоғары деңгейлі сұрақтар (синтез, бағалау, рефлексия)

Мақсаты: пікір білдіру, дәлелдеу, өз көзқарасын қорғау.

Сұрақ үлгілері	Дамытатын дағдысы
Автор неліктен бұл оқиғаны жазған деп ойлайсың?	Аналитикалық ойлау
Бұл оқиға бүгінгі өмірмен қалай байланысты?	Рефлексия және өмірлік байланыс
Сен кейіпкердің әрекетін қолдайсың ба? Неліктен?	Дәлелді пікір айту

Мысал:
– Адамның шын мейірімі неде деп ойлайсың?
– Бұл оқиға біздің қоғамда кездеседі ме?
– Автордың айтқысы келген негізгі ойды сен қалай түсіндің?

Деңгей	Сұрақ түрі	Мақсаты	Нәтиже
Төмен	Нені, кім, қашан?	Ақпаратты анықтау	Мәтінді түсіну
Орта	Неліктен, қалай?	Себеп-салдарды анықтау	Логикалық ойлау
Жоғары	Не үшін, егер, қалай байланысты?	Бағалау, пікір айту	Сыни және шығармашылық ойлау

Мәтінді талдау және пікір білдіру әдістері

Мәтінді талдау – оқу сауаттылығының екінші деңгейі.
Бұл кезеңде оқушы тек не болғанын емес, неліктен және қалай болғанын түсінуге ұмтылады.

«Бес жолды өлең» (Cinquein)

Мақсаты: мәтінді қысқаша әрі терең талдау арқылы негізгі ойды жинақтау.

Құрылымы:

Жол	Мазмұны	Мысал (“Дос” тақырыбы бойынша)
1	Бір сөз (тақырып)	Дос
2	Екі сын есім	Сенімді, адал
3	Үш етістік	Көмектеседі, тыңдайды, қолдайды
4	Бір сөйлем	Дос қиын сәтте қасыңда болады
5	Синоним	Жолдас

Нәтиже: оқушы мәтінді қорытындылап, өзінің түсінігін қысқа формада жеткізеді.

«Семантикалық карта» әдісі

Мақсаты: мәтіндегі ақпаратты жүйелеу, негізгі идеяларды салыстыру.

Кейіпкерлер	Жақсы қасиеттері	Теріс қасиеттері	Нәтижесі
Түлкі	Ақылды, айлакер	Арам	Аңдарды алдады
Қоян	Сенгіш	Қорқақ	Зардап шекті

Нәтиже: бала мәтін мазмұнын жүйелі талдап, кейіпкерлердің моральдық бейнесін салыстырады.

«Автор орындығы» әдісі

Мақсаты: оқушыны мәтін мазмұнына еніп, өзін кейіпкер ретінде сезінуге үйрету.

Тәсіл:
– Бір оқушы мәтіндегі кейіпкердің орындығына отырады.
– Қалғандары оған сұрақ қояды.
– Кейіпкер рөліндегі оқушы сол тұлға атынан жауап береді.

Мысал:
– «Сен неге түлкінің сөзіне сендің?»
– «Мен достыққа сендім, ал ол мені алдады...»

Нәтиже: бала кейіпкердің ішкі дүниесін түсінеді, эмпатия мен рефлексия қабілеті дамиды.

«Төрт сөйлем әдісі»

Мақсаты: мәтінді қысқаша құрылымдап, ой қорытындысын жасау.

Қадам	Мазмұны
1. Пікір	Мәтіннің негізгі ойы
2. Дәлел	Мәтіннен алынған мысал
3. Мысал	Өз тәжірибесінен дәйек
4. Қорытынды	Жалпы ой тұжырымы

Мысал:
– Пікір: Мейірімділік – адамды жақсылыққа жетелейді.
– Дәлел: «Бала қарлығашқа ұя жасауға көмектесті».
– Мысал: Мен де бірде жаралы құсты емдегенмін.
– Қорытынды: Мейірімді адам әрдайым жеңімпаз.

“Оқимыз – ойланамыз – байланыстырамыз” стратегиялары

Бұл стратегиялар оқушыны оқу → ойлау → байланыстыру → қолдану тізбегімен жұмыс істеуге үйретеді.

Кезең	Мазмұны	Әдістер мен тәсілдер	Нәтиже
Оқимыз	Мәтінді оқып, негізгі ақпаратты анықтау	INSERT, KWL, сұрақтар қою	Негізгі ойды түсінеді
Ойланамыз	Ақпаратты талдау, пікір білдіру	PMI, RAFT, Cinquein, 4 сөйлем	Ой қорытады, бағалайды
Байланыстырамыз	Мәтінді өмірмен байланыстыру	«Автор орындығы», эссе, пікірталас	Өзіндік көзқарас қалыптастырады

“Оқимыз” кезеңі – ақпаратты түсіну

Мұнда мәтіннің негізгі идеясын анықтау, терминдерді түсіну, басты оқиғаларды бөлу дағдылары дамытылады.
Мысалы, INSERT белгілерін пайдалану арқылы оқушы өз ойлау процесін бақылай алады.

“Ойланамыз” кезеңі – ақпаратты өңдеу және талдау

Бұл кезеңде сыни және аналитикалық ойлау жүреді.
Мысалы: PMI әдісі арқылы оқушы кейіпкердің әрекетіне үш жақтан баға береді (оң, теріс, қызықты).

“Байланыстырамыз” кезеңі – ақпаратты өмірмен ұштастыру

Оқушылар өз тәжірибесін мәтінмен байланыстырады,
мысалы, эссе немесе пікірталас түрінде.

Мысал тапсырма:

Мәтін: «Қарлығаш пен бала»
– Бұл оқиға сенің өміріңде кездессе, не істер едің?
– Қарлығаштың әрекетін бүгінгі қоғаммен қалай байланыстыруға болады?

Нәтиже:
Оқушының өмірлік көзқарасы қалыптасады, оқудың мәні тек білім емес, адамдық таным деңгейіне көтеріледі.

Пайдалану мысалы (толық сабақ фрагменті)

Тақырып: «Мейірім шуағы»
Мақсаты: Мәтін мазмұнын түсіну, талдау, сыни пікір білдіру.

Кезең	Әдіс	Мұғалім әрекеті	Оқушы әрекеті
Қызығушылықты ояту	Болжау әдісі	Тақырып бойынша сұрақ қояды	Мәтінге болжам жасайды
Мағынаны тану	INSERT, PMI	Мәтінді оқиды, белгілер қояды	Ақпаратты жүйелейді
Ой толғаныс	4 сөйлем, RAFT	Пікірталас ұйымдастырады	Өз ойын жазбаша жеткізеді
Рефлексия	Венн диаграммасы	Мейірімді және немқұрайлы адамдарды салыстырады	Қорытынды жасайды

Сын тұрғысынан ойлауға үйрету технологиялары – оқу сауаттылығының жүрегі.
Бұл технологиялар арқылы бала тек оқымайды — ойлайды, салыстырады, дәлелдейді және байланыстырады.

Оқу сауаттылығын арттыруда жасанды интеллект құралдарын пайдалану

XXI ғасырдың білім беру кеңістігі – ақпарат пен технология дәуірі.
Қазіргі оқушы – цифрлық әлемнің өкілі, ал мұғалім – сол әлемде бағыт беруші.
Осы ортада жасанды интеллект (ЖИ, AI) құралдары оқу сауаттылығын арттырудың жаңа мүмкіндіктерін ұсынады.

Бұрын мәтінмен жұмыс тек кітап немесе дәптер аясында жүргізілсе,
қазір ол интерактивті, бейімделген және тұлғалық бағдарланған цифрлық ортада жүзеге асады.
ЖИ құралдары арқылы оқушылар мәтінді терең талдап, өз ойын еркін жеткізуді, логикалық және шығармашылық ойлауды үйренеді.

Жасанды интеллекттің білім беру жүйесіндегі рөлі

Жасанды интеллект – адамның когнитивтік қабілеттерін модельдейтін технология.
Ол мәтінді талдайды, түсіндіреді, тіпті жаңа мазмұн тудыра алады.
Білім беруде ЖИ келесі функцияларды атқарады:

Бағыт	Мазмұны	Нәтижесі
Диагностикалық	Оқушының оқу деңгейін, түсіну қабілетін анықтайды	Жеке оқу траекториясы жасалады
Түзетуші	Қателерді автоматты түрде талдайды	Дереу кері байланыс қамтамасыз етіледі
Ынталандырушы	Интерактивті сұрақтар мен ойындар ұсынады	Мотивация артады
Шығармашылық	Эссе, мәтін жалғасы, иллюстрация құрастыруға көмектеседі	Ойлау мен қиял дамиды

Оқу сауаттылығын арттырудағы жасанды интеллекттің мүмкіндіктері

ЖИ құралдарын тиімді қолдану оқу сауаттылығын дамытуда үш негізгі бағытта іске асады:

1. Мәтінді түсіну және талдау

2. Жазылым және пікір білдіру дағдыларын жетілдіру

3. Жеке дара оқыту мен кері байланыс ұсыну

Мәтінді түсіну және талдау

ЖИ жүйелері оқушыларға мәтін мазмұнын түсінуге көмектеседі.
Мысалы, ChatGPT, Google Bard, Bing Copilot сияқты тілдік модельдер:

• мәтіннің негізгі идеясын түсіндіреді;

• күрделі сөздерге анықтама береді;

• кейіпкерлердің мінез-құлқын салыстырады;

• мәтін бойынша сұрақтар мен тесттер жасайды.

Мысал:
Оқушыға “Мейірімділік” тақырыбындағы мәтін берілді.
ChatGPT арқылы мұғалім сұрай алады:

– Негізгі ойды анықта;
– Қай кейіпкердің әрекеті сені ойландырды?
– Бұл оқиғаны өз өміріңмен қалай байланыстырар едің?

Осылайша, жасанды интеллект мәтінмен интерактивті диалог құру құралына айналады.

Жазылым және пікір білдіру

ЖИ құралдары оқушының жазылым және шығармашылық қабілетін дамытуға көмектеседі.

Құрал	Қызметі	Мысал
ChatGPT	Эссе немесе пікір жазуға бағыт береді	«Қарлығаштың әрекетін сипатта және өз көзқарасыңды айт»
QuillBot	Оқушының жазған мәтінін грамматикалық тұрғыдан түзетеді	Қате сөздерді автоматты ұсынады
Suno.ai / Udio	Мәтін бойынша аудио немесе өлең шығарады	“Мейірімділік әні” жобасы
Canva Magic Write	Оқушылармен бірге шағын мәтіндер құрастыру	“Менің арман мектебім” эссе тақырыбы

Пайдасы:
– жазылым стилін жақсартады,
– сөз қорын кеңейтеді,
– оқушыға шығармашылық шабыт береді.

Жеке дара оқыту және кері байланыс

ЖИ құралдары әр оқушының оқу жылдамдығы мен қабілетіне қарай бейімделеді.
Бұл – дифференциацияланған оқыту қағидасын іске асырудың тиімді жолы.

Мысал:

• әлсіз оқушыға — қысқартылған нұсқадағы мәтін;

• орта деңгейлі оқушыға — талдауға арналған сұрақтар;

• жоғары деңгейлі оқушыға — пікірталас пен эссе тақырыбы.

ЖИ арқылы мұғалім әр оқушыға жеке оқу маршрутын қалыптастырады.

Оқу сауаттылығына арналған пайдалы жасанды интеллект құралдары

Құрал атауы	Міндеті	Қолдану тәсілі
ChatGPT / Claude.ai	Мәтінді талдау, сұрақ құрастыру, мазмұндау	Оқушыларға мәтін мазмұнын сұрақтар арқылы түсіндіру
Grammarly	Жазбаша мәтіннің грамматикалық дұрыстығын тексеру	Эссе, хат жазу кезінде қолдану
Perplexity.ai	Ақпарат іздеу және қысқаша мазмұндау	Мәтін бойынша зерттеу тапсырмалары
Canva Magic Write	Шығармашылық мәтін, постер немесе комикс құрастыру	Мәтін мазмұнын визуалды бейнелеу
Google Read Along	Дауыстап оқу машығын дамыту	Бастауыш сыныптағы оқу жылдамдығын арттыру
Khanmigo (Khan Academy AI)	Түсіндірме және кері байланыс ұсыну	Жеке оқу серігі ретінде пайдалану

Мәтінмен жұмыс барысында ЖИ құралдарын кіріктіру үлгісі

Сабақ тақырыбы: «Мейірімділік – адамдық қасиет»
Мақсат: Мәтінді түсіну, талдау және пікір білдіру.

Кезең	ЖИ қолдану тәсілі	Оқушы әрекеті	Дағды
Қызығушылықты ояту	ChatGPT арқылы «мейірімділік» ұғымын анықтау	Өз ойымен салыстырады	Талдау
Мағынаны тану	Мәтінді Canva-да комикс түрінде бейнелеу	Сюжетті визуалдайды	Көрнекілік, түсіну
Ой толғаныс	ChatGPT немесе Grammarly арқылы эссе жазу	Өз пікірін қалыптастырады	Пікір айту, жазылым
Бағалау	Perplexity арқылы қысқаша мазмұндау	Негізгі ойды жүйелейді	Қорытынды жасау

Жасанды интеллект арқылы оқу мотивациясын арттыру

ЖИ құралдары сабақ процесін қызықты, ойын және шығармашылық сипатқа айналдырады.

Тәсіл	Мазмұны	Мысал
Геймификация (ойындандыру)	Мәтінге байланысты интерактивті ойын құру	Quizizz, Kahoot, Wordwall
Виртуалды диалог	Кейіпкермен сұхбат құру (ChatGPT арқылы)	«Абаймен сұхбат», «Түлкімен әңгіме»
Көрнекілік	Мәтінді бейнеге айналдыру	Canva, D-ID, Bing Image Creator
Аудио оқу	Дауыстап оқу және тыңдау жаттығулары	ReadAlong, Narakeet
Кері байланыс	ЖИ арқылы жеке пікір алу	ChatGPT: “Мен не үйрендім?” рефлексия сұрағы

Мұғалім үшін артықшылықтар

Артықшылық	Сипаттамасы
Уақыт үнемдеу	Тапсырма, сұрақ, тест автоматты түрде жасалады
Жеке даралау	Оқушы деңгейіне сәйкес ұсыныс беру
Шығармашылық	Мәтін, бейне, комикс, презентация тез құрастырылады
Аналитика	Оқушының оқу траекториясын бақылау мүмкіндігі бар
Инновациялық тәжірибе	Сабақтың заманауи форматы қалыптасады

Қолдану барысында сақталуы тиіс этикалық және педагогикалық қағидалар

Жасанды интеллект – көмекші құрал, мұғалімнің орнына жүретін тұлға емес.

Қағида	Түсіндірме
1. Педагогикалық бақылау	ЖИ берген ақпаратты мұғалім тексеріп, түсіндіріп отыруы тиіс
2. Құндылық үйлесімі	ЖИ тек ақпарат көзі емес, адамгершілік мазмұнмен ұштасуы керек
3. Авторлық мәдениет	Оқушы өз мәтінін өзі құрастыруды үйренуі қажет
4. Жас ерекшелігіне бейімдеу	Бастауыш деңгейге күрделі техникалық тапсырмалар берілмеуі керек
5. Дербес ойды басым ету	ЖИ – бағыт беруші, ал ой – оқушыдан шығуы тиіс

Практикалық мысал (мұғалімнің тәжірибесінен)

Мен 3-сыныпта “Табиғатты қорғау” тақырыбында сабақ өткізгенде ChatGPT-ті қолдандым.
Алдымен оқушыларға мәтін бердім.
Содан соң олар ChatGPT-ке: «Бұл мәтіндегі негізгі ой не?», «Қай кейіпкердің ісі дұрыс?» деген сұрақ қойды.
Балалар ЖИ берген жауаптармен салыстырып, өз пікірлерін айтты.
Кейін Canva-да мәтінге арналған постер жасап, соңында ReadAlong арқылы мәтінді дауыстап оқып жаттықты.
Нәтижесінде — оқушылардың қызығушылығы, талдау қабілеті және сөйлеу мәдениеті айтарлықтай артты.

Болашақтағы бағыт: ЖИ мен оқу сауаттылығының интеграциясы

Жақын болашақта оқу сауаттылығы келесі форматта дамиды:

• AI Reading Companion – оқушының оқу дағдысын бейімдеп жаттықтыратын виртуалды ассистент;

• AI Feedback System – жазылым мен сөйлеуді автоматты түрде бағалау жүйесі;

• AI StoryLab – оқушы өз ертегісін жазады, ал ЖИ оны иллюстрациялайды және дыбыстайды.

Мұндай құралдар баланың оқуға деген қызығушылығын арттырып қана қоймай,
оның ойлау, елестету және өзін-өзі дамыту қабілетін күшейтеді.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қазіргі қоғамдағы білім беру жүйесінің басты мақсаты – өз ойын еркін жеткізе алатын, сыни тұрғыдан ойлайтын, ақпаратты талдап, өмірде қолдана білетін тұлға қалыптастыру.
Бұл мақсатқа жетудің негізі бастауыш буында қаланатыны анық. Өйткені дәл осы кезеңде балада оқу, түсіну, талдау, байланыстыру және өзіндік пікір айту дағдылары қалыптасады.
Сондықтан оқу сауаттылығы – бастауыш білімнің өзегі, барлық пәннің өзара тоғысқан тұсы.

Ұсынылып отырған «Бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын дамыту» атты әдістемелік көмекші құрал – оқу процесінде мұғалімдерге практикалық және теориялық бағыт-бағдар беретін кешенді еңбек.
Құрал мазмұнында оқудың психологиялық-педагогикалық негіздері, сын тұрғысынан ойлауға үйрету технологиялары, мәтінмен жұмыс істеудің тиімді әдістері (INSERT, RAFT, PMI, Венн диаграммасы және т.б.), жасанды интеллект құралдарын қолдану тәжірибелері мен бағалау жүйелері қарастырылды.

Оқу сауаттылығы – тұлғаның өмірлік капиталы

Оқу сауаттылығы – тек оқу техникасын меңгеру емес, түсініп оқу, мағынаны ашу және ақпаратты қолдану қабілеті.
Оқушы мәтінді талдау арқылы ойлайды, ой арқылы өз көзқарасын қалыптастырады, ал сол көзқарас оның өмірлік ұстанымына айналады.
Бастауыш сыныпта осы қабілеттерді қалыптастыру – болашақтағы академиялық жетістіктердің, азаматтық көзқарастың және жеке дамудың алғышарты.

Құралда ұсынылған әдістер мен тәсілдер (мысалы, INSERT, RAFT, KWL, PMI, Венн диаграммасы, Cinquain, 4 сөйлем әдісі және т.б.) баланы оқу барысында белсенді ойлауға, ақпаратты сұрыптауға, салыстыруға, өз ойын дәлелдеуге бағыттайды.
Әр әдіс оқу әрекетін жандандыруға, оқушыны сұрақ қоятын, ізденетін, жауапкершілігі бар тұлғаға айналдыруға мүмкіндік береді.

Мұғалім – оқу мәдениетін қалыптастырушы тұлға

Оқу сауаттылығын дамытуда басты рөл мұғалімге тиесілі.
Мұғалім тек білім беруші емес, оқу үдерісін ұйымдастырушы, бағыттаушы және шабыттандырушы тұлға болуы тиіс.
Ол оқушыны оқуға қызықтыра отырып, оның танымдық белсенділігін арттыруға, оқу дағдысын тұрақты дағдыға айналдыруға ықпал етеді.

Мұғалімнің кәсіби шеберлігі оқу процесін өмірмен байланыстыруда,
мәтінді оқытуда түрлі стратегияларды орынды қолдануда және оқушының әр жетістігін дер кезінде бағалап, мадақтап отыруда көрініс табады.
Бұл тұрғыдан алғанда, оқу сауаттылығын дамыту тек пәндік мақсат емес, адамгершілік, коммуникативтік және рухани тәрбиемен тығыз байланысты.

Жасанды интеллект – жаңа дәуірдің серігі

Қазіргі білім кеңістігіне енген жасанды интеллект құралдары оқу сауаттылығын дамытуда инновациялық мүмкіндіктер ашады.
ChatGPT, Perplexity, Grammarly, Canva Magic Write, ReadAlong сияқты құралдар оқушылардың мәтінді түсіну, талдау және жазу қабілеттерін жетілдіруге көмектеседі.
Олар оқу процесін жандандырып, әр баланың жеке қабілетіне бейімделген дербес оқыту тәжірибесін қамтамасыз етеді.

ЖИ технологиялары мұғалімнің жұмысын жеңілдетіп қана қоймай,
оның сабақ мазмұнын шығармашылық тұрғыдан түрлендіруге,
баланың қызығушылығын арттыруға және оқу сапасын бақылауға көмектеседі.
Осылайша, педагог пен технологияның үйлесімді жұмысы білім берудің жаңа моделін қалыптастырады – адам мен жасанды интеллекттің бірлескен оқу ортасы.

Оқу мәдениетінің қалыптасуы – ел болашағының кепілі

Оқу сауаттылығы – тек жеке тұлғаның жетістігі емес, ұлт мәдениетінің көрсеткіші.
Оқыған, түсінген, ойлаған ұрпақ – елдің интеллектуалды және экономикалық әлеуетін айқындайтын негізгі күш.
Сондықтан бастауыш деңгейде оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған әр сабақ, әр әдіс, әр мәтін – болашақтың рухани іргетасын қалау ісі.

Бүгінгі мектеп оқушысы – ертеңгі шешім қабылдаушы азамат.
Сондықтан мектеп қабырғасынан бастап оны ойлауға, сұрақ қоюға, дәлелдеуге, пікір айтуға үйрету – елдің өркениеттік дамуының кепілі.

Құралдың практикалық маңызы

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал мұғалімдерге:

• оқу сауаттылығын дамыту процесін жүйелі түрде жоспарлауға;

• мәтінмен жұмыс істеудің түрлі әдістерін сабақта тиімді қолдануға;

• оқу үдерісін цифрлық технологиялармен интеграциялауға;

• оқушының оқу жетістігін объективті бағалауға мүмкіндік береді.

Құрал мазмұны жаңартылған білім беру бағдарламасымен, функционалдық сауаттылық тұжырымдамасымен және халықаралық зерттеулердің (PISA, PIRLS, UNESCO стандарттары) қағидаларымен үйлестірілген.
Бұл еңбек мұғалімге практикалық нұсқаулық қана емес,
өз кәсіби дамуын жетілдіру мен инновациялық ойлау мәдениетін қалыптастыруға арналған бағыт-бағдар.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қараев, Ж.А. Оқытудың үшөлшемді әдістемелік жүйесі. — Алматы: Білім, 2010. — 256 б.

2. Жүнісбек, Ә. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. — Алматы: Ана тілі, 2006. — 284 б.

3. Әбиев, Ж., Бабаева, А., Құдиярова, А. Педагогика. — Алматы: Дарын, 2013. — 440 б.

4. Қоянбаев, Р.М., Қоянбаев, Ж.Б. Педагогика. — Алматы: Рауан, 2004. — 384 б.

5. Жиенбаева, С. Оқу сауаттылығын қалыптастыру әдістері. — Алматы: Қазақ университеті, 2018. — 152 б.

6. Тұрғынбаева, Б.А. Дамыта оқыту технологиясы. — Алматы: Білім, 2012. — 228 б.

7. Әлімов, А.Т. Интербелсенді әдістерді жоғары оқу орындарында қолдану. — Алматы: Санат, 2013. — 340 б.

8. Молдабекова, Ж. Бастауыш сынып оқушыларының оқу дағдысын қалыптастыру жолдары. — Шымкент: Педагогика, 2019. — 164 б.

9. Сыздық, Р. Сөз құдіреті. — Алматы: Атамұра, 2005. — 208 б.

10. Білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы (2020–2025). — Астана: ҚР Оқу-ағарту министрлігі, 2020. — 94 б.

11. Айтжанова, Г.К. Функционалдық сауаттылықты дамыту әдістемесі. — Алматы: Қазақ университеті, 2017. — 172 б.

12. Құрманова, К.Ж. Мәтін арқылы тіл дамыту және оқу сауаттылығын қалыптастыру. — Алматы: Республикалық баспа, 2021. — 189 б.

13. Жанпейісова, М.М. Модульдік оқыту технологиясы оқушыны дамыту құралы ретінде. — Алматы: Білім, 2002. — 188 б.

14. Сарсенбаева, Р., Исаева, Г. Бастауыш білім беру педагогикасы. — Астана: Фолиант, 2019. — 212 б.

15. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Жаңартылған білім мазмұны: әдістемелік нұсқаулық. — Астана, 2022. — 146 б.